Fed, tên đầy đủ là Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, là ngân hàng trung ương của Mỹ: nó điều hành chính sách tiền tệ, giám sát một phần hệ thống ngân hàng và giữ cho hệ thống thanh toán bằng đô la vận hành. Quyết định lãi suất được đưa ra bởi Uỷ ban Thị trường Mở Liên bang (FOMC) gồm mười hai thành viên có phiếu, họp tám lần mỗi năm theo lịch công bố trước. Vì đồng đô la được dùng khắp thế giới, những gì uỷ ban này quyết định được theo dõi từ Tokyo tới Thành phố Hồ Chí Minh.
Fed được lập năm 1913 sau một loạt cơn hoảng loạn ngân hàng ở Mỹ, khi người gửi tiền ùa tới rút và các ngân hàng không có nơi vay cứu cấp. Thiết kế của nó cố ý chia quyền giữa trung ương và các khu vực, giữa người do tổng thống đề cử và người do giới ngân hàng địa phương chọn. Hiểu cấu trúc đó giúp bạn đọc tin Fed chính xác hơn: ai đang phát biểu, phát biểu ấy nặng ký tới đâu.
Ba bộ phận của Fed và việc mỗi bên làm
Người đọc tin hay gộp tất cả thành "Fed", trong khi thực tế đó là ba bộ phận có vai trò khác nhau:
| Bộ phận | Gồm ai | Làm gì |
|---|---|---|
| Hội đồng Thống đốc | Bảy thống đốc do tổng thống Mỹ đề cử, Thượng viện phê chuẩn, nhiệm kỳ mười bốn năm; trong đó có chủ tịch và phó chủ tịch nhiệm kỳ bốn năm | Đặt mức dự trữ bắt buộc, lãi trả cho tiền gửi của ngân hàng tại Fed, giám sát các tập đoàn ngân hàng lớn, giữ bảy phiếu trong FOMC |
| Mười hai ngân hàng dự trữ khu vực | Mỗi ngân hàng phụ trách một vùng, như New York, Chicago, San Francisco; có chủ tịch riêng | Theo dõi kinh tế vùng, cung ứng dịch vụ thanh toán, cho ngân hàng địa phương vay ngắn hạn, cử chủ tịch tham gia họp FOMC |
| Uỷ ban Thị trường Mở Liên bang (FOMC) | Bảy thống đốc, chủ tịch Fed New York, và bốn chủ tịch khu vực luân phiên theo năm | Quyết định khoảng mục tiêu của lãi suất quỹ liên bang và việc mua bán trái phiếu |
Chi tiết nhỏ mà người ngoài ít để ý: cả mười hai chủ tịch khu vực đều ngồi trong phòng họp và phát biểu, nhưng mỗi năm chỉ năm người có phiếu. Vì vậy khi bản tin dẫn lời một chủ tịch khu vực "muốn lãi suất cao hơn", bạn nên tự hỏi người này năm nay có quyền bỏ phiếu không, trước khi coi đó là tín hiệu của cả uỷ ban. Riêng Fed New York luôn có phiếu, vì đây là nơi trực tiếp thực hiện các giao dịch trên thị trường.
Một cuộc họp FOMC diễn ra theo thứ tự nào
Tám cuộc họp mỗi năm có nhịp khá cố định, và mỗi bước để lại một loại tin khác nhau:
- Khoảng hai tuần trước họp, Fed công bố một bản tổng hợp tình hình kinh tế mười hai khu vực, quen gọi là Sách Be (Beige Book), dựa trên trao đổi với doanh nghiệp, ngân hàng ở từng vùng.
- Khoảng mười ngày trước họp, các quan chức Fed bước vào giai đoạn im lặng, không phát biểu về chính sách, để tránh làm nhiễu thị trường.
- Cuộc họp kéo dài một hoặc hai ngày; nhân viên Fed trình bày dự báo, các thành viên lần lượt nói nhận định, rồi bỏ phiếu.
- Chiều ngày cuối, giờ Washington, Fed công bố tuyên bố chính sách; khoảng nửa giờ sau, chủ tịch Fed họp báo. Ở Việt Nam, thời điểm này thường rơi vào rạng sáng hôm sau.
- Bốn trong tám cuộc họp có kèm bản dự báo kinh tế và biểu đồ chấm, nơi mỗi thành viên đánh dấu mức lãi suất họ cho là phù hợp ở cuối các năm tới.
- Ba tuần sau, biên bản họp được công bố, cho thấy tranh luận bên trong và mức độ đồng thuận.
Vì thế một "tuần Fed" sinh ra ít nhất ba đợt tin: dự đoán trước họp, quyết định và họp báo, rồi biên bản. Đừng lẫn tin dự đoán với tin quyết định.
Fed được giao nhiệm vụ gì, và dùng công cụ nào
Luật Mỹ giao cho Fed hai mục tiêu, thường gọi là nhiệm vụ kép: việc làm tối đa và giá cả ổn định. Fed tự cụ thể hoá giá cả ổn định thành lạm phát khoảng 2% mỗi năm, đo bằng chỉ số giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân. Hai mục tiêu nhiều lúc kéo ngược nhau: lãi suất cao giúp hạ lạm phát nhưng có thể làm mất việc làm, nên các cuộc tranh luận ở FOMC thực chất là tranh luận về liều lượng và thời điểm.
Công cụ quen thuộc nhất là khoảng mục tiêu của lãi suất quỹ liên bang, thường rộng một phần tư điểm phần trăm. Để giữ lãi suất thị trường trong khoảng đó, Fed trả lãi cho tiền dự trữ ngân hàng gửi tại Fed và vận hành một số công cụ vay mua lại ngắn hạn. Ngân hàng không có lý do cho nhau vay rẻ hơn mức gửi ở Fed, nên lãi suất qua đêm bị neo lại.
Khi lãi suất đã về gần không mà kinh tế vẫn cần hỗ trợ, Fed mua lượng lớn trái phiếu chính phủ và trái phiếu thế chấp nhà ở, gọi là nới lỏng định lượng, để kéo lãi suất dài hạn xuống. Chiều ngược lại, để trái phiếu đáo hạn mà không mua thay, gọi là thu hẹp bảng cân đối. Cả hai đều ảnh hưởng lượng đô la lưu thông trên thế giới, nên các thị trường mới nổi để ý không kém gì quyết định lãi suất.
Fed độc lập tới đâu với chính phủ Mỹ
Fed thường được mô tả là "độc lập", nhưng nên hiểu đúng phạm vi. Quyết định lãi suất không cần chính phủ hay Quốc hội phê duyệt, và Fed tự trang trải chi phí bằng thu nhập từ danh mục trái phiếu của mình, phần dư nộp về Bộ Tài chính. Nhiệm kỳ mười bốn năm của thống đốc dài hơn nhiều nhiệm kỳ tổng thống, đây là cách thiết kế để một chính quyền khó thay toàn bộ hội đồng trong thời gian ngắn.
Tuy vậy Fed không đứng ngoài hệ thống chính trị. Thống đốc và chủ tịch do tổng thống đề cử, Thượng viện phê chuẩn; nhiệm vụ của Fed do Quốc hội viết ra và có thể sửa; chủ tịch Fed phải điều trần định kỳ trước Quốc hội. Độc lập ở đây là độc lập về điều hành, không phải không chịu giám sát.
Khi đọc tin có người trong chính giới Mỹ chỉ trích Fed hay kêu gọi hạ lãi suất, điều đáng xem là hệ quả thị trường: nhà đầu tư có lo rằng quyết định lãi suất sẽ bị chi phối không, lợi suất trái phiếu dài hạn phản ứng ra sao. Việc ai đúng ai sai trong tranh luận ấy là chuyện nội bộ nước Mỹ, nằm ngoài phần cơ chế mà bài này mô tả.
Cách đọc biểu đồ chấm và lời chủ tịch Fed
Biểu đồ chấm hay bị trích như một lời hứa. Nó không phải vậy:
- Mỗi chấm là ý kiến của một thành viên về mức lãi suất phù hợp ở cuối một năm, nếu kinh tế diễn biến như người đó dự kiến. Đó là ý kiến cá nhân, không phải quyết định tập thể.
- Bản tin thường dẫn "trung vị" của các chấm, tức là chấm nằm giữa. Trung vị có thể thay đổi đáng kể chỉ sau ba tháng khi số liệu mới về.
- Các chấm năm xa thường phân tán rộng; khoảng cách giữa chấm cao nhất và thấp nhất cho biết mức độ bất đồng bên trong.
- Trong họp báo, cụm từ được thị trường soi kỹ là các từ chỉ mức độ: "phần nào", "đáng kể", "kiên nhẫn", "phụ thuộc vào dữ liệu". Đổi một tính từ có khi làm tỷ giá dịch chuyển nhiều hơn chính quyết định.
- Câu nên tự hỏi: Đây là quyết định, là dự báo của tập thể, hay là ý kiến của một cá nhân trong một bài phát biểu?
Người làm phòng nguồn vốn ở ngân hàng hay đọc tuyên bố mới đặt cạnh tuyên bố cũ, tìm từng chữ bị thêm hay bớt. Cách này dễ làm hơn bạn nghĩ, vì tuyên bố của Fed khá ngắn và dùng lại cấu trúc giữa các kỳ.
Những lần Fed đổi cách điều hành mà bản tin hay nhắc lại
Bản tin về Fed hay so sánh với các giai đoạn cũ, nên biết vài mốc giúp bạn hiểu phép so sánh ấy. Đầu thập niên 1980, khi lạm phát ở Mỹ lên mức hai chữ số, Fed đẩy lãi suất qua đêm lên gần 20% để bẻ gãy vòng xoáy giá cả. Kinh tế Mỹ rơi vào suy thoái, còn nhiều nước đang phát triển vay nợ bằng đô la lâm vào khủng hoảng nợ vì chi phí trả lãi tăng vọt. Giai đoạn này được nhắc mỗi khi có người hỏi Fed sẵn sàng chịu đau tới đâu để chống lạm phát.
Cuối năm 2008, giữa khủng hoảng tài chính, Fed hạ lãi suất về sát không và bắt đầu mua trái phiếu quy mô lớn, mở ra thời kỳ tiền rẻ kéo dài nhiều năm. Đầu năm 2020, khi dịch bệnh lan rộng, Fed lại hạ lãi suất về sát không chỉ trong vài tuần. Rồi từ năm 2022, khi lạm phát tăng mạnh, Fed nâng lãi suất với tốc độ nhanh hiếm thấy trong vài chục năm.
Mỗi lần đổi hướng như vậy, các đồng tiền châu Á, trong đó có tiền đồng, đều chịu sóng theo. Khi đọc một bản tin viết "nhanh nhất kể từ thập niên 1980" hay "lần đầu kể từ khủng hoảng 2008", bạn biết nó đang đặt quyết định mới cạnh mốc nào, và hiểu vì sao giới thị trường phản ứng mạnh như vậy.
Hiểu lầm hay gặp về Fed
"Fed là cơ quan của chính phủ in tiền tuỳ ý." Tiền giấy đô la do một cơ quan thuộc Bộ Tài chính in theo đơn đặt hàng của Fed; còn lượng tiền trong hệ thống ngân hàng chủ yếu thay đổi qua nghiệp vụ mua bán tài sản của Fed. Fed không tài trợ trực tiếp cho chi tiêu ngân sách bằng cách mua trái phiếu mới phát hành từ Bộ Tài chính.
"Chủ tịch Fed quyết định lãi suất." Chủ tịch có ảnh hưởng lớn nhất trong phòng họp và thường dẫn dắt đồng thuận, nhưng lãi suất là kết quả bỏ phiếu của mười hai thành viên. Phiếu chống được ghi tên trong tuyên bố, và người đọc tin nên để ý số phiếu chống như một tín hiệu bất đồng.
"Fed chịu trách nhiệm về giá cổ phiếu." Fed không có mục tiêu cho giá cổ phiếu hay tỷ giá đô la. Thị trường phản ứng với Fed, nhưng chuyện đó khác với việc Fed đặt mục tiêu cho thị trường.
"Fed họp bất thường là có khủng hoảng." Fed có thể họp ngoài lịch khi thị trường căng thẳng, và điều đó hiếm. Nhưng các cuộc họp video ngắn để cập nhật tình hình cũng có, không phải lần nào cũng đi kèm quyết định khẩn.
Câu hỏi thường gặp
Fed có phải là ngân hàng mà người dân Mỹ gửi tiền vào không?
Không. Người dân và doanh nghiệp gửi tiền ở các ngân hàng thương mại; các ngân hàng này lại gửi tiền dự trữ tại Fed. Fed là ngân hàng của các ngân hàng và của Bộ Tài chính Mỹ, không mở tài khoản cho cá nhân.
Fed họp mấy lần một năm và công bố vào lúc nào theo giờ Việt Nam?
FOMC họp tám lần theo lịch công bố từ năm trước, khoảng sáu tuần một lần. Quyết định thường được công bố vào buổi chiều theo giờ Washington, tức rạng sáng hôm sau theo giờ Việt Nam, nên tin về Fed hay xuất hiện trên báo vào buổi sáng.
Fed New York khác gì Fed nói chung?
Fed New York là một trong mười hai ngân hàng dự trữ khu vực, nhưng có vai trò đặc biệt vì trực tiếp thực hiện giao dịch mua bán trên thị trường theo chỉ đạo của FOMC và giữ vàng, đô la cho nhiều ngân hàng trung ương nước ngoài. Chủ tịch Fed New York luôn có phiếu trong FOMC.
Biểu đồ chấm có cho biết chắc chắn lãi suất năm sau không?
Không. Đó là tập hợp ý kiến cá nhân của các thành viên tại một thời điểm, dựa trên dự báo của chính họ. Khi lạm phát hay việc làm diễn biến khác dự kiến, các chấm sẽ dịch chuyển ở lần công bố sau, có khi dịch chuyển rất xa.
Vì sao báo chí Việt Nam đưa tin về Fed nhiều như vậy?
Vì đô la là đồng tiền thanh toán chính trong thương mại và vay nợ quốc tế của Việt Nam, nên quyết định của Fed ảnh hưởng tới tỷ giá, dòng vốn và lãi suất trong nước. Tin Fed là thông tin bối cảnh cho doanh nghiệp nhập khẩu, ngân hàng và người có nhu cầu ngoại tệ.
Fed có hợp tác với ngân hàng trung ương các nước khác không?
Có. Fed duy trì các thoả thuận hoán đổi tiền tệ với một số ngân hàng trung ương lớn để cung cấp đô la khi thị trường thế giới căng thẳng, và có cơ chế cho các ngân hàng trung ương nước ngoài vay đô la bằng cách cầm cố trái phiếu Mỹ họ đang giữ.