Khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tăng lãi suất, Việt Nam chịu tác động qua năm đường chính: đô la đắt lên nên tỷ giá chịu sức ép; vốn đầu tư gián tiếp có xu hướng rút về tài sản đô la; ngân hàng trong nước phải tính lại lãi suất để giữ tiền đồng hấp dẫn; hàng nhập và nợ vay bằng đô la đắt hơn khi quy ra tiền đồng; còn sức mua của khách hàng Mỹ và châu Âu chậm lại, kéo theo đơn hàng xuất khẩu. Không kênh nào chạy ngay trong một ngày, và mức chạm tới mỗi người khác nhau tuỳ bạn đang gửi tiết kiệm, đang vay, đang nhập hàng hay đang có con du học.
Điều dễ gây hoang mang là bản tin thường chỉ ghi một dòng "Fed tăng lãi suất thêm 0,25 điểm phần trăm" rồi nhảy thẳng sang "tỷ giá căng thẳng". Phần ở giữa, tức là ai làm gì, vì sao một quyết định ở Washington lại khiến giao dịch viên ở một chi nhánh ngân hàng tại Cần Thơ phải đổi biểu lãi suất, mới là thứ giúp bạn đọc tin bình tĩnh hơn. Bài này đi qua từng mắt xích theo đúng thứ tự chúng xảy ra.
Chuyện gì xảy ra ngay ở Mỹ khi Fed nâng lãi suất
Lãi suất mà Fed điều chỉnh có tên đầy đủ là lãi suất quỹ liên bang, tức là mức lãi các ngân hàng Mỹ cho nhau vay qua đêm. Fed không ra lệnh cho từng ngân hàng phải cho vay bao nhiêu phần trăm; Fed công bố một khoảng mục tiêu, rồi dùng các công cụ của mình, chủ yếu là mức lãi trả cho tiền ngân hàng gửi tại Fed, để kéo lãi suất qua đêm vào khoảng đó. Khi mức nền này đi lên, chi phí vốn của cả hệ thống đi lên theo: lãi vay mua nhà, vay mua ô tô, lãi thẻ tín dụng, lãi doanh nghiệp vay để mở rộng nhà xưởng.
Cùng lúc, lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ, thứ được coi là tài sản ít rủi ro nhất thế giới, thường nhích lên. Với một quỹ đầu tư ở Singapore hay Seoul, đây là lúc phép tính thay đổi: nếu cầm trái phiếu Mỹ đã được trả lãi khá hơn, thì việc ôm cổ phiếu hay trái phiếu ở một thị trường mới nổi, nơi rủi ro tỷ giá cao hơn, cần phần bù lớn hơn mới đáng. Một phần tiền vì thế quay về tài sản tính bằng đô la.
Ở phía người tiêu dùng Mỹ, vay đắt hơn thì mua sắm chậm lại sau vài tháng tới vài quý. Mục tiêu của Fed chính là điều này: hạ nhiệt chi tiêu để kéo lạm phát về gần mức 2% mà Fed theo đuổi. Hai hệ quả đó, tiền chảy về đô la và người Mỹ mua ít đi, là hai sợi dây nối thẳng sang Việt Nam.
Năm kênh truyền từ Washington về Việt Nam
Kênh tỷ giá. Khi tài sản đô la trả lãi cao hơn, nhu cầu nắm đô la tăng trên toàn cầu, đồng đô la thường mạnh lên so với nhiều đồng tiền khác. Tỷ giá đô la so với tiền đồng chịu sức ép đi lên. Ngân hàng Nhà nước có công cụ để làm dịu: điều chỉnh tỷ giá trung tâm, bán ngoại tệ từ dự trữ, nâng lãi suất điều hành, nhưng mỗi công cụ đều có giá phải trả.
Kênh lãi suất trong nước. Để người dân và doanh nghiệp tiếp tục giữ tiền đồng thay vì chuyển sang đô la, chênh lệch lợi tức giữa hai đồng tiền không được thu hẹp quá nhiều. Áp lực này có thể khiến lãi suất liên ngân hàng tăng, rồi lan dần sang lãi tiền gửi và lãi vay. Đó là lý do có những giai đoạn Fed tăng lãi suất và vài tháng sau biểu lãi tiết kiệm ở quầy ngân hàng trong nước cũng nhích lên.
Kênh dòng vốn. Quỹ ngoại đang nắm cổ phiếu Việt Nam có thể bán ròng một phần để chuyển tiền về, góp thêm sức ép lên tỷ giá và tâm lý thị trường chứng khoán. Vốn đầu tư trực tiếp (nhà máy, khu công nghiệp) thì chậm và bền hơn, ít phản ứng với từng lần tăng lãi suất.
Kênh giá hàng nhập và nợ đô la. Xăng dầu, bông, hạt nhựa, linh kiện điện tử, thức ăn chăn nuôi phần lớn được thanh toán bằng đô la. Đô la đắt lên thì giá vốn quy ra tiền đồng đắt lên, dù giá thế giới đứng yên. Doanh nghiệp vay bằng đô la thì số tiền đồng phải bỏ ra để trả cùng một khoản nợ cũng nhiều hơn.
Kênh đơn hàng xuất khẩu. Khi người Mỹ vay đắt và mua sắm dè dặt, các nhà bán lẻ bên đó đặt ít hàng hơn: áo khoác, giày thể thao, đồ gỗ, điện thoại. Mỹ là một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, nên đơn hàng mỏng đi thì ca làm thêm ở nhà máy dệt may, da giày cũng mỏng đi theo.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Đà Nẵng trong năm Fed thắt chặt
Hãy hình dung một gia đình bốn người ở Đà Nẵng, ví dụ giả định để thấy các kênh chồng lên nhau ra sao. Người chồng làm tổ trưởng ở một nhà máy may hàng xuất sang Mỹ, người vợ bán đồ điện tử nhỏ ở chợ, con lớn chuẩn bị đi du học Úc, nhà còn một khoản tiết kiệm và một khoản vay mua nhà lãi thả nổi.
Trong vài tháng đầu sau khi Fed tăng lãi suất nhiều lần liên tiếp, người vợ thấy giá nhập tai nghe, sạc dự phòng từ đầu mối nhích lên vì họ nhập hàng bằng đô la. Người con thấy học phí ghi bằng đô la Úc không đổi, nhưng khi quy ra tiền đồng thì khoản phải chuẩn bị lớn hơn, vì tiền đồng cũng yếu đi so với nhiều đồng tiền. Sang quý sau, nhà máy của người chồng báo cắt bớt ca tăng cường do khách hàng Mỹ giảm đơn.
Ngược lại, khoản tiết kiệm của gia đình có thể được hưởng lãi suất tiền gửi cao hơn khi ngân hàng trong nước nâng lãi huy động. Nhưng khoản vay mua nhà lãi thả nổi, sau kỳ điều chỉnh, cũng đòi số tiền trả hằng tháng nhiều hơn. Cùng một quyết định ở Mỹ, trong một mái nhà có người được, có người thiệt; đó là lý do không nên đọc tin Fed theo kiểu tốt hay xấu một chiều.
Vì sao lãi suất trong nước không phải lúc nào cũng tăng theo
Nhiều người nghĩ Fed tăng thì Việt Nam phải tăng y như vậy. Thực tế không có sợi dây cứng nào buộc hai mức lãi suất vào nhau. Ngân hàng Nhà nước điều hành dựa trên lạm phát trong nước, tăng trưởng tín dụng, thanh khoản hệ thống ngân hàng và mục tiêu ổn định tỷ giá; áp lực từ Fed chỉ là một trong các yếu tố, có lúc lớn, có lúc nhỏ.
Có những giai đoạn nền kinh tế trong nước cần vốn rẻ để hồi phục, cơ quan điều hành chọn giữ lãi suất thấp và chấp nhận tỷ giá biến động trong một biên độ, hoặc dùng dự trữ ngoại hối để làm dịu. Có giai đoạn khác, khi tỷ giá chịu sức ép quá mạnh, lãi suất điều hành được nâng để giữ sức hấp dẫn của tiền đồng. Mỗi lựa chọn đánh đổi một thứ: giữ lãi thấp thì tỷ giá dễ căng, giữ tỷ giá thì lãi khó thấp.
Giới kinh tế gọi đây là thế khó "bộ ba bất khả thi": một nền kinh tế không thể cùng lúc vừa cố định tỷ giá, vừa mở cửa hoàn toàn cho vốn ra vào, vừa tự quyết lãi suất. Biết khái niệm này, bạn sẽ hiểu vì sao các nước châu Á phản ứng khác nhau với cùng một lần Fed tăng lãi suất, và vì sao không thể suy ra lãi suất tiết kiệm tháng sau chỉ từ một bản tin Mỹ.
Đọc một bản tin về cuộc họp của Fed
Bản tin về Fed thường dày thuật ngữ. Vài điểm giúp bạn đọc đúng nghĩa:
- "Tăng 0,25 điểm phần trăm" hay "25 điểm cơ bản" là cùng một thứ: một điểm cơ bản bằng một phần trăm của một phần trăm. Tăng từ khoảng 5,00–5,25% lên 5,25–5,50% là tăng 25 điểm cơ bản, không phải tăng 25%.
- "Diều hâu" và "bồ câu": diều hâu là thiên về giữ lãi suất cao để chống lạm phát, bồ câu là thiên về nới lỏng để hỗ trợ việc làm. Đây là cách nói của giới thị trường, không phải chức danh.
- "Thị trường đã phản ánh" nghĩa là giá tài sản đã điều chỉnh trước theo kỳ vọng. Khi Fed làm đúng như dự đoán, tỷ giá có khi gần như không nhúc nhích; điều làm thị trường giật mạnh là bất ngờ, không phải con số.
- Câu nên tự hỏi: Bản tin nói về quyết định đã ra, hay về dự đoán của ai đó cho cuộc họp sau? Con số tỷ giá được dẫn là tỷ giá trung tâm, giá niêm yết ở ngân hàng thương mại, hay giá trên thị trường tự do?
- Con số dễ hiểu sai: mức "lãi suất Fed" là lãi suất qua đêm giữa các ngân hàng Mỹ, không phải lãi suất mà người Mỹ vay mua nhà, càng không phải lãi suất ở Việt Nam.
Một mẹo của người làm ngân hàng lâu năm: đọc phần Fed nói về các cuộc họp tới quan trọng hơn đọc con số của cuộc họp này, vì thị trường định giá theo kỳ vọng.
Hiểu lầm hay gặp và điều Fed không quyết được
"Fed tăng lãi suất là Việt Nam chắc chắn khó khăn." Thực tế tác động phụ thuộc vào nội lực trong nước lúc đó: dự trữ ngoại hối dày hay mỏng, lạm phát cao hay thấp, nợ nước ngoài ngắn hạn nhiều hay ít. Cùng một chu kỳ tăng lãi suất, có nước chao đảo mạnh, có nước chỉ hơi gợn.
"Đô la tăng thì nên vội đổi tiền." Bản tin tỷ giá phản ánh chuyện đã xảy ra; không ai biết chắc diễn biến sau đó. Những quyết định tài chính cá nhân nên dựa vào nhu cầu thật của gia đình (học phí, nhập hàng, trả nợ) và kỳ hạn của nhu cầu đó, không dựa vào một dòng tin.
"Fed điều hành cho cả thế giới." Fed có nhiệm vụ theo luật Mỹ: giữ giá cả ổn định và việc làm tối đa ở Mỹ. Tác động lan ra ngoài là hệ quả do vị thế của đồng đô la, không phải mục tiêu Fed được giao.
"Lãi suất Mỹ cao là tốt cho người gửi tiết kiệm ở Việt Nam." Có thể có lợi khi lãi huy động trong nước tăng theo, nhưng người gửi cũng chịu giá cả tăng ở hàng nhập. Lãi thực nhận sau khi trừ mức tăng giá mới là thứ đáng quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Fed tăng lãi suất thì tỷ giá đô la ở Việt Nam có tăng ngay không?
Không nhất thiết tăng ngay. Nếu thị trường đã đoán trước quyết định, phần lớn tác động đã diễn ra từ trước cuộc họp. Ngân hàng Nhà nước cũng có công cụ làm dịu biến động, nên tỷ giá trong nước thường chuyển động chậm và trong biên độ hơn so với các đồng tiền thả nổi tự do.
Vì sao Fed tăng lãi suất mà giá xăng ở Việt Nam có lúc lại không tăng?
Giá xăng phụ thuộc giá dầu thế giới, thuế phí, quỹ bình ổn và tỷ giá cùng lúc. Đô la mạnh làm dầu đắt hơn khi quy ra tiền đồng, nhưng nếu giá dầu thế giới giảm do nhu cầu yếu thì hai lực có thể bù trừ nhau, khiến giá bán lẻ trong nước gần như đứng yên.
Người đang vay mua nhà ở Việt Nam có bị ảnh hưởng không?
Có thể bị ảnh hưởng gián tiếp nếu lãi suất trong nước tăng theo. Khoản vay lãi thả nổi sẽ được điều chỉnh ở kỳ kế tiếp theo lãi suất cơ sở của ngân hàng. Mức độ phụ thuộc vào việc cơ quan điều hành trong nước có nâng lãi suất hay không, chứ không phụ thuộc trực tiếp vào con số của Fed.
Fed giảm lãi suất thì mọi chuyện đảo ngược hoàn toàn không?
Về nguyên lý các kênh chạy theo chiều ngược lại: đô la bớt hấp dẫn, vốn có thể quay lại thị trường mới nổi, sức ép tỷ giá dịu đi. Nhưng không đối xứng hoàn toàn, vì lý do Fed giảm lãi suất, chẳng hạn kinh tế Mỹ yếu đi, cũng có thể làm đơn hàng xuất khẩu của Việt Nam giảm.
Kiều hối gửi về Việt Nam thay đổi thế nào khi Fed tăng lãi suất?
Người gửi tiền từ Mỹ nhận được nhiều tiền đồng hơn cho mỗi đô la nếu đô la mạnh lên, nên gia đình nhận có lợi về quy đổi. Tuy vậy, lượng tiền gửi về còn phụ thuộc thu nhập và việc làm của người thân ở nước ngoài, thứ có thể chậm lại khi kinh tế bên đó hạ nhiệt.
Có nên dựa vào lịch họp của Fed để quyết định gửi tiết kiệm kỳ hạn nào?
Lịch họp chỉ cho biết khi nào có quyết định, không cho biết quyết định gì và ngân hàng trong nước phản ứng ra sao. Chọn kỳ hạn gửi nên xuất phát từ lúc gia đình cần dùng tiền; theo dõi tin Fed giúp hiểu bối cảnh chứ không thay được kế hoạch tài chính của chính mình.