GDP theo sức mua là cách quy đổi sản lượng của các nước về cùng một mặt bằng giá, để một bát cơm, một lần cắt tóc ở nước này được tính ngang với thứ tương tự ở nước khác; còn GDP danh nghĩa quy đổi bằng tỷ giá thị trường. Vì hai cách cho kết quả khác nhau, nhất là với các nước có giá dịch vụ rẻ, nên cùng một nước có thể đứng thứ hạng rất khác nhau trong hai bảng xếp hạng.
Những tít như "nước A vượt nước B thành nền kinh tế lớn thứ hai", "Việt Nam tăng mấy bậc" xuất hiện khá đều trên báo. Phần lớn tin đó đúng, nhưng thiếu một dòng quan trọng: đang xếp theo thước đo nào, năm nào, ai ước tính. Bài này giải thích cơ chế, kèm ví dụ giả định, để bạn đọc tin xếp hạng mà không bị con số dắt đi.
Hai cách quy đổi, nói bằng ví dụ bát phở
Mỗi nước tính GDP bằng đồng tiền của mình. Muốn so với nước khác, phải đổi ra một đơn vị chung, thường là đô la Mỹ. Cách đơn giản nhất là lấy tỷ giá thị trường: tổng sản lượng tính bằng đồng nội tệ chia cho tỷ giá. Kết quả gọi là GDP danh nghĩa tính bằng đô la.
Vấn đề nằm ở chỗ nhiều thứ không đi qua biên giới. Ví dụ giả định: một bát phở ở Hà Nội giá tương đương hai đô la theo tỷ giá, một bát mì tương tự ở một thành phố châu Âu giá mười hai đô la. Hai bát no bụng như nhau, nhưng theo cách quy đổi bằng tỷ giá, bát ở châu Âu "đóng góp" vào GDP gấp sáu lần. Cắt tóc, thuê nhà, học thêm, sửa xe đều như vậy: dịch vụ ở nước thu nhập thấp rẻ hơn nhiều so với tỷ giá phản ánh.
GDP theo sức mua tương đương, viết tắt PPP, sửa chuyện này bằng cách dùng một "tỷ giá" riêng, tính từ việc so giá của một rổ hàng hoá và dịch vụ giống nhau giữa các nước. Các tổ chức quốc tế khảo sát giá định kỳ để dựng tỷ giá đó. Kết quả là những nước có mặt bằng giá thấp sẽ có GDP theo sức mua cao hơn hẳn GDP danh nghĩa, có khi gấp hai đến ba lần.
Khi nào dùng thước đo nào
Không có thước đo nào "đúng hơn" cho mọi việc. Mỗi cái trả lời một câu hỏi khác.
| Câu hỏi | Thước đo hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Người dân sống thế nào so với nước khác? | GDP bình quân theo sức mua | Tính được số hàng hoá, dịch vụ người dân mua được trong nước |
| Một nước mua được bao nhiêu hàng nhập, máy bay, thiết bị? | GDP danh nghĩa bằng đô la | Hàng nhập trả theo tỷ giá thị trường |
| Nước nào có tầm ảnh hưởng tài chính lớn? | GDP danh nghĩa | Dòng vốn, nợ, thương mại tính theo đô la thật |
| Sản lượng thật tăng nhanh hay chậm? | Tăng trưởng GDP thực bằng nội tệ | Không bị tỷ giá, giá cả làm nhiễu |
| Một gia đình du học có tốn kém không? | Mặt bằng giá theo tỷ giá | Học phí, tiền nhà ở nước ngoài trả theo giá nước đó |
Khi thấy tít "nền kinh tế lớn thứ X", hãy hỏi: thứ X theo thước đo nào? Nếu bài không ghi, đó là tín hiệu nên đọc thêm nguồn khác.
Những chỗ tin xếp hạng hay bỏ sót
Tổng và bình quân đầu người. Một nước đông dân có thể đứng đầu về tổng GDP nhưng ở giữa bảng về GDP bình quân. Tin "vượt" một nước khác thường nói về tổng, không có nghĩa người dân nước đó giàu hơn.
Ước tính và số chính thức. Bảng xếp hạng của các tổ chức quốc tế thường dùng ước tính cho năm hiện tại và năm tới, rồi sửa lại khi có số chính thức. Một nước "vượt" trong bảng ước tính có thể lùi lại khi số được cập nhật.
Tỷ giá bình quân năm. GDP danh nghĩa bằng đô la thường dùng tỷ giá bình quân cả năm. Đồng nội tệ mất giá mạnh trong năm có thể làm GDP tính bằng đô la giảm, dù sản lượng thật vẫn tăng.
Thay đổi năm gốc, phương pháp. Thỉnh thoảng một nước tính lại GDP, đưa thêm những ngành trước đây chưa đo hết, khiến quy mô tăng vọt một lần trên giấy. Tin "GDP tăng mạnh" lúc đó là do cách tính, không phải do sản xuất tăng nhanh trong một năm.
Ai ước tính. Các tổ chức quốc tế khác nhau dùng dữ liệu, giả định khác nhau, cho thứ hạng có thể lệch một hai bậc. Bản tin không ghi nguồn thì khó so với bản tin khác.
Kênh truyền về Việt Nam: chuyện xếp hạng chạm tới bạn ở đâu
Với người Việt đọc tin, thước đo nào được dùng ảnh hưởng tới cách hiểu nhiều chuyện rất gần. Khi so lương: một người kỹ sư ở nước ngoài nhận lương cao gấp nhiều lần tính theo đô la, nhưng tiền nhà, tiền ăn, tiền gửi trẻ ở đó cũng cao gấp nhiều lần. So lương bằng tỷ giá dễ dẫn tới quyết định đi làm việc ở nước ngoài với kỳ vọng tiết kiệm sai lệch. Ví dụ giả định: lương gấp năm lần, chi phí sống gấp bốn lần, phần dư thật chỉ nhỉnh hơn ở nhà không nhiều, chưa kể vé máy bay.
Với du học: các gia đình hay nhìn học phí theo đô la, nhưng phần chi phí sống, tiền nhà ở thành phố lớn của nước phát triển thường là khoản bị đánh giá thấp nhất. Mặt bằng giá theo tỷ giá thị trường, không phải theo sức mua, mới là con số quyết định gia đình phải gửi bao nhiêu tiền mỗi tháng.
Với doanh nghiệp: khi đọc tin một thị trường xuất khẩu "là nền kinh tế lớn thứ mấy", người bán hàng nên nhìn GDP danh nghĩa và thu nhập bình quân tính bằng đô la, vì đó là sức mua hàng nhập thật của thị trường đó. Một nước đứng cao trong bảng sức mua nhưng thu nhập danh nghĩa thấp có thể chuộng hàng giá rẻ hơn dự đoán.
Còn với những tin kiểu "Việt Nam tăng mấy bậc trong bảng xếp hạng kinh tế", hãy đọc như một tín hiệu dài hạn về quy mô sản xuất, không phải chuyện túi tiền mỗi nhà đổi ngay trong năm. Thứ hạng nhích lên có thể đến từ sản lượng thật, từ tỷ giá, hoặc từ việc nước khác chậm lại; mức lương, giá thuê nhà, học phí của con bạn thì vẫn đi theo những quy luật riêng của thị trường trong nước.
Một ví dụ giả định: hai nước, hai bảng xếp hạng
Hình dung hai nước giả định, gọi là Nam và Bắc. Nước Nam đông dân, giá dịch vụ rẻ; nước Bắc ít dân hơn, giá cả đắt. Tính bằng tỷ giá thị trường, GDP của Nam bằng khoảng hai phần ba của Bắc. Nhưng khi quy theo sức mua, vì một bữa ăn, một lần khám bệnh, một tháng tiền nhà ở Nam rẻ hơn nhiều, GDP của Nam có thể vượt Bắc.
Cùng năm đó, một tờ báo đặt tít "Nam đã là nền kinh tế lớn hơn Bắc", một tờ khác viết "Nam vẫn chỉ bằng hai phần ba Bắc". Cả hai đều đúng với số liệu họ chọn. Nếu thêm GDP bình quân đầu người, vì Nam đông dân hơn, có khi con số bình quân của Nam chỉ bằng một nửa Bắc kể cả khi đã quy theo sức mua.
Ví dụ này cho thấy vì sao tranh luận "nước nào lớn hơn" trên mạng thường không có hồi kết: mỗi người cầm một bảng. Câu hỏi đúng không phải là bảng nào đúng, mà là bảng nào trả lời câu hỏi mình đang quan tâm. Muốn biết sức nặng trong thương mại và tài chính thế giới, nhìn danh nghĩa. Muốn biết quy mô sản xuất thật và mức sống trong nước, nhìn sức mua, kèm bình quân đầu người.
Hiểu lầm hay gặp và thực tế
"Theo sức mua cao hơn thì người dân giàu hơn thật." Sức mua cho biết người dân mua được bao nhiêu thứ trong nước. Khi đi du lịch nước ngoài, mua điện thoại nhập khẩu hay trả học phí cho con du học, thứ quyết định vẫn là tỷ giá thị trường.
"Nước A vượt nước B là nước B đang suy yếu." Xếp hạng là tương đối. Nước B có thể vẫn tăng trưởng, chỉ là nước A tăng nhanh hơn, hoặc tỷ giá của nước B yếu đi trong năm đó.
"Tăng trưởng 7% là thu nhập mỗi người tăng 7%." Tăng trưởng GDP là tổng sản lượng thực. Thu nhập của từng hộ phụ thuộc vào ngành nghề, nơi sống, và cả dân số tăng thêm bao nhiêu.
"Chỉ cần nhìn một bảng xếp hạng là đủ." Một nền kinh tế được mô tả tốt hơn bằng vài con số đặt cạnh nhau: tổng GDP, GDP bình quân theo cả hai thước đo, tăng trưởng thực, và cơ cấu ngành. Một thứ hạng đơn lẻ chỉ là một lát cắt.
Ba bước đọc một tin xếp hạng kinh tế
Lần tới gặp tít so sánh nền kinh tế các nước, làm lần lượt:
- Tìm thước đo: danh nghĩa hay sức mua, tổng hay bình quân đầu người. Nếu bài không ghi, coi như chưa biết bài đang nói gì.
- Tìm năm và nguồn: số chính thức của năm đã qua hay ước tính cho năm nay, do tổ chức nào công bố. Hai bản tin dùng hai nguồn khác nhau thì không đem so thứ hạng được.
- Tìm lý do thay đổi: sản lượng thật tăng, tỷ giá biến động, hay cách tính mới. Ba lý do này cho ba câu chuyện rất khác, dù cùng một con số thứ hạng.
Làm xong ba bước, bạn sẽ thấy nhiều tin "vượt mặt", "tụt hạng" thật ra chỉ là đổi thước đo hoặc cập nhật ước tính. Tin vẫn đúng, nhưng ý nghĩa nhỏ hơn cái tít nhiều.
Một thói quen nhỏ đi kèm: khi chia sẻ một tin xếp hạng cho người khác, hãy chép luôn dòng ghi thước đo và nguồn. Người đọc sau bạn sẽ không phải đoán, và cuộc tranh luận trong nhóm gia đình hay nhóm bạn bè sẽ ngắn đi đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
GDP theo sức mua và GDP danh nghĩa khác nhau thế nào?
GDP danh nghĩa quy đổi sản lượng ra đô la theo tỷ giá thị trường. GDP theo sức mua quy đổi bằng một tỷ giá riêng tính từ việc so giá cùng một rổ hàng hoá, dịch vụ giữa các nước. Với nước có giá dịch vụ rẻ, GDP theo sức mua thường cao hơn nhiều.
Vì sao cùng một nước lại có thứ hạng kinh tế khác nhau?
Vì các bảng dùng thước đo khác nhau: danh nghĩa hay sức mua, tổng hay bình quân, số chính thức hay ước tính, của tổ chức nào. Mỗi lựa chọn cho một thứ hạng có thể chênh vài bậc, nên cần đọc kỹ bảng xếp hạng đang dùng cách nào.
Nên dùng GDP sức mua hay danh nghĩa để so mức sống?
Để so mức sống người dân trong nước, GDP bình quân theo sức mua hợp hơn vì nó phản ánh lượng hàng hoá, dịch vụ mua được tại chỗ. Để biết khả năng mua hàng nhập, trả học phí ở nước ngoài, thì GDP danh nghĩa và tỷ giá thị trường sát thực tế hơn.
Tỷ giá thay đổi có làm GDP thay đổi không?
GDP thực tính bằng nội tệ không đổi theo tỷ giá. Nhưng GDP danh nghĩa tính bằng đô la thì thay đổi: đồng nội tệ mất giá làm con số đô la nhỏ đi dù sản lượng không giảm. Vì vậy một nước có thể tụt hạng chỉ vì biến động tỷ giá.
Bảng xếp hạng GDP của các tổ chức quốc tế có chính xác không?
Đó là số liệu tham khảo dựa trên dữ liệu các nước cung cấp và giả định của tổ chức. Số ước tính cho năm hiện tại thường được sửa lại sau. Nên coi thứ hạng như một bức tranh gần đúng, không phải con số tuyệt đối.
So lương ở nước ngoài với Việt Nam thì nên tính thế nào?
Đừng chỉ đổi lương ra tiền Việt theo tỷ giá. Hãy đặt cạnh đó tiền nhà, tiền ăn, đi lại, bảo hiểm ở nơi đó để tính phần thật sự để dành được. Phần dư sau chi phí sống mới là con số đáng so.