ToanCuc.comToàn Cục
Các tổ chức quốc tế làm gì

ASEAN là gì: hiệp hội Đông Nam Á vận hành bằng đồng thuận ra sao

ASEAN gồm những nước nào, vì sao mọi việc phải đồng thuận, Cộng đồng ASEAN mang lại gì cho người Việt đi lại, làm việc, buôn bán, và đọc tin thượng đỉnh ra sao.

Two delegates walking side by side in a wide modern lobby, a middle-aged man in a teal shirt carrying a folder, seen from behind, soft overcast light through glass ceiling

ASEAN, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, là tổ chức khu vực của các nước Đông Nam Á, hợp tác về kinh tế, an ninh và văn hoá – xã hội, ra quyết định bằng đồng thuận và tôn trọng nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Nó không phải một liên minh có luật chung buộc mọi nước như Liên minh châu Âu; phần lớn việc chung được thực hiện khi mỗi nước tự đưa cam kết vào luật của mình.

Hiệp hội ra đời năm 1967 tại Bangkok, với năm thành viên đầu tiên là Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan. Việt Nam gia nhập năm 1995, tiếp theo là Lào, Myanmar và Campuchia, đủ mười nước vào cuối thập niên 1990; Đông Timor là thành viên được kết nạp gần đây nhất. Ban Thư ký đặt ở Jakarta. Với người Việt, ASEAN là tổ chức khu vực gần gũi nhất, chạm tới chuyện đi du lịch, giá hàng nhập từ Thái Lan, lao động có tay nghề và cả những bản tin ngoại giao hằng năm.

Cách ASEAN ra quyết định: chậm, mềm, nhưng giữ được mọi người trong phòng

Người trong nghề gọi lối làm việc này là "cách thức ASEAN": tham vấn rất nhiều, không bỏ phiếu đa số, không công khai chỉ trích nhau, chỉ tuyên bố những gì tất cả cùng chấp nhận. Một văn kiện chung phải được mọi thành viên đồng ý, nên câu chữ thường được mài cho tới khi không còn ai phản đối. Kết quả là tuyên bố chung đôi khi nghe chung chung với người ngoài, nhưng mỗi chữ trong đó đã qua thương lượng kỹ.

Nhiều người hỏi: vì sao không bỏ phiếu cho nhanh? Lý do nằm ở thành phần của khối. Các thành viên khác nhau rất xa về quy mô kinh tế, thể chế, lịch sử, đối tác bên ngoài. Bỏ phiếu đa số có thể khiến nước thiểu số thấy bị ép và giảm cam kết. Đồng thuận làm khối chậm nhưng giúp nó tồn tại liền mạch hơn nửa thế kỷ mà không nước nào rời đi.

Ghế chủ tịch luân phiên mỗi năm theo thứ tự chữ cái tên tiếng Anh. Nước chủ tịch đăng cai các hội nghị cấp cao, đặt chủ đề năm, điều phối soạn văn kiện. Việt Nam đã nhiều lần giữ ghế này, gần nhất là năm 2020. Cấp cao nhất là Hội nghị Cấp cao, thường họp hai lần mỗi năm; dưới đó là các hội nghị bộ trưởng ngoại giao, kinh tế và hàng trăm cuộc họp chuyên ngành.

Ở tầng an ninh – chính trị, ASEAN cũng là nơi các nước trong khu vực bàn với Trung Quốc về một bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông; lập trường của Việt Nam là giải quyết bất đồng bằng biện pháp hoà bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982.

Ba trụ cột của Cộng đồng ASEAN và chuyện thực tế

Cộng đồng ASEAN chính thức hình thành cuối năm 2015 với ba trụ cột. Mỗi trụ cột hiện ra trong đời sống theo cách khác nhau:

Trụ cộtLàm gìNgười Việt thấy ở đâu
Chính trị – an ninhĐối thoại, xây dựng lòng tin, hợp tác chống tội phạm xuyên quốc gia, buôn người, ma tuýPhối hợp truy bắt tội phạm, giải cứu nạn nhân lừa đảo việc làm ở nước láng giềng
Kinh tếXoá bỏ phần lớn thuế nhập khẩu trong khối, đơn giản thủ tục hải quan, công nhận lẫn nhau một số chuẩn nghềHàng tiêu dùng, ô tô, trái cây nhập từ các nước trong khối với thuế rất thấp hoặc bằng không; doanh nghiệp Việt bán sang dễ hơn
Văn hoá – xã hộiGiáo dục, y tế, ứng phó thiên tai, môi trường, lao động di cưHọc bổng trong khối, trung tâm điều phối cứu trợ thiên tai, các kỳ đại hội thể thao khu vực

Một chi tiết người ngoài hay nhầm: "lao động tự do di chuyển trong ASEAN" thật ra chỉ áp cho một số nghề có thoả thuận công nhận lẫn nhau như kỹ sư, kiến trúc sư, điều dưỡng, kế toán, nghề du lịch, và vẫn phải đáp ứng quy định cấp phép của nước sở tại. Đó không phải chuyện ai cũng sang làm việc tự do như công dân trong Liên minh châu Âu.

ASEAN chạm tới túi tiền và chuyến đi của bạn

Đi lại. Người Việt cầm hộ chiếu phổ thông đi phần lớn các nước trong khối ngắn ngày không cần thị thực, thời gian lưu trú tuỳ thoả thuận song phương. Chuyến du lịch Bangkok, Kuala Lumpur, Singapore cuối tuần trở nên bình thường một phần nhờ điều này, cộng với các hãng bay giá rẻ khai thác đường bay nội khối.

Giá hàng. Phần lớn dòng thuế nhập khẩu trong khối đã về không. Ví dụ giả định: một chiếc ô tô lắp ráp ở Thái Lan hay Indonesia vào Việt Nam được hưởng thuế nhập khẩu ưu đãi trong khối nếu đạt quy tắc xuất xứ, nên giá cạnh tranh hơn xe nhập từ ngoài khu vực.

Việc làm và doanh nghiệp. Hàng Việt như nông sản, vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng sang các nước láng giềng thuận lợi hơn; đổi lại, doanh nghiệp trong nước cạnh tranh trực tiếp với hàng cùng loại từ khối. Nhiều nhà máy chọn đặt ở một nước rồi bán cho cả khu vực.

Ứng phó thiên tai. Khi bão lớn đổ bộ, trung tâm điều phối cứu trợ của khối có thể huy động hàng cứu trợ từ kho dự phòng khu vực. Việc này ít lên tin, nhưng đã diễn ra ở nhiều trận bão và động đất trong vùng.

Bộ máy nhỏ, ngân sách góp đều: chi tiết ít người biết

Ban Thư ký ASEAN ở Jakarta có quy mô khiêm tốn, vài trăm nhân viên, do Tổng thư ký đứng đầu với nhiệm kỳ năm năm, luân phiên giữa các nước thành viên theo thứ tự chữ cái. So với bộ máy hàng chục nghìn người của Liên minh châu Âu, đây là một văn phòng điều phối hơn là một cơ quan ra quyết định.

Ngân sách hoạt động của Ban Thư ký được các thành viên đóng góp bằng nhau, bất kể quy mô kinh tế. Cách góp đều thể hiện tinh thần bình đẳng giữa các thành viên, nhưng cũng giới hạn quy mô ngân sách theo mức mà nước có thu nhập thấp nhất trong khối gánh được. Vì vậy nhiều chương trình hợp tác lớn của khối dựa vào tiền của các đối tác đối thoại, như các quỹ hợp tác mà Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Liên minh châu Âu đóng góp.

Phần lớn công việc thật diễn ra ở các bộ ngành từng nước. Khi khối thống nhất đơn giản hoá thủ tục hải quan, chính cơ quan hải quan của từng nước phải sửa quy trình, nâng hệ thống điện tử để kết nối. Nếu một nước chậm, cả cơ chế chậm theo. Do đó khi đọc tin "ASEAN cam kết", nên hỏi thêm: cam kết này đã được nước mình đưa vào văn bản trong nước chưa?

Một ví dụ dễ hình dung: cơ chế một cửa ASEAN cho phép chứng nhận xuất xứ điện tử truyền thẳng giữa hải quan các nước. Một lô hàng trái cây sấy từ Đồng Tháp sang Malaysia không còn phải chờ bản giấy chứng nhận gửi theo đường bưu điện; hải quan bên kia nhận dữ liệu điện tử và áp thuế ưu đãi ngay. Điều này chỉ chạy được khi cả hai nước cùng đã kết nối. Doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ thường cảm nhận lợi ích này rõ hơn mọi tuyên bố cấp cao: hàng thông quan nhanh hơn một hai ngày, chi phí lưu kho ở cảng bên kia giảm, bên mua yên tâm đặt đơn tiếp.

ASEAN và các đối tác: đọc đúng các chữ "ASEAN cộng"

Tin ngoại giao khu vực đầy những tên hội nghị nghe na ná nhau. Phân biệt nhanh:

  • ASEAN cộng một: hội nghị giữa khối với từng đối tác đối thoại, như ASEAN – Nhật Bản, ASEAN – Hàn Quốc, ASEAN – Ấn Độ, ASEAN – Úc.
  • ASEAN cộng ba: khối cùng Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, ra đời sau khủng hoảng tài chính châu Á cuối thập niên 1990, có cơ chế hỗ trợ thanh khoản khu vực.
  • Hội nghị Cấp cao Đông Á: rộng hơn, có thêm các nước lớn ngoài khu vực, bàn các vấn đề chiến lược.
  • Diễn đàn Khu vực ASEAN: diễn đàn an ninh cấp bộ trưởng ngoại giao, nhiều thành viên, chủ yếu đối thoại và xây dựng lòng tin.
  • Hiệp định thương mại khối ký với đối tác: là văn bản riêng, mỗi hiệp định có danh sách thành viên và lộ trình thuế riêng.

Câu tự đặt khi đọc: đây là hội nghị nội khối hay với đối tác, văn kiện là tuyên bố chính trị hay hiệp định có ràng buộc? Hình ảnh các nhà lãnh đạo nắm tay nhau trong ảnh chụp chung là nghi thức quen thuộc; nội dung nằm ở văn kiện cuối hội nghị và các thoả thuận được ký bên lề.

Hiểu lầm hay gặp và giới hạn của khối

"ASEAN giống Liên minh châu Âu." Không. ASEAN không có đồng tiền chung, không có nghị viện khu vực bầu trực tiếp, không có toà án ra phán quyết buộc các nước, Ban Thư ký nhỏ hơn nhiều so với bộ máy ở Brussels. Đây là lựa chọn có chủ ý để giữ chủ quyền của từng nước.

"Tuyên bố chung không nhắc tới vấn đề X nghĩa là ASEAN không quan tâm." Thường là vì chưa đạt được đồng thuận về câu chữ. Đọc tuyên bố của chủ tịch, đôi khi được ra thay cho tuyên bố chung, sẽ thấy nhiều nội dung hơn vì nó không cần mọi nước ký.

"Vào ASEAN là hàng Việt bán sang các nước khối không cần giấy tờ." Hàng vẫn phải có chứng nhận xuất xứ để hưởng thuế ưu đãi, đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch của nước nhập. Thuế giảm nhưng thủ tục không biến mất.

Giới hạn thật. Khối không ép được thành viên làm điều họ không muốn, và khi lợi ích các nước khác nhau quá xa thì tiến trình đứng yên. Bù lại, nó giữ được một diễn đàn mà mọi nước lớn đều phải đến dự.

Câu hỏi thường gặp

ASEAN có bao nhiêu nước thành viên?

ASEAN có mười nước Đông Nam Á là thành viên lâu năm, và Đông Timor là thành viên được kết nạp gần đây nhất. Ngoài ra khối có nhiều đối tác đối thoại như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ, Úc, Mỹ, Liên minh châu Âu.

Việt Nam gia nhập ASEAN năm nào?

Việt Nam trở thành thành viên ASEAN năm 1995, là nước thứ bảy gia nhập sau năm nước sáng lập và Brunei. Từ đó Việt Nam nhiều lần giữ vai trò chủ tịch luân phiên và đăng cai hội nghị cấp cao.

ASEAN ra quyết định bằng cách nào?

ASEAN ra quyết định bằng tham vấn và đồng thuận, không bỏ phiếu đa số. Một văn kiện chung chỉ được thông qua khi không thành viên nào phản đối, nên câu chữ thường được thương lượng rất lâu.

Người Việt đi các nước ASEAN có cần thị thực không?

Với hộ chiếu phổ thông và chuyến đi ngắn ngày để du lịch, người Việt được miễn thị thực ở phần lớn các nước trong khối, thời hạn lưu trú tuỳ từng nước. Đi làm việc hay học dài hạn thì vẫn phải xin giấy phép theo luật nước đến.

Cộng đồng Kinh tế ASEAN là gì?

Đây là trụ cột kinh tế của Cộng đồng ASEAN, hình thành cuối năm 2015, hướng tới một thị trường và cơ sở sản xuất chung. Nội dung chính là xoá phần lớn thuế nội khối, đơn giản thủ tục hải quan và công nhận lẫn nhau một số chuẩn nghề.

ASEAN có đồng tiền chung không?

Không. Mỗi nước giữ đồng tiền và chính sách tiền tệ riêng. Các ngân hàng trung ương trong khối hợp tác về thanh toán, như kết nối mã QR thanh toán xuyên biên giới, nhưng không có kế hoạch dùng một đồng tiền chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138