ToanCuc.comToàn Cục
Các tổ chức quốc tế làm gì

Ngân hàng Phát triển châu Á làm gì: vốn cho đường, điện, nước ở châu Á

Ngân hàng Phát triển châu Á là ai, ai góp vốn, cho vay và đồng tài trợ thế nào, chương trình Tiểu vùng Mê Công mở rộng là gì, và cách đọc tin ADB ký khoản vay.

High angle over an empty conference hall with long curved tables and microphones, a cleaner in a denim blue shirt arranges chairs in the last row, golden evening light

Ngân hàng Phát triển châu Á, viết tắt ADB, là ngân hàng phát triển của khu vực châu Á – Thái Bình Dương: cho chính phủ các nước trong vùng vay để làm hạ tầng giao thông, điện, nước, đô thị, giáo dục, y tế; hỗ trợ kỹ thuật; đầu tư vào doanh nghiệp tư nhân; và kéo thêm vốn của bên khác vào cùng dự án. Nó hoạt động giống Ngân hàng Thế giới nhưng chỉ tập trung vào châu Á và có cổ đông lớn khác.

Ngân hàng ra đời năm 1966, trụ sở ở Manila. Thành viên gồm phần lớn các nước châu Á – Thái Bình Dương và một số nước ngoài khu vực góp vốn, như các nước châu Âu và Bắc Mỹ. Việt Nam là thành viên và là nước nhận vốn quen thuộc của ngân hàng này qua nhiều chục năm. Phần dưới giải thích ai nắm quyền, tiền đi vào đâu, và những chi tiết giúp đọc tin về ngân hàng này không lẫn với Ngân hàng Thế giới.

Ai góp vốn và ai có tiếng nói

Giống các ngân hàng phát triển đa phương khác, quyền biểu quyết ở đây dựa chủ yếu vào cổ phần góp vốn, cộng một phần phiếu cơ bản chia đều để nước nhỏ không bị lép quá. Nhật Bản và Mỹ là hai cổ đông lớn nhất với tỷ lệ gần bằng nhau, mỗi nước nắm khoảng mười lăm phần trăm cổ phần (số liệu tham khảo, thay đổi theo các đợt tăng vốn). Theo thông lệ từ khi thành lập, Chủ tịch ngân hàng là người Nhật Bản.

Cổ đông trong khu vực, gồm cả các nước đi vay, nắm phần lớn vốn theo quy định của điều lệ. Điều này khác với cảm giác chung rằng ngân hàng phát triển là "của nước giàu cho nước nghèo vay": ở đây, các nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Hàn Quốc, Úc vừa góp vốn vừa có tiếng nói đáng kể, một số nước vừa từng vay vừa là cổ đông.

Tiền cho vay thông thường đến từ việc ngân hàng phát hành trái phiếu trên thị trường quốc tế, dựa vào xếp hạng tín nhiệm cao nhờ vốn cam kết của các cổ đông. Tiền cho vay và viện trợ rất ưu đãi cho các nước nghèo nhất đến từ Quỹ Phát triển châu Á, do các nước tài trợ góp theo từng đợt. Hai dòng tiền này có điều kiện rất khác nhau, nên khi tin ghi "khoản vay ưu đãi" cần xem là dòng nào.

Ngân hàng này khác Ngân hàng Thế giới ở đâu

Phạm vi. Chỉ cho vay trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương, nên hiểu rất sâu từng nước trong vùng, có văn phòng đại diện tại nhiều thủ đô, trong đó có Hà Nội.

Thế mạnh liên kết vùng. Ngân hàng chú trọng dự án nối nhiều nước: hành lang kinh tế, đường bộ xuyên biên giới, lưới điện liên kết, thủ tục qua biên giới. Đây là lĩnh vực một nước đi vay riêng khó tự làm.

Cổ đông lớn khác. Nhật Bản có vai trò nổi bật hơn so với ở Ngân hàng Thế giới. Nhiều dự án ở Việt Nam có cả vốn của ngân hàng này lẫn vốn vay song phương từ Nhật Bản, phối hợp với nhau.

Kích thước khoản vay. Thường nhỏ hơn hoặc tương đương khoản vay của Ngân hàng Thế giới, và hay đứng chung trong cùng một chương trình lớn, mỗi bên tài trợ một gói thầu hay một đoạn tuyến.

Giống nhau ở cách làm. Cùng quy trình đánh giá môi trường, xã hội, đấu thầu quốc tế, giám sát giải ngân, nên những vướng mắc ở dự án vốn vay của hai ngân hàng thường giống nhau: giải phóng mặt bằng, điều chỉnh thiết kế, thủ tục trong nước.

Chương trình Tiểu vùng Mê Công mở rộng: liên kết vùng nhìn từ một chuyến xe tải

Từ đầu thập niên 1990, ngân hàng hỗ trợ một chương trình hợp tác giữa sáu nền kinh tế quanh sông Mê Công: Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam và hai tỉnh phía nam Trung Quốc. Ý tưởng là các nước cùng làm đường, điện, viễn thông, thủ tục qua biên giới theo những hành lang kinh tế, như hành lang Đông – Tây nối miền Trung Việt Nam qua Lào sang Thái Lan và Myanmar.

Ví dụ giả định: một xe tải chở hàng từ một khu công nghiệp ở Quảng Trị sang Thái Lan. Trước đây tài xế phải dừng lâu ở mỗi cửa khẩu, đổi xe hoặc chuyển hàng sang xe nước bạn, làm thủ tục hải quan hai lần. Khi các nước thoả thuận cho xe của nhau chạy qua, kiểm tra một điểm dừng, thời gian và chi phí vận chuyển giảm. Ngân hàng không xây hết mọi đoạn đường, nhưng nó tài trợ một phần, hỗ trợ kỹ thuật cho thoả thuận vận tải và làm nơi các nước ngồi lại điều phối.

Với người dân vùng biên, kênh truyền thấy rõ là việc làm ở các khu kinh tế cửa khẩu, giá nông sản bán sang nước bạn, và luồng khách du lịch đường bộ. Với doanh nghiệp, đó là lựa chọn thêm một tuyến hàng hoá không phải đi đường biển vòng xa.

Đọc tin "ADB ký khoản vay cho Việt Nam"

Một bản tin điển hình có số tiền, tên dự án và vài thuật ngữ. Đi lần lượt các câu hỏi:

  1. Ai vay? Chính phủ qua Bộ Tài chính, một tỉnh thành, hay một doanh nghiệp tư nhân qua nhánh cho vay khu vực tư nhân của ngân hàng.
  2. Tiền từ dòng nào? Vốn thông thường gần giá thị trường, hay vốn ưu đãi; có phần viện trợ không hoàn lại không.
  3. Tổng vốn dự án bao nhiêu và ngân hàng góp phần nào? Nhiều tin chỉ ghi khoản của ngân hàng, phần đối ứng của Việt Nam và của các nhà đồng tài trợ thường lớn không kém.
  4. Đã ký hiệp định hay mới được Ban Giám đốc phê duyệt? Phê duyệt chưa phải là tiền về.
  5. Thời gian thực hiện dự kiến bao lâu? Một dự án đường hay cấp nước thường kéo dài nhiều năm, có khi được gia hạn.

Câu tự đặt khi đọc: con số trên tít là phần của ai, và khoản này rẻ hơn vay thị trường bao nhiêu? Con số dễ hiểu sai là "hỗ trợ X triệu đô la" bị đọc như tiền cho không; phần lớn là vốn vay phải trả, chỉ phần hỗ trợ kỹ thuật và một số khoản cho nước nghèo nhất mới là không hoàn lại.

Vốn vay ngân hàng phát triển chạm tới túi tiền người Việt ra sao

Hình dung một tuyến cao tốc hay một tuyến đường tỉnh được làm bằng vốn vay ưu đãi. Thời gian chở một xe nông sản từ vùng trồng ra cảng ngắn đi vài giờ, chi phí xăng dầu và hao hụt giảm, thương lái trả giá cho nông dân có thể cao hơn một chút vì cước rẻ hơn. Đó là kênh truyền thầm lặng nhất: không ai biết bó rau, thùng xoài có phần nhờ một khoản vay nước ngoài.

Ở đô thị, các dự án thoát nước và xử lý nước thải được tài trợ thường đi kèm điều chỉnh phí thoát nước để công trình có tiền vận hành. Người dân thấy trên hoá đơn một khoản phí mới hoặc tăng, đổi lại là đường phố bớt ngập sau cơn mưa lớn. Hai vế này luôn đi cùng nhau trong thiết kế dự án.

Với ngân sách, mỗi đồng vay là một khoản phải trả bằng ngoại tệ trong hai ba chục năm. Lãi thấp hơn vay thị trường, nhưng khi đồng yên hay đô la tăng giá so với tiền Việt, chi phí trả nợ tính ra tiền Việt cũng tăng. Vì vậy Bộ Tài chính theo dõi cơ cấu nợ theo đồng tiền, và các khoản vay mới được cân nhắc kỹ hơn khi Việt Nam không còn được hưởng điều kiện ưu đãi nhất.

Những việc ngân hàng làm mà ít lên tin

Ngoài các khoản vay lớn, ngân hàng còn nhiều mảng chạm tới đời sống một cách lặng lẽ:

  • Chương trình tài trợ thương mại: bảo lãnh cho ngân hàng trong nước để doanh nghiệp vừa và nhỏ mở được thư tín dụng nhập nguyên liệu, nhất là khi các ngân hàng quốc tế ngại rủi ro.
  • Hỗ trợ kỹ thuật cho cải cách quản lý tài chính công, đấu thầu, thống kê.
  • Các khoản vay ứng phó thiên tai, khí hậu cho vùng đồng bằng và ven biển, gồm cả đê, hệ thống thoát nước đô thị.
  • Nghiên cứu và dự báo: báo cáo triển vọng kinh tế châu Á định kỳ, thường được trích với tin "ADB dự báo tăng trưởng của Việt Nam".
  • Nhánh khu vực tư nhân: cho vay hay góp vốn vào dự án năng lượng tái tạo, ngân hàng, y tế tư nhân.

Về dự báo, cũng như với các tổ chức khác, cần nhớ đó là dự báo của đội ngũ chuyên gia với giả định riêng, thường được điều chỉnh khi tình hình thay đổi. Khi thấy ba tổ chức đưa ra ba con số khác nhau cho cùng một năm, điều đáng xem là lý do mỗi bên nêu, không phải con số nào "đúng".

Hiểu lầm hay gặp

"ADB là ngân hàng của Nhật Bản." Nhật Bản là một trong hai cổ đông lớn nhất và giữ ghế chủ tịch theo thông lệ, nhưng ngân hàng có hàng chục cổ đông, quyết định qua Hội đồng Thống đốc và Ban Giám đốc điều hành đại diện các nhóm nước.

"Vay ngân hàng phát triển thì không phải trả." Vốn vay phải trả cả gốc lẫn lãi, chỉ là thời hạn dài và lãi thấp hơn thị trường. Ngân sách nhà nước trả các khoản này qua nhiều năm, nên chúng được tính vào nợ công.

"Ngân hàng chỉ làm đường và cầu." Hạ tầng là phần lớn nhất, nhưng ngân hàng còn tài trợ giáo dục nghề, y tế, nước sạch, quản lý tài chính công và các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu.

"Có vốn ngân hàng quốc tế thì dự án hết tham nhũng, hết đội vốn." Đấu thầu theo quy định chung và kiểm toán độc lập giảm rủi ro, ngân hàng cũng có đơn vị điều tra gian lận và có thể cấm nhà thầu vi phạm tham gia dự án về sau. Nhưng dự án vẫn có thể đội vốn do thay đổi thiết kế, giá vật liệu, chậm giải phóng mặt bằng.

Câu hỏi thường gặp

Ngân hàng Phát triển châu Á đặt trụ sở ở đâu?

Trụ sở của ngân hàng ở Manila, Philippines. Ngân hàng có văn phòng đại diện ở nhiều nước thành viên đi vay, trong đó có văn phòng tại Hà Nội làm việc với các bộ ngành và địa phương.

ADB thành lập năm nào?

Ngân hàng được thành lập năm 1966 để hỗ trợ phát triển kinh tế cho khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Từ đó số thành viên tăng lên đáng kể, gồm cả các nước ngoài khu vực góp vốn.

ADB và Ngân hàng Thế giới có cạnh tranh nhau không?

Hai ngân hàng thường phối hợp hơn là cạnh tranh, có khi cùng tài trợ một chương trình và chia gói thầu. Ngân hàng châu Á tập trung riêng vào khu vực và mạnh về các dự án nối nhiều nước.

Ai được vay tiền của ADB?

Chủ yếu là chính phủ các nước thành viên đang phát triển trong khu vực. Nhánh khu vực tư nhân của ngân hàng còn cho vay hoặc góp vốn vào doanh nghiệp, ngân hàng thương mại và các dự án hạ tầng tư nhân.

Tiểu vùng Mê Công mở rộng gồm những nước nào?

Chương trình gồm Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam và hai tỉnh phía nam của Trung Quốc. Các nước hợp tác về giao thông, năng lượng, thương mại qua biên giới với sự hỗ trợ của ngân hàng.

Dự báo tăng trưởng của ADB khác dự báo của IMF thế nào?

Mỗi tổ chức có mô hình, giả định và thời điểm công bố riêng, nên con số có thể chênh nhau. Đọc dự báo nên so hướng điều chỉnh và lý do mỗi bên nêu thay vì so con số tuyệt đối.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138