ToanCuc.comToàn Cục
Đồng đô la, tỷ giá và lãi suất thế giới

Dự trữ ngoại hối là gì: quốc gia cất ngoại tệ để làm gì và bao nhiêu thì đủ

Dự trữ ngoại hối gồm những gì, từ đâu mà có, ngân hàng trung ương dùng nó lúc nào, các thước đo "đủ hay thiếu" và những bẫy khi đọc con số này trên báo.

Foreign reserves concept on a quiet office desk: stack of plain coins beside a calculator and a white ceramic mug, overhead close-up, soft morning light on wood grain

Dự trữ ngoại hối là khối tài sản bằng ngoại tệ và vàng mà ngân hàng trung ương một nước nắm giữ, sẵn sàng dùng ngay để thanh toán cho nước ngoài, can thiệp khi tỷ giá biến động mạnh và trả nợ nước ngoài trong lúc khó khăn. Nó không phải tiền ngân sách để chi tiêu, mà giống một tấm đệm: càng dày thì cú sốc từ bên ngoài, như dòng vốn rút ra hay giá dầu tăng vọt, càng ít làm tiền nội tệ chao đảo. Con số dự trữ thường được nói bằng tỷ đô la và bằng "số tuần nhập khẩu".

Bản tin hay đưa dự trữ ngoại hối như một bảng điểm: tăng là tốt, giảm là xấu. Người làm ngân hàng trung ương nhìn khác: dự trữ là công cụ, có lúc tích luỹ, có lúc phải dùng, và việc giữ dự trữ cũng tốn kém. Bài này giải thích khối tài sản ấy gồm gì, đến từ đâu, dùng vào lúc nào, và đọc con số này ra sao để không hiểu sai.

Dự trữ ngoại hối gồm những gì

Tiền gửi ngoại tệ ở ngân hàng nước ngoài. Phần dễ dùng nhất, rút ra trong ngày. Thường gửi ở ngân hàng trung ương các nước phát hành đồng tiền đó hoặc ở các ngân hàng quốc tế uy tín.

Trái phiếu chính phủ nước ngoài. Phần lớn nhất ở nhiều nước, chủ yếu là trái phiếu kho bạc Mỹ, trái phiếu chính phủ các nước châu Âu, Nhật. Chúng trả một chút lãi và bán ra được nhanh nhờ thị trường rất sâu.

Vàng. Không trả lãi nhưng không phụ thuộc vào cam kết của chính phủ nào. Nhiều ngân hàng trung ương gửi vàng tại các kho lớn ở nước ngoài để tiện giao dịch.

Quyền rút vốn đặc biệt (SDR). Một tài sản dự trữ do Quỹ Tiền tệ Quốc tế tạo ra, có giá trị dựa trên một rổ năm đồng tiền lớn. Các nước thành viên được phân bổ SDR và có thể đổi lấy ngoại tệ thật khi cần.

Vị thế dự trữ tại Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Phần vốn góp của một nước tại IMF có thể rút ra mà không kèm điều kiện. Khoản này thường nhỏ trong tổng dự trữ.

Ngoại tệ trong kho dự trữ từ đâu mà có

Ngân hàng trung ương không "kiếm" ngoại tệ bằng cách bán hàng. Nguồn chủ yếu là mua lại từ các ngân hàng thương mại. Khi doanh nghiệp xuất khẩu nhận đô la, nhà đầu tư nước ngoài mang đô la vào xây nhà máy, hay kiều bào gửi tiền về, lượng đô la trên thị trường trong nước dư ra. Nếu để tự do, đô la sẽ rẻ đi và tiền đồng lên giá. Ngân hàng trung ương có thể đứng ra mua phần dư, trả bằng tiền đồng, đưa đô la vào kho dự trữ.

Hệ quả phụ của việc mua này là một lượng tiền đồng được bơm ra nền kinh tế. Nếu bơm quá nhiều có thể gây sức ép lạm phát, nên ngân hàng trung ương thường hút bớt lại bằng cách phát hành tín phiếu, gọi là nghiệp vụ trung hoà. Các bản tin về "Ngân hàng Nhà nước phát hành tín phiếu" nhiều khi gắn với câu chuyện này.

Ngoài ra, chính phủ vay nợ nước ngoài, nhận vốn vay ưu đãi, hay ngân hàng trung ương được IMF phân bổ thêm SDR cũng làm dự trữ tăng. Và có một nguồn tăng giảm không ai chủ động: định giá lại. Khi euro hay yên lên giá so với đô la, phần dự trữ giữ bằng euro, yên tính ra đô la tự nhiên lớn hơn, dù không mua thêm đồng nào. Giá vàng thế giới tăng cũng làm phần vàng trong dự trữ có giá trị cao hơn.

Khi nào ngân hàng trung ương dùng tới dự trữ

Dự trữ được tích luỹ để dùng. Các tình huống phổ biến:

  • Tỷ giá chịu sức ép mạnh vì đô la tăng giá trên thế giới hoặc nhu cầu ngoại tệ trong nước tăng đột biến: ngân hàng trung ương bán ngoại tệ cho các ngân hàng thương mại để làm dịu.
  • Dòng vốn nước ngoài rút ra nhanh, các ngân hàng trong nước thiếu ngoại tệ để chi trả: dự trữ được dùng để cung ứng thanh khoản ngoại tệ, tránh hoảng loạn.
  • Chính phủ hoặc doanh nghiệp nhà nước đến hạn trả nợ nước ngoài mà nguồn thu ngoại tệ chưa về kịp.
  • Cú sốc giá hàng nhập thiết yếu, như giá dầu tăng mạnh, khiến nhu cầu đô la để nhập hàng tăng vọt trong thời gian ngắn.
  • Giữ niềm tin: chỉ riêng việc thị trường biết kho dự trữ đủ dày đã làm giảm động cơ đầu cơ chống lại đồng nội tệ, nhiều khi không cần bán ra đồng nào.

Ngược lại, dùng dự trữ để giữ một mức tỷ giá mà cơ bản nền kinh tế không hỗ trợ là việc rất tốn kém. Bài học của nhiều cuộc khủng hoảng tiền tệ là kho dự trữ cạn nhanh hơn người ta tưởng khi thị trường đã đoán được ý định của cơ quan điều hành.

Bao nhiêu là đủ: các thước đo hay được dùng

Không có con số tuyệt đối. Giới chuyên môn so dự trữ với những nhu cầu nó phải che chắn:

Thước đoCách tínhÝ nghĩa
Số tháng hoặc số tuần nhập khẩuDự trữ chia cho giá trị nhập khẩu trung bình mỗi tháng hoặc mỗi tuầnNếu nguồn thu ngoại tệ đột ngột dừng, kho dự trữ đủ trả tiền hàng nhập trong bao lâu; mốc khoảng ba tháng hay được nhắc như ngưỡng tối thiểu tham khảo
So với nợ nước ngoài ngắn hạnDự trữ chia cho các khoản nợ nước ngoài đến hạn trong vòng một nămNếu không ai cho vay tiếp, có đủ trả hết nợ sắp đến hạn không; dưới một lần là dấu hiệu dễ tổn thương
So với cung tiềnDự trữ so với lượng tiền nội tệ rộng trong nền kinh tếNếu người dân đổ xô đổi tiền nội tệ sang ngoại tệ, kho dự trữ che được bao nhiêu
Thước đo tổng hợpKết hợp xuất khẩu, nợ ngắn hạn, cung tiền và nợ dài hạn theo trọng sốCách các tổ chức quốc tế đánh giá mức đủ, phù hợp với chế độ tỷ giá của từng nước

Vì vậy một nước nhập khẩu nhiều, nợ ngắn hạn lớn cần dự trữ dày hơn một nước cùng quy mô nhưng ít nợ. So sánh trực tiếp con số tỷ đô la giữa hai nước, không quy đổi theo nhu cầu, dễ dẫn tới kết luận sai.

Ví dụ giả định: một tháng tỷ giá căng

Hãy hình dung một tháng cuối năm, đô la tăng giá mạnh trên thế giới, đúng lúc các doanh nghiệp nhập khẩu cần ngoại tệ thanh toán hàng Tết và một số doanh nghiệp đến hạn trả nợ vay nước ngoài. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cơ chế. Trên thị trường liên ngân hàng, người cần mua đô la nhiều hơn người bán, tỷ giá nhích dần lên sát trần biên độ.

Ngân hàng trung ương có thể bán một lượng đô la từ dự trữ cho các ngân hàng thương mại theo giá đã công bố, đồng thời hút về một lượng tiền đồng tương ứng. Lượng tiền đồng hút về làm thanh khoản trong hệ thống ngân hàng thu hẹp lại, lãi suất liên ngân hàng có thể tăng lên, điều này cũng góp phần làm tiền đồng hấp dẫn hơn. Vài tuần sau, khi mùa thanh toán qua, kiều hối dịp cuối năm về nhiều hơn, sức ép dịu đi.

Trong ví dụ này, con số dự trữ công bố cuối kỳ sẽ giảm. Một tiêu đề "dự trữ ngoại hối giảm mạnh" đúng về con số, nhưng nếu không kèm bối cảnh, người đọc dễ hiểu thành dấu hiệu khủng hoảng, trong khi đó là kho đệm đang làm đúng việc của nó.

Đọc một bản tin về dự trữ ngoại hối

Vài điểm người làm phân tích luôn kiểm tra trước khi kết luận:

  • Tổng dự trữ hay dự trữ ròng? Một số nước vay ngoại tệ ngắn hạn hoặc làm hợp đồng hoán đổi, khiến dự trữ tổng trông lớn hơn phần thật sự tự do sử dụng.
  • Thay đổi do giao dịch hay do định giá? Dự trữ tăng có khi chỉ vì vàng hoặc euro lên giá, không phải vì mua thêm ngoại tệ.
  • Nguồn con số. Một số nước công bố định kỳ hằng tháng; nhiều nước khác chỉ công bố qua phát biểu, báo cáo thường niên hoặc qua tài liệu của các tổ chức quốc tế, nên số liệu có độ trễ.
  • Câu nên tự hỏi: Con số này là tại thời điểm nào, so với cùng kỳ hay so với đỉnh, và tính bằng tỷ đô la hay bằng số tuần nhập khẩu?
  • Con số dễ hiểu sai: một nước có khối dự trữ lớn nhất thế giới, như Trung Quốc rồi tới Nhật Bản, không có nghĩa họ "có nhiều tiền để tiêu", mà phần lớn khối đó là trái phiếu nước ngoài gắn với cơ cấu kinh tế xuất khẩu và chính sách tỷ giá của họ.

Đọc kỹ như vậy, bạn tránh được hai phản xạ ngược nhau nhưng đều sai: hoảng hốt khi thấy dự trữ giảm, và yên tâm tuyệt đối khi thấy dự trữ lập kỷ lục.

Hiểu lầm hay gặp về dự trữ ngoại hối

"Dự trữ ngoại hối là tiền tiết kiệm của chính phủ, nên đem ra xây đường." Mỗi đô la trong dự trữ đã được ngân hàng trung ương mua bằng tiền đồng đã phát hành ra nền kinh tế, nên đó không phải khoản dư để tiêu. Dùng dự trữ cho chi tiêu trong nước cũng đồng nghĩa bán ngoại tệ và có thể làm xáo trộn tỷ giá.

"Dự trữ càng lớn càng tốt." Giữ dự trữ có chi phí: tài sản dự trữ thường trả lãi thấp, trong khi tín phiếu phát hành để trung hoà trả lãi cao hơn. Mức hợp lý là mức che chắn đủ rủi ro, không phải mức tối đa.

"Có dự trữ lớn thì không thể gặp khủng hoảng." Dự trữ mua thời gian, không thay được chính sách. Nếu cán cân thanh toán mất cân bằng kéo dài, kho dự trữ nào cũng có lúc mỏng đi.

Câu hỏi thường gặp

Dự trữ ngoại hối của Việt Nam được giữ ở đâu?

Dự trữ do Ngân hàng Nhà nước quản lý, thường được đầu tư vào tiền gửi và trái phiếu chính phủ có độ an toàn cao ở nước ngoài, cùng một phần vàng. Cơ cấu chi tiết theo đồng tiền và theo nơi gửi không được công bố công khai, theo thông lệ của nhiều ngân hàng trung ương.

Dự trữ ngoại hối có phải là quỹ bình ổn tỷ giá không?

Dự trữ là kho tài sản; can thiệp tỷ giá là một trong những việc kho đó được dùng tới. Ngân hàng trung ương còn dùng dự trữ để bảo đảm thanh toán quốc tế, trả nợ và giữ niềm tin, nên không nên coi đó là quỹ chỉ dành cho tỷ giá.

Vì sao Trung Quốc và Nhật Bản có dự trữ ngoại hối rất lớn?

Hai nền kinh tế này có thặng dư thương mại lớn trong thời gian dài và ngân hàng trung ương mua lượng ngoại tệ dư thừa để quản lý tỷ giá. Phần lớn số dự trữ được đầu tư vào trái phiếu các nước phát triển, trong đó có trái phiếu kho bạc Mỹ.

Dự trữ ngoại hối giảm có làm người gửi tiết kiệm bị ảnh hưởng không?

Tiền gửi tiết kiệm của người dân nằm ở ngân hàng thương mại, không liên quan trực tiếp tới kho dự trữ của ngân hàng trung ương. Ảnh hưởng nếu có là gián tiếp, qua tỷ giá và lãi suất khi ngân hàng trung ương bán ngoại tệ và hút tiền đồng về.

Số tuần nhập khẩu được tính như thế nào?

Lấy tổng dự trữ chia cho giá trị nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ trung bình mỗi tuần, thường dựa trên số liệu nhập khẩu của năm gần nhất. Vì nhập khẩu tăng theo quy mô kinh tế, dự trữ có thể tăng về tỷ đô la mà số tuần nhập khẩu vẫn không đổi.

Vàng trong dự trữ ngoại hối có được bán ra để can thiệp tỷ giá không?

Về nguyên tắc có thể, nhưng ngân hàng trung ương thường ưu tiên dùng ngoại tệ và trái phiếu vì chúng thanh khoản cao và đúng đồng tiền cần chi trả. Vàng thường được giữ như lớp phòng thủ dài hạn, ít khi bị bán trong các đợt biến động ngắn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138