ToanCuc.comToàn Cục
Eo biển, kênh đào và tuyến hàng hải

Eo biển Malacca quan trọng thế nào: lối biển hẹp nối Ấn Độ Dương với Đông Á

Eo biển Malacca là lối tắt giữa Ấn Độ Dương và Biển Đông: dầu, container, quặng đi qua đây thế nào, đường vòng là đâu, và vì sao hàng Việt Nam cũng phụ thuộc vào nó.

Strait of Malacca morning: a container ship with plain unmarked containers glides between green hills, a fisherman in an ochre shirt watches from a wooden boat, hazy wide shot

Eo biển Malacca quan trọng vì nó là lối đi ngắn nhất giữa Ấn Độ Dương và Biển Đông: phần lớn dầu thô từ vùng Vịnh sang Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và một phần rất lớn hàng container giữa châu Á với châu Âu đều đi qua dải nước hẹp giữa bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra này. Nếu Malacca tắc, tàu vẫn có đường vòng qua các eo biển của Indonesia, nhưng mỗi chuyến dài thêm vài ngày và tốn thêm nhiên liệu, phí thuê tàu, phí bảo hiểm.

Người đọc tin hay thấy cụm "eo biển nhộn nhịp bậc nhất thế giới" mà ít khi được giải thích nhộn nhịp đến đâu, ai phụ thuộc vào nó, và một chiếc áo xuất khẩu từ Việt Nam sang châu Âu có liên quan gì. Phần dưới đi lần lượt từ địa hình, dòng hàng, đường thay thế, tới chuyện tác động về túi tiền người Việt và cách đọc một bản tin về Malacca.

Một dải nước dài, hẹp và nông hơn người ta tưởng

Malacca dài khoảng tám trăm cây số, chạy chéo từ phía tây bắc xuống đông nam, một bên là bờ biển Malaysia, một bên là đảo Sumatra của Indonesia, cuối eo là Singapore. Phần rộng ở phía bắc trông như biển mở, nhưng càng xuống gần Singapore càng hẹp. Ở đoạn eo Singapore, luồng tàu thực sự dùng được chỉ rộng vài cây số, hai chiều tàu đi sát nhau theo hệ thống phân luồng giống làn xe trên đường cao tốc.

Điều người ngoài ngành ít để ý là độ sâu. Có những đoạn luồng chỉ sâu khoảng hơn hai mươi mét, nên tàu quá lớn, chở quá đầy không qua được. Giới vận tải biển còn đặt hẳn một cái tên cho cỡ tàu lớn nhất đi lọt Malacca: "Malaccamax". Những tàu chở dầu khổng lồ đầy hàng, hay tàu chở quặng cỡ đại, thường phải chọn đường khác dù xa hơn.

Thêm vào đó là mật độ: tàu container, tàu dầu, tàu chở hàng rời, tàu cá, phà chở khách giữa các đảo, xà lan chở cát, tất cả dùng chung một mặt nước. Hoa tiêu và trạm điều phối giao thông của ba nước ven eo theo dõi liên tục. Một vụ va chạm hay một con tàu hỏng máy giữa luồng đủ làm cả chuỗi tàu phía sau phải giảm tốc, giống một xe tải chết máy trên cầu giờ cao điểm.

Hàng gì đi qua Malacca và ai cần nó nhất

Dầu thô và khí hoá lỏng sang Đông Bắc Á. Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc nhập phần lớn dầu thô từ vùng Vịnh. Tàu dầu rời vùng Vịnh, băng qua Ấn Độ Dương rồi vào Malacca là đường ngắn nhất. Các ước tính hay gặp cho thấy lượng dầu qua Malacca mỗi ngày nằm trong nhóm lớn nhất thế giới, chỉ sau eo biển Hormuz (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm).

Container giữa châu Á và châu Âu. Một tàu container từ Thượng Hải, Busan hay Cái Mép đi châu Âu gần như chắc chắn đi qua Malacca rồi mới vào Ấn Độ Dương. Nhiều ước tính đặt lượng hàng qua đây vào khoảng một phần tư thương mại hàng hải thế giới, tuỳ cách tính theo trọng lượng hay giá trị (số liệu tham khảo).

Nguyên liệu thô theo chiều ngược lại. Than, quặng, ngũ cốc, phân bón từ châu Phi, Trung Đông, Nam Á đi về nhà máy ở Đông Á. Chiều này ít được nói tới nhưng là đầu vào của thép, điện, thức ăn chăn nuôi.

Singapore đứng ở cửa eo. Cảng Singapore thuộc nhóm cảng trung chuyển lớn nhất thế giới chính vì nằm đúng chỗ tàu buộc phải đi ngang. Hàng từ các cảng nhỏ trong khu vực được gom về đây, đổi sang tàu lớn đi tuyến xa. Singapore cũng là nơi tàu tiếp nhiên liệu nhiều bậc nhất thế giới, nên giá nhiên liệu tàu biển ở Singapore là con số dân vận tải theo dõi hằng ngày.

Nếu Malacca có sự cố: tàu đi đường nào thay?

Malacca không phải lối duy nhất, nhưng là lối rẻ nhất. Các phương án thay thế đều có giá của nó:

Đường thay thếĐặc điểmCái giá phải trả
Eo biển Sunda (giữa Sumatra và Java)Ngắn với tàu đi về phía nam, nhưng có đoạn nông, nhiều đá ngầm, dòng chảy mạnhHợp tàu nhỏ và vừa; tàu lớn ít dùng
Eo biển Lombok rồi qua eo MakassarSâu, rộng, tàu dầu khổng lồ đầy hàng đi lọtDài thêm khoảng vài ngày so với Malacca tuỳ điểm đến
Vòng xuống phía nam nước ÚcGần như không giới hạn cỡ tàuDài hơn hẳn, chỉ tính tới khi các eo của Indonesia đều có vấn đề
Đường ống, đường sắt qua đất liềnMột phần dầu khí đi bằng ống từ cảng ở Ấn Độ Dương vào nội địaCông suất nhỏ so với lượng hàng đường biển, không thay được container

Vì thế giới phân tích hay dùng cụm "thế lưỡng nan Malacca" để chỉ việc một nền kinh tế lớn nhập dầu phụ thuộc vào một lối đi hẹp do nước khác quản lý. Phương án dự phòng có tồn tại, nhưng không đường nào rẻ bằng. Đó cũng là lý do các nước nhập dầu lớn ở Đông Á đều giữ dự trữ dầu chiến lược đủ dùng một khoảng thời gian.

Đường về túi tiền người Việt

Hàng xuất khẩu của Việt Nam sang châu Âu, Trung Đông, châu Phi, Nam Á gần như đều đi qua Malacca. Một lô áo may ở Bắc Ninh, đồ gỗ ở Bình Dương cũ nay thuộc TP Hồ Chí Minh, cà phê ở Đắk Lắk, sau khi lên tàu ở Hải Phòng hay Cái Mép, hoặc đi thẳng hoặc chuyển tàu ở Singapore rồi qua Malacca. Khi luồng tắc vài ngày, lịch tàu trễ, hàng tới cảng đích muộn, người mua có thể đòi giảm giá hoặc huỷ đơn hàng mùa vụ.

Chiều nhập khẩu cũng vậy. Phần lớn dầu thô Việt Nam nhập từ vùng Vịnh cho nhà máy lọc dầu đi qua Ấn Độ Dương rồi vào Malacca. Phân bón, khí hoá lỏng, máy móc từ châu Âu cũng đi lối này. Ví dụ giả định: một chủ xưởng nhập một máy dệt từ Đức, lịch tàu bị dời một tuần vì ùn ở eo, máy về muộn, xưởng phải lùi ngày nhận đơn.

Kênh truyền thứ ba ít ai nghĩ tới là bảo hiểm. Khi khu vực có tin cướp biển hay căng thẳng, hãng bảo hiểm tàu tăng phí cho những chuyến qua vùng đó. Phí này không in trên vé xe hay hoá đơn siêu thị, nhưng nằm trong cước vận chuyển, rồi lặng lẽ đi vào giá bán lẻ.

Ba nước ven eo làm được gì, không làm được gì

Malaysia, Indonesia và Singapore cùng chia trách nhiệm với eo biển. Họ vận hành hệ thống phân luồng, trạm theo dõi tàu bằng radar và tín hiệu nhận dạng tự động, đội hoa tiêu, lực lượng tuần tra trên biển, và phối hợp ứng phó khi có tràn dầu. Một số việc như đặt phao, nạo vét, sửa hệ thống báo hiệu được làm cùng các nước sử dụng eo theo cơ chế hợp tác tự nguyện, vì tàu của cả thế giới hưởng lợi từ luồng an toàn chứ không riêng ba nước.

Cái họ không làm là thu tiền qua eo hay chọn tàu nào được đi. Luật biển quốc tế cho tàu thuyền quyền quá cảnh qua eo biển dùng cho hàng hải quốc tế, miễn là đi liên tục, nhanh chóng và tuân thủ quy định an toàn, môi trường. Nước ven eo có thể yêu cầu tàu đi đúng làn, báo cáo vị trí, nhưng không thể biến Malacca thành trạm thu phí như kênh đào do con người đào ra.

Một giới hạn khác ít được nhắc: không nước nào nạo sâu toàn bộ eo cho tàu lớn hơn đi được. Đáy biển dài hàng trăm cây số, có đoạn là đá, chi phí và tác động môi trường quá lớn. Vì vậy cỡ tàu "Malaccamax" gần như là giới hạn tự nhiên, ngành đóng tàu phải thiết kế xoay quanh nó, và các tàu vượt cỡ sẽ tiếp tục đi vòng qua Lombok.

Hiểu lầm hay gặp về Malacca

Hiểu lầm: Malacca tắc thì hàng hoá châu Á đứng im. Thực tế: tàu đổi sang Sunda hoặc Lombok. Hàng vẫn đi, chỉ chậm hơn và đắt hơn. Một đợt tắc vài ngày gây lộn xộn lịch tàu chứ không cắt đứt thương mại.

Hiểu lầm: cướp biển ở Malacca vẫn như thời mười mấy năm trước. Thực tế: sau khi ba nước ven eo phối hợp tuần tra và chia sẻ thông tin, các vụ cướp lớn giảm mạnh. Tin hiện nay thường là trộm cắp vặt khi tàu neo hoặc chạy chậm, nghiêm trọng với thuỷ thủ nhưng hiếm khi làm đổi tuyến.

Hiểu lầm: một nước có thể "đóng" Malacca. Thực tế: đây là eo biển dùng cho hàng hải quốc tế, tàu được quyền đi qua theo luật biển quốc tế. Các nước ven eo quản lý an toàn, phân luồng, môi trường, chứ không thu phí qua eo như kênh đào.

Hiểu lầm: kênh đào xuyên eo đất Kra của Thái Lan sắp thay Malacca. Thực tế: ý tưởng này được nhắc từ rất lâu, vẫn chỉ là dự án trên giấy. Nếu có tin mới, nên đọc kỹ đó là nghiên cứu, ý định hay quyết định đã có vốn.

Đọc một bản tin về eo biển Malacca

Bản tin về Malacca thường thuộc ba loại: tai nạn hàng hải, an ninh trên biển, và câu chuyện cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Mỗi loại cần một cách đọc:

  • Tin tai nạn: xem sự cố xảy ra ở luồng chính hay ngoài luồng, kéo dài bao lâu. Luồng có phải đóng không, hay chỉ hạn chế một chiều? Va chạm ngoài luồng thường không ảnh hưởng lịch tàu.
  • Tin cướp biển, trộm cắp: phân biệt "vụ việc" (có thể chỉ là lấy trộm dây cáp, sơn) với "cướp tàu". Con số vụ việc tăng chưa chắc là tình hình xấu đi, đôi khi do khai báo đầy đủ hơn.
  • Tin chiến lược: cụm "kiểm soát Malacca" thường là phân tích kịch bản, không phải chuyện đang xảy ra. Bài này mô tả thực tế hay đặt giả thiết?
  • Con số "một phần tư thương mại thế giới": nên hiểu là ước tính, có nguồn tính theo trọng lượng, có nguồn theo giá trị, có nguồn chỉ tính dầu. Hai bài cùng nói về Malacca có thể đưa hai con số khác nhau mà đều không sai.
  • Cỡ tàu: nếu bài nói tàu dầu "phải đi vòng qua Lombok", đó thường là chuyện mớn nước chứ không phải sự cố.

Một mẹo nhỏ: khi một bản tin nói "giá cước tăng vì Malacca", hãy xem cùng lúc các tuyến không qua Malacca có tăng không. Nếu mọi tuyến cùng tăng, nguyên nhân thường nằm ở chỗ khác, như nhu cầu hàng mùa cao điểm hay thiếu container rỗng.

Câu hỏi thường gặp

Eo biển Malacca nằm ở đâu?

Eo biển Malacca nằm giữa bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra, nối biển Andaman thuộc Ấn Độ Dương với Biển Đông qua eo Singapore. Ba nước ven eo là Malaysia, Indonesia và Singapore, cùng phối hợp quản lý an toàn luồng tàu.

Vì sao gọi là thế lưỡng nan Malacca?

Cụm này chỉ việc các nền kinh tế lớn ở Đông Á nhập phần lớn dầu thô qua một eo biển hẹp không thuộc mình. Nếu eo bị gián đoạn, đường vòng có nhưng tốn kém hơn, nên các nước này phải giữ dự trữ dầu và tìm thêm đường ống trên đất liền.

Tàu nào không đi qua được Malacca?

Tàu quá lớn và chở quá đầy, có mớn nước sâu hơn mức luồng cho phép, thường là tàu dầu khổng lồ hay tàu quặng cỡ đại. Những tàu này đi qua eo biển Lombok sâu hơn của Indonesia, chấp nhận dài thêm vài ngày.

Đi qua eo biển Malacca có phải trả phí không?

Không có phí qua eo như ở kênh đào Suez hay Panama, vì đây là eo biển tự nhiên dùng cho hàng hải quốc tế. Tàu chỉ trả các khoản dịch vụ khi dùng, như hoa tiêu, cảng, tiếp nhiên liệu, chứ không phải tiền "mua đường".

Hàng Việt Nam đi châu Âu có qua Malacca không?

Hầu như có. Tàu từ Hải Phòng hay Cái Mép đi châu Âu, Trung Đông, Nam Á đều xuống phía nam qua Biển Đông rồi vào Malacca để sang Ấn Độ Dương. Vì vậy một sự cố kéo dài ở Malacca dễ làm trễ hàng xuất khẩu của Việt Nam.

Cướp biển ở Malacca hiện nay còn nhiều không?

Các vụ cướp tàu nghiêm trọng đã giảm mạnh so với giai đoạn trước nhờ tuần tra chung và chia sẻ thông tin giữa các nước ven eo. Phần lớn vụ việc được báo cáo hiện nay là trộm cắp nhỏ trên tàu đang neo hoặc chạy chậm, hiếm khi làm hãng tàu đổi tuyến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138