ToanCuc.comToàn Cục
Đọc tin quốc tế không bị dắt mũi

Hãng thông tấn là gì: vì sao nhiều báo cùng một tin và tin dịch hay lệch ở đâu

Hãng thông tấn bán tin cho hàng nghìn tòa soạn, nên nhiều báo đăng gần như cùng một bài. Những chỗ tin dịch lại hay lệch: số đếm, động từ, múi giờ, chữ "có thể".

Late at night in a newsroom, a Vietnamese editor in a smoke grey shirt leans toward rows of blank monitors, amber desk lamps, wide shot from the back

Hãng thông tấn là cơ quan chuyên thu thập tin tức ở nhiều nơi trên thế giới rồi cung cấp cho các tòa soạn khác, nên rất nhiều báo, đài cùng đăng một tin gần như giống hệt nhau; khi tin đó được dịch sang tiếng Việt và rút gọn qua nhiều lớp, những chỗ hay lệch nhất là con số, động từ, thời gian và các chữ chỉ mức độ chắc chắn.

Phần lớn tin quốc tế người Việt đọc mỗi ngày không do phóng viên Việt Nam viết tại chỗ. Nó đến từ vài hãng thông tấn lớn của thế giới, từ Thông tấn xã Việt Nam với mạng phóng viên thường trú ở nước ngoài, hoặc từ báo của nước sở tại. Biết cách một bản tin được sản xuất, mua bán và dịch lại, bạn sẽ hiểu vì sao hai mươi tờ báo cùng đưa một tin chưa chắc đã là hai mươi lần xác nhận.

Hãng thông tấn làm việc thế nào

Một hãng thông tấn lớn có phóng viên, cộng tác viên ở hàng trăm thành phố. Họ viết nhanh, ngắn, theo khuôn: đoạn đầu trả lời ai, làm gì, ở đâu, khi nào; các đoạn sau thêm chi tiết và bối cảnh. Tin được gửi đi liên tục cho khách hàng là các báo, đài, trang tin, ngân hàng, quỹ đầu tư trả phí thuê bao. Một sự kiện lớn có thể có vài phiên bản trong một giờ: bản tin chớp một dòng, bản ngắn vài đoạn, bản cập nhật, rồi bản đầy đủ.

Các tòa soạn nhận tin rồi tuỳ chọn: đăng nguyên văn, rút gọn, ghép với tin của hãng khác, hoặc giao phóng viên viết thêm. Đầu mỗi tin của hãng thông tấn thường có địa danh và ngày, gọi là dòng tin, cho biết tin được viết từ đâu. Một tin về một nước nhưng dòng tin ghi thủ đô của nước khác nghĩa là phóng viên không có mặt tại chỗ, đang tổng hợp từ xa.

Ngoài vài hãng quốc tế lớn, gần như nước nào cũng có hãng thông tấn quốc gia, thường đưa lập trường chính thức của nước mình. Đọc tin của hãng quốc gia giúp biết chính phủ nước đó nói gì; đọc tin của hãng quốc tế giúp thấy bối cảnh rộng hơn. Hai loại bổ sung cho nhau, không loại nào thay được loại nào.

Một điểm ít người để ý: vì hãng thông tấn phải đưa tin rất nhanh, bản đầu tiên của một sự kiện lớn thường chỉ có một hai câu, viết từ thông tin ban đầu của cảnh sát, cơ quan cứu hộ hay người phát ngôn. Những trang tin muốn có bài sớm sẽ dịch ngay bản đó, rồi không phải trang nào cũng quay lại sửa khi hãng cập nhật. Vì vậy, với tin về thiên tai, tai nạn hay một cuộc bầu cử đang kiểm phiếu, bản tin được sửa lần cuối gần nhất mới là bản nên tin.

Những chỗ tin dịch hay lệch nhất

Dịch tin là công việc phải nhanh, và tốc độ là kẻ thù của độ chính xác. Đây là các lỗi người làm biên dịch tin quốc tế lâu năm gặp nhiều nhất.

Trong bản gốcDịch sai thường gặpDịch đúng
billion"tỷ" bị nhầm thành "triệu" hoặc "nghìn tỷ"một billion là một tỷ
trillion"tỷ tỷ" hoặc "triệu tỷ"một trillion là một nghìn tỷ
may, could, is expected to"sẽ""có thể", "dự kiến"
said, claimed, allegedcùng dịch thành "cho biết" hoặc "khẳng định""cho biết", "tuyên bố", "cáo buộc" khác nhau về độ chắc chắn
up to 500 people"500 người""tối đa", "có thể lên tới 500 người"
Tuesday (giờ địa phương)ghi ngày theo giờ Việt Nam mà không đổinói rõ giờ địa phương hoặc quy đổi
tonnes, tonsgộp làm mộttấn mét và tấn Mỹ chênh nhau khoảng một phần mười

Khi gặp con số lớn trong tin dịch, hãy tự hỏi: con số này có hợp lý so với quy mô của nước, của công ty được nhắc không? Một khoản đầu tư "nghìn tỷ đô la" vào một nhà máy là dấu hiệu rõ của lỗi dịch "billion".

Cắt câu: khi trích đúng chữ mà sai ý

Bỏ vế điều kiện. Câu gốc "nếu đàm phán thất bại, chúng ta sẽ phải xem xét các biện pháp khác" bị cắt còn "sẽ xem xét các biện pháp khác". Vế "nếu" biến mất, lời cảnh báo có điều kiện thành lời đe doạ.

Bỏ câu hỏi của phóng viên. Một quan chức trả lời "không loại trừ khả năng nào" sau khi được hỏi về một phương án cực đoan. Tách câu trả lời khỏi câu hỏi, người đọc tưởng chính họ chủ động nêu phương án đó.

Ghép hai câu xa nhau. Hai câu nói ở hai thời điểm, hai chủ đề khác nhau được đặt cạnh nhau, tạo ra một ý mà người nói không hề nói.

Chọn vế mạnh nhất làm tít. Một bài phát biểu dài nửa giờ, chủ yếu nói về hợp tác, nhưng tít chỉ lấy một câu cứng rắn ở phút thứ hai mươi. Câu đó có thật, nhưng không đại diện cho bài phát biểu.

Kênh truyền về Việt Nam: một chữ dịch sai đi được bao xa

Tin dịch lệch ảnh hưởng nhiều nhất tới những người phải quyết định dựa trên tin quốc tế: doanh nghiệp xuất khẩu, người buôn hàng nhập, gia đình có con du học, người lao động ở nước ngoài. Ví dụ giả định: một bản tin gốc viết một nước "có thể siết quy định thị thực du học từ năm sau". Qua vài lần dịch và chia sẻ, nó thành "nước X cấm du học sinh từ năm sau". Nhiều gia đình đang chuẩn bị hồ sơ hoảng hốt, có người vội đổi nước, có người bỏ khoản đặt cọc.

Với hàng hoá, một chữ "tối đa" bị mất có thể làm con số thuế, con số hạn ngạch tăng lên trong mắt người đọc. Với tin về thiên tai, một chữ "có thể lên tới" bị mất làm con số ước tính thiệt hại trở thành con số chắc chắn. Những lệch nhỏ như thế cộng lại khiến người đọc tin quốc tế ở Việt Nam thường cảm thấy thế giới căng thẳng và bất ổn hơn mức thực tế.

Cách đối phó đơn giản: với tin có thể khiến bạn quyết định chuyện tiền bạc, học hành, hãy tìm nguồn gốc. Nếu không đọc được tiếng nước ngoài, hãy tìm ít nhất hai bản dịch của hai tòa soạn khác nhau, xem chúng có cùng chữ "có thể", "dự kiến" hay không.

Tên riêng phiên âm: một người, ba cách viết

Một nguồn lệch khác ít ai để ý là tên riêng. Tên người, tên thành phố, tên tổ chức nước ngoài khi vào tiếng Việt có thể được giữ nguyên chữ gốc, phiên âm theo cách đọc, hoặc đọc theo âm Hán Việt nếu là tên Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Cùng một thành phố có thể xuất hiện dưới hai ba dạng trên các báo khác nhau, khiến người đọc tưởng đó là hai nơi khác nhau, hoặc ngược lại, gộp hai nơi khác nhau có tên na ná làm một.

Tên tổ chức còn rắc rối hơn vì có chữ viết tắt. Chữ viết tắt theo tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Việt của cùng một tổ chức có thể khác nhau hoàn toàn. Thêm vào đó, nhiều cơ quan của các nước có tên dịch ra tiếng Việt gần giống nhau, như các bộ, các ủy ban, các cơ quan thống kê. Một bản tin dịch "cơ quan thương mại" mà không nói của nước nào có thể làm người đọc lẫn giữa cơ quan của bên mua và bên bán.

Khi một tên lạ xuất hiện trong tin quan trọng, hãy tìm xem bản tin có ghi tên gốc trong ngoặc không. Có tên gốc thì việc tra cứu, đối chiếu với nguồn khác dễ hơn nhiều. Nhiều tòa soạn cẩn thận vẫn giữ thói quen ghi tên gốc ở lần nhắc đầu tiên vì đúng lý do này.

Lần ngược về tin gốc trong năm phút

Không cần nghiệp vụ biên tập, bạn vẫn lần được về gần bản gốc của một tin dịch nếu làm theo thứ tự:

  1. Đọc dòng cuối bài để tìm tên hãng thông tấn hoặc tờ báo được dẫn. Nếu không có, coi tin đó là chưa rõ nguồn.
  2. Đọc dòng tin đầu bài hoặc đoạn đầu để biết địa danh và ngày. Ghi lại giờ địa phương của sự kiện.
  3. Tìm tên người được trích dẫn và chức danh của họ, kiểm xem chức danh đó còn đúng tại thời điểm tin được viết không.
  4. Tìm một bản dịch khác của tòa soạn khác, so con số, động từ chính và các chữ chỉ mức độ chắc chắn.
  5. Nếu hai bản dịch khác nhau ở chỗ quan trọng, ưu tiên bản ghi rõ nguồn hơn, và coi chi tiết đó là chưa chắc cho tới khi có thêm thông tin.

Năm bước này nghe dài nhưng làm quen rồi chỉ mất vài phút. Chúng đặc biệt có ích với tin bạn định chuyển tiếp cho người khác, vì một lần chuyển tiếp là một lần nữa tin đi xa khỏi bản gốc.

Hiểu lầm hay gặp và thực tế

"Báo nước ngoài đưa tin nghĩa là phóng viên báo đó có mặt." Rất nhiều tin của báo nước ngoài cũng là tin hãng thông tấn. Dòng tin ở đầu bài và dòng ghi nguồn cuối bài cho biết ai thật sự viết.

"Hãng thông tấn chỉ đưa sự thật trần trụi." Hãng thông tấn chọn sự kiện nào để đưa, chọn ai để trích, đặt bối cảnh thế nào. Những lựa chọn đó là biên tập, không phải bịa đặt, nhưng nó tạo ra góc nhìn.

"Tin cập nhật sau giống tin trước." Tin của hãng thông tấn được cập nhật nhiều lần, có khi đổi cả con số và nhận định chính. Báo nào lấy bản sớm thì giữ con số cũ nếu không cập nhật lại.

"Dịch máy thì không sai số." Công cụ dịch máy xử lý con số khá tốt, nhưng hay làm mất sắc thái của động từ và chữ chỉ mức độ chắc chắn, đúng những chỗ quan trọng nhất trong tin quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Hãng thông tấn khác báo thường thế nào?

Hãng thông tấn chủ yếu sản xuất tin để bán hoặc cung cấp cho các tòa soạn khác, còn báo thường viết cho độc giả của mình. Vì vậy một tin của hãng thông tấn có thể xuất hiện trên hàng trăm tờ báo cùng lúc, với nội dung gần như giống nhau.

Một billion là bao nhiêu tiền Việt?

Một billion là một tỷ đơn vị tiền, ví dụ một tỷ đô la Mỹ. Đổi ra tiền Việt thì nhân với tỷ giá tại thời điểm đó. Một trillion là một nghìn tỷ, lỗi nhầm giữa hai chữ này là lỗi dịch tin quốc tế phổ biến nhất.

Dòng tin đầu bài báo quốc tế có ý nghĩa gì?

Dòng tin ghi địa danh và ngày nơi tin được viết. Nó cho biết phóng viên đang ở đâu khi đưa tin. Nếu dòng tin là một thành phố khác với nơi xảy ra sự kiện, tin đó được tổng hợp từ xa, không phải phóng viên chứng kiến.

Làm sao biết một câu trích dẫn có bị cắt không?

Tìm bản ghi đầy đủ của bài phát biểu hoặc cuộc phỏng vấn, thường được cơ quan của người nói đăng tải. So câu trích với đoạn trước và sau nó, nhất là các vế "nếu", "trong trường hợp", và câu hỏi mà người đó đang trả lời.

Có nên đọc tin của hãng thông tấn quốc gia nước ngoài không?

Nên, nếu bạn muốn biết chính phủ nước đó nói gì về một sự kiện. Hãng thông tấn quốc gia thường phản ánh lập trường chính thức. Đọc cùng tin của hãng quốc tế và của nước liên quan còn lại giúp thấy đủ các phía.

Tin dịch máy có dùng được không?

Dùng được để nắm ý chính của một bài tiếng nước ngoài. Nhưng với chi tiết quan trọng như con số, mức độ chắc chắn, điều kiện của câu nói, nên đối chiếu thêm bản dịch của tòa soạn hoặc hỏi người đọc được tiếng đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138