Ngân hàng Thế giới cho các nước thu nhập thấp và trung bình vay dài hạn, nhiều khi kèm lãi suất ưu đãi, để làm những việc thị trường ít muốn cho vay: đường sá, điện, nước sạch, trường học, bệnh viện, chương trình giảm nghèo, cải cách quản lý. Nó cũng làm nghiên cứu, tư vấn chính sách và có một nhánh riêng đầu tư vào doanh nghiệp tư nhân. Ngân hàng này không cứu một nước khỏi khủng hoảng tỷ giá; việc đó thuộc Quỹ Tiền tệ Quốc tế.
Cái tên "Ngân hàng Thế giới" thật ra chỉ một nhóm gồm năm tổ chức có trụ sở ở Washington, cùng ra đời từ hội nghị Bretton Woods năm 1944. Ban đầu nó lo tái thiết châu Âu sau chiến tranh, rồi chuyển dần trọng tâm sang các nước đang phát triển. Với Việt Nam, đây là một trong những nhà tài trợ phát triển lớn, gắn với nhiều công trình hạ tầng mà bạn có thể đã đi qua mà không biết.
Năm tổ chức trong một cái tên
Tin tức hay gọi chung "Ngân hàng Thế giới", nhưng mỗi thành phần làm việc khác nhau:
| Tổ chức | Cho ai | Kiểu tiền |
|---|---|---|
| Ngân hàng Tái thiết và Phát triển (IBRD) | Chính phủ các nước thu nhập trung bình và một số nước có khả năng trả nợ | Vay dài hạn, lãi gần với lãi thị trường nhưng thời hạn dài hơn, ngân hàng huy động vốn bằng phát hành trái phiếu trên thị trường quốc tế |
| Hiệp hội Phát triển Quốc tế (IDA) | Chính phủ các nước nghèo nhất | Tín dụng rất ưu đãi, lãi thấp, thời gian ân hạn dài, một phần là viện trợ không hoàn lại; tiền do các nước giàu góp theo từng đợt bổ sung vốn |
| Công ty Tài chính Quốc tế (IFC) | Doanh nghiệp tư nhân ở các nước đang phát triển | Cho vay, góp vốn cổ phần, bảo lãnh |
| Cơ quan Bảo lãnh Đầu tư Đa phương (MIGA) | Nhà đầu tư nước ngoài | Bảo hiểm rủi ro chính trị như quốc hữu hoá, chiến sự, không chuyển được tiền về |
| Trung tâm Giải quyết Tranh chấp Đầu tư (ICSID) | Nhà đầu tư và nhà nước tiếp nhận đầu tư | Không cho vay; là nơi trọng tài các vụ kiện giữa nhà đầu tư nước ngoài và chính phủ |
Khi đọc tin "Ngân hàng Thế giới cam kết hỗ trợ", nên xem là nhánh nào. IFC đầu tư vào một ngân hàng thương mại hay một nhà máy điện tư nhân khác hẳn IBRD cho chính phủ vay làm đường. Còn tin về ICSID thường là tranh chấp pháp lý giữa một nhà đầu tư và một nhà nước, không liên quan gì tới chuyện cho vay.
Một dự án đi từ ý tưởng tới công trường
Một khoản vay Ngân hàng Thế giới cho Việt Nam xây một tuyến đường liên tỉnh, ví dụ giả định, thường đi qua các bước:
- Chính phủ và ngân hàng thống nhất khung đối tác quốc gia nhiều năm: ưu tiên lĩnh vực nào, vùng nào.
- Bộ hoặc tỉnh đề xuất dự án; đoàn chuyên gia khảo sát, làm nghiên cứu khả thi.
- Đánh giá tác động môi trường và xã hội: tuyến đường đi qua bao nhiêu hộ, phải bồi thường, tái định cư thế nào, có ảnh hưởng tới đồng bào dân tộc thiểu số, đất rừng hay nguồn nước không. Đây là phần làm dự án lâu nhất và hay bị chậm nhất.
- Đàm phán hiệp định vay, Ban Giám đốc điều hành ngân hàng phê duyệt, phía Việt Nam làm thủ tục phê duyệt trong nước.
- Đấu thầu theo quy định của ngân hàng, mở cho nhà thầu nhiều nước; kết quả được công bố.
- Giải ngân theo tiến độ, ngân hàng giám sát, kiểm toán; khi xong có báo cáo đánh giá kết quả.
Từ lúc có ý tưởng tới lúc khởi công có thể mất vài năm. Tin "dự án vốn vay chậm giải ngân" thường vướng ở khâu giải phóng mặt bằng và thủ tục hai bên phải khớp nhau, không phải vì ngân hàng thiếu tiền. Khoản vay chưa rút vẫn có thể bị tính phí cam kết, nên chậm giải ngân có cái giá thật.
Việt Nam vay Ngân hàng Thế giới thế nào qua các giai đoạn
Khi còn là nước thu nhập thấp, Việt Nam được vay chủ yếu từ IDA với điều kiện rất ưu đãi: lãi suất thấp, thời gian trả nợ vài chục năm, có thời gian ân hạn dài. Tiền đi vào điện nông thôn, đường giao thông, thuỷ lợi, giáo dục tiểu học, y tế cơ sở, cấp nước đô thị.
Khi thu nhập bình quân vượt ngưỡng, khoảng từ năm 2010 Việt Nam được xếp vào nhóm thu nhập trung bình thấp, rồi qua vài năm chuyển tiếp thì thôi không còn được vay vốn IDA mới. Từ đó các khoản vay mới chủ yếu theo điều kiện của IBRD, đắt hơn và thời hạn ngắn hơn. Hệ quả là Việt Nam cân nhắc kỹ hơn khi vay, ưu tiên dự án có khả năng hoàn vốn hay tác động lớn, và các khoản vay nước ngoài nói chung giảm dần trong cơ cấu vốn đầu tư công.
Ngoài cho vay, ngân hàng còn tham gia bằng nghiên cứu: các báo cáo cập nhật kinh tế Việt Nam định kỳ, báo cáo về giảm nghèo, đô thị hoá, khí hậu. Những báo cáo này được trích nhiều trên báo, và cũng như với Quỹ Tiền tệ Quốc tế, chúng là quan điểm của chuyên gia ngân hàng, không phải quyết định của Chính phủ.
Kênh chạm tới đời sống cụ thể nhất là hạ tầng. Một chiếc xe máy chạy trên tuyến đường được nâng cấp bằng vốn vay, một trạm cấp nước ở thị trấn, một trường học vùng xa từng nằm trong một chương trình như vậy. Khoản nợ đó Nhà nước trả dần bằng ngân sách trong nhiều chục năm.
Từ khoản vay tới hoá đơn tiền nước: kênh truyền về đời sống
Kênh trực tiếp nhất là dịch vụ công. Ví dụ giả định: một thị trấn ở Tây Nguyên được nâng cấp nhà máy nước bằng vốn vay. Trước dự án, nhiều hộ dùng giếng khoan, mùa khô phải mua nước chở bằng xe bồn. Sau dự án, nước máy về tận nhà, hoá đơn hằng tháng có thể cao hơn tiền giếng nhưng thấp hơn tiền mua nước mùa khô, và trẻ con ít bị bệnh đường ruột hơn. Giá nước thường được điều chỉnh để công ty cấp nước đủ tiền vận hành và trả dần phần nợ, nên đây là điều kiện hay được bàn trong hiệp định vay.
Kênh thứ hai là việc làm và doanh nghiệp. Mỗi dự án lớn có hàng chục gói thầu xây lắp, tư vấn, thiết bị. Nhà thầu Việt Nam ngày càng thắng nhiều gói thầu trong nước, còn kỹ sư, công nhân địa phương có việc trong thời gian thi công. Nhánh IFC thì gián tiếp hơn: khi IFC cho một ngân hàng thương mại vay vốn dài hạn để cho doanh nghiệp nhỏ hoặc phụ nữ làm chủ vay lại, người chủ một xưởng may nhỏ có thể được vay với thời hạn dài hơn bình thường.
Kênh thứ ba là nợ công. Mọi khoản vay của chính phủ cộng vào nợ nước ngoài, trả bằng ngoại tệ. Khi đồng đô la mạnh lên, số tiền Việt phải bỏ ra để trả cùng một khoản nợ tăng theo. Đây là lý do các khoản vay ưu đãi dài hạn được coi là an toàn hơn vay thương mại ngắn hạn, nhưng vẫn không phải không có rủi ro tỷ giá.
Đọc tin về Ngân hàng Thế giới: những con số dễ đọc sai
Tin về ngân hàng này thường có số tiền lớn và thuật ngữ tài chính. Mấy điểm cần soi:
- "Cam kết" khác "giải ngân": cam kết là số tiền ký trong hiệp định; giải ngân là tiền thực sự đã rút ra dùng. Hai con số có thể chênh nhau lớn trong nhiều năm.
- "Hỗ trợ" không có nghĩa là cho không: phần lớn là vốn vay phải trả, chỉ một phần nhỏ là viện trợ không hoàn lại hay hỗ trợ kỹ thuật.
- "Ước tính của Ngân hàng Thế giới về tỷ lệ nghèo" dùng chuẩn nghèo quốc tế, tính theo sức mua tương đương, nên khác con số theo chuẩn nghèo của Việt Nam. Hai con số không mâu thuẫn, chỉ là hai thước đo khác nhau.
- "Dự báo tăng trưởng" của ngân hàng có thể khác dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế hay của Chính phủ, vì giả định và thời điểm làm khác nhau.
Câu tự hỏi: số tiền này là vay hay cho, đã ký hay đã giải ngân, và nhánh nào của nhóm ngân hàng đứng ra? Trả lời ba câu này thì phần lớn tin về ngân hàng sẽ rõ.
Ai quyết định ở Ngân hàng Thế giới và giới hạn của nó
Phiếu theo vốn góp. Giống Quỹ Tiền tệ Quốc tế, quyền biểu quyết dựa trên cổ phần mỗi nước nắm. Các nền kinh tế lớn có tiếng nói lớn; theo thông lệ lâu năm, Chủ tịch ngân hàng thường là người Mỹ do Mỹ đề cử.
Chính sách bảo đảm. Ngân hàng có khung tiêu chuẩn môi trường, xã hội cho dự án mình tài trợ, và một cơ chế để người dân bị ảnh hưởng gửi khiếu nại. Điều này làm dự án chậm hơn nhưng là lý do nhiều địa phương phải làm kỹ khâu tái định cư.
Không ra lệnh cho chính phủ. Ngân hàng chỉ đặt điều kiện cho khoản vay của mình. Chính phủ nước vay quyết định có vay hay không, vay cho việc gì, và tự chịu trách nhiệm trả nợ.
Không phải nguồn vốn rẻ vô hạn. Với nước thu nhập trung bình, vốn của ngân hàng ngày càng gần giá thị trường. Nhiều nước, trong đó có Việt Nam, chuyển dần sang vay trong nước hay phát hành trái phiếu khi điều kiện thuận lợi.
Không bảo đảm dự án thành công. Ngân hàng đánh giá và giám sát, nhưng vận hành sau khi bàn giao là việc của cơ quan trong nước. Một trạm xử lý nước thải xây xong mà thiếu tiền vận hành, thiếu đấu nối hộ gia đình thì vẫn chạy dưới công suất; báo cáo đánh giá sau dự án của chính ngân hàng thường ghi rõ những trường hợp như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng Thế giới có cho cá nhân vay không?
Không. Ngân hàng cho chính phủ vay, còn nhánh IFC đầu tư vào doanh nghiệp. Người dân chỉ hưởng lợi gián tiếp qua các dự án, hoặc qua ngân hàng trong nước nhận vốn từ IFC rồi cho vay lại.
Vốn ODA và vốn Ngân hàng Thế giới có giống nhau không?
Vốn vay ưu đãi của Ngân hàng Thế giới là một phần của nguồn hỗ trợ phát triển chính thức, thường gọi là ODA. ODA còn đến từ các nước song phương và các ngân hàng phát triển khu vực như Ngân hàng Phát triển châu Á.
Vì sao Việt Nam không còn được vay vốn IDA?
Vốn IDA dành cho các nước nghèo nhất. Khi thu nhập bình quân của Việt Nam vượt ngưỡng và có khả năng vay theo điều kiện thường, Việt Nam chuyển dần sang vay IBRD sau một giai đoạn chuyển tiếp.
Ngân hàng Thế giới lấy tiền ở đâu để cho vay?
Nhánh IBRD chủ yếu phát hành trái phiếu trên thị trường vốn quốc tế, nhờ được xếp hạng tín nhiệm cao nên vay được rẻ. Nhánh IDA dựa vào tiền các nước giàu góp theo từng đợt bổ sung vốn vài năm một lần.
Chủ tịch Ngân hàng Thế giới được chọn thế nào?
Ban Giám đốc điều hành bổ nhiệm chủ tịch. Theo thông lệ không thành văn từ khi thành lập, người giữ chức này thường là công dân Mỹ, trong khi Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế thường là người châu Âu.
Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về Việt Nam có giá trị gì?
Báo cáo là phân tích của đội ngũ chuyên gia ngân hàng, được nhà đầu tư và giới nghiên cứu tham khảo. Nó không ràng buộc Chính phủ, và số liệu có thể khác thống kê trong nước vì phương pháp tính khác.