ToanCuc.comToàn Cục
Hàng hoá chiến lược của thế giới

Sàn giao dịch hàng hoá định giá thế nào: hợp đồng tương lai, giá chuẩn và chênh lệch

Giá cà phê, ngô, đồng trên bản tin là giá hợp đồng tương lai. Sàn hình thành giá ra sao, người mua bán thật dùng giá đó thế nào, vì sao giá sàn khác giá chợ.

Commodity exchange story told from a farm, a middle-aged man in a cornflower blue shirt checks a phone with a blank glowing screen under coffee trees, misty dawn

Sàn giao dịch hàng hoá định giá bằng cách cho rất nhiều người mua và người bán cùng đặt lệnh trên những hợp đồng tương lai giống hệt nhau, mỗi hợp đồng quy định rõ loại hàng, khối lượng, chất lượng, nơi giao và tháng giao; mức giá khớp liên tục giữa họ trở thành giá chuẩn mà cả thế giới dùng để mua bán hàng thật. Người trồng cà phê ở Tây Nguyên, nhà máy dây cáp ở Bắc Ninh hay nhà nhập khẩu ngô ở Đồng Nai không lên sàn mỗi ngày, nhưng giá họ trả hoặc nhận được tính từ con số trên sàn.

Bài này giải thích sàn giao dịch hàng hoá vận hành thế nào, ai ở trên sàn, giá sàn đi vào hợp đồng mua bán thật ra sao, vì sao giá sàn có lúc tăng giảm mạnh hơn cung cầu thật, và đọc một bản tin giá hàng hoá cần để ý gì. Đây là bài giải thích cơ chế, không phải hướng dẫn hay lời khuyên giao dịch.

Mỗi mặt hàng có một sàn "chuẩn"

Hàng hoá được giao dịch ở nhiều nơi, nhưng thường có một vài sàn mà giá ở đó được cả ngành dùng làm tham chiếu:

  • Ngô, lúa mì, đậu tương: sàn ở Chicago, nơi giao dịch ngũ cốc lâu đời nhất của Mỹ.
  • Cà phê Robusta, ca cao, đường trắng: sàn ở London. Cà phê Arabica, đường thô, bông: sàn ở New York.
  • Đồng, nhôm, kẽm, niken, thiếc: Sàn Kim loại London, nổi tiếng với hệ thống kho trên nhiều nước và phiên giao dịch truyền thống tại sàn.
  • Dầu thô: dầu Brent giao dịch ở London, dầu WTI ở New York.
  • Cao su: sàn ở Osaka (Nhật Bản), Singapore và Thượng Hải, mỗi nơi có loại hợp đồng khác nhau.
  • Trung Quốc: các sàn ở Thượng Hải, Đại Liên, Trịnh Châu giao dịch khối lượng rất lớn kim loại, quặng sắt, nông sản, phản ánh nhu cầu của nước tiêu thụ nguyên liệu lớn nhất thế giới.

Việt Nam có Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam, kết nối với các sàn quốc tế để doanh nghiệp và nhà đầu tư trong nước giao dịch qua đó. Điều quan trọng cần nhớ: giá chuẩn của cà phê Việt Nam không hình thành ở Việt Nam mà ở London. Người bán lớn nhất của một mặt hàng không nhất thiết là nơi đặt sàn chuẩn; sàn chuẩn thường ở trung tâm tài chính có đông người tham gia và có lịch sử lâu năm.

Hợp đồng tương lai: mua bán một lời hứa giao hàng

Hợp đồng tương lai là cam kết mua hoặc bán một lượng hàng tiêu chuẩn, ở một mức giá chốt hôm nay, nhưng giao vào một tháng xác định sau này. Vì mọi hợp đồng cùng kỳ hạn giống hệt nhau, chúng được mua đi bán lại dễ dàng như chứng khoán. Phần lớn hợp đồng không bao giờ dẫn tới giao hàng thật: người tham gia đóng vị thế trước ngày đáo hạn bằng một lệnh ngược chiều, chỉ thanh toán phần chênh lệch giá.

Người tham gia không phải trả đủ tiền hàng mà chỉ đặt một khoản ký quỹ, thường là một phần nhỏ giá trị hợp đồng. Mỗi ngày, sàn tính lãi lỗ theo giá đóng cửa: ai lỗ phải nộp thêm tiền ký quỹ, gọi là lệnh gọi ký quỹ. Đòn bẩy này khiến người có vị thế lớn có thể buộc phải bán hoặc mua gấp khi giá đi ngược, tạo ra những phiên biến động rất mạnh mà không có thay đổi gì về cung cầu thật.

Ví dụ giả định: một doanh nghiệp cà phê ký hợp đồng bán cho khách châu Âu giao sau ba tháng, giá theo sàn London. Để khỏi lo giá tăng trước khi kịp gom đủ hàng từ nông dân, họ mua hợp đồng tương lai trên sàn. Nếu giá tăng, họ mua cà phê thật đắt hơn nhưng có lãi trên sàn bù lại; nếu giá giảm thì ngược lại. Đó là phòng ngừa rủi ro giá, công dụng gốc của sàn.

Ai ở trên sàn và mỗi bên muốn gì

Người phòng ngừa rủi ro. Nông trại lớn, doanh nghiệp xuất khẩu, nhà rang xay, hãng hàng không, nhà máy dây cáp. Họ có hàng thật hoặc cần hàng thật, dùng sàn để khoá giá. Với họ, lãi lỗ trên sàn chỉ là phần bù cho lãi lỗ ở việc kinh doanh chính.

Nhà giao dịch và quỹ đầu tư. Họ không cần hàng, chỉ mua bán theo kỳ vọng giá. Họ đem lại thanh khoản, giúp người phòng ngừa luôn tìm được người đứng phía bên kia, nhưng cũng có thể đẩy giá đi xa hơn cung cầu thật trong ngắn hạn.

Nhà tạo lập thị trường. Các công ty liên tục đặt sẵn giá mua và giá bán, ăn phần chênh nhỏ, để lệnh của người khác luôn được khớp.

Trung tâm thanh toán bù trừ. Đứng giữa mọi giao dịch, bảo đảm bên thắng được trả tiền dù bên thua vỡ nợ. Đây là lý do sàn đòi ký quỹ và tính lãi lỗ hằng ngày.

Người quản lý kho. Với mặt hàng có giao nhận thật, hệ thống kho được sàn chứng nhận giữ hàng đạt chuẩn. Lượng hàng trong kho là con số giới phân tích hay theo dõi.

Từ giá sàn tới giá một lô hàng thật

Một lô hàng thật hiếm khi bán đúng bằng giá sàn. Giá thật thường được ráp theo các bước:

  1. Lấy giá hợp đồng tương lai của kỳ hạn gần nhất phù hợp với thời điểm giao hàng.
  2. Cộng hoặc trừ một khoản chênh lệch, người trong nghề gọi là basis, premium hay ở cà phê Việt Nam là "trừ lùi". Khoản này phản ánh chất lượng, nơi giao, chi phí vận chuyển và độ khan hiếm hàng tại chỗ.
  3. Hai bên chọn thời điểm chốt giá: chốt ngay khi ký hợp đồng, hoặc để một bên được chọn ngày chốt sau theo giá sàn hôm đó.
  4. Quy đổi đơn vị và tiền tệ: từ đô la mỗi tấn hay xu mỗi pound sang tiền đồng mỗi ký theo tỷ giá.
  5. Cộng cước tàu, bảo hiểm, thuế, phí cảng nếu giá tính tới cảng nước nhập.

Vì có nhiều lớp như vậy, giá sàn tăng mười phần trăm không có nghĩa giá ở ruộng, ở cảng hay ở chợ tăng đúng mười phần trăm. Khoản chênh lệch có thể co lại hoặc nới ra, tỷ giá có thể bù trừ một phần, và hợp đồng đã chốt từ trước thì không đổi.

Kênh truyền về Việt Nam và giới hạn của sàn

Với Việt Nam, giá sàn chạm tới đời sống qua nông sản xuất khẩu (cà phê, cao su, hồ tiêu tham chiếu giá thế giới), qua nguyên liệu nhập (ngô, lúa mì, đậu tương, đồng, nhôm, bông) và qua giá xăng dầu được tính từ giá thành phẩm thế giới. Người nông dân, người chăn nuôi, chủ xưởng nhỏ không giao dịch trên sàn nhưng chịu giá sàn qua tay thương lái và nhà máy.

Sàn làm được việc tạo ra một mức giá công khai, cập nhật liên tục và cho người có hàng thật công cụ khoá giá. Sàn không làm được việc giữ giá ổn định, không bảo đảm giá công bằng cho người sản xuất nhỏ, và không loại được những phiên biến động do đòn bẩy. Giá sàn cũng phản ánh kỳ vọng, nên có lúc đi trước sự thật vài tháng, có lúc phản ứng thái quá với một tin chưa kiểm chứng.

Một điều nên nói rõ: giao dịch hàng hoá phái sinh có đòn bẩy, có thể mất nhiều hơn số tiền bỏ ra ban đầu nếu không đóng vị thế kịp. Những lời mời "đầu tư hàng hoá lợi nhuận cao" qua mạng thường bỏ qua chi tiết này, và không ít sàn giả mạo đã dùng chính các tên mặt hàng quen như cà phê, dầu, vàng để dụ người không rành.

Hiểu lầm hay gặp về giá sàn

Hiểu lầm thứ nhất: giá sàn là giá mà người ta đang thật sự mua bán hàng. Thực tế đó là giá của một hợp đồng tiêu chuẩn, ở một nơi giao cụ thể, cho một tháng cụ thể. Một lô hàng ở Việt Nam, khác chất lượng, khác cảng, khác thời điểm, luôn có giá khác, chỉ lấy giá sàn làm điểm tựa. Hiểu lầm thứ hai: sàn tăng là có người "làm giá". Có những phiên do dòng tiền đầu cơ thật, nhưng phần lớn biến động lớn đi kèm một tin cung cầu, một báo cáo tồn kho hay một thay đổi tỷ giá; muốn quy cho thao túng cần bằng chứng, và chuyện đó do cơ quan quản lý sàn điều tra.

Hiểu lầm thứ ba: giá sàn giảm là nước sản xuất thua thiệt, giá tăng là nước sản xuất được lợi. Lợi hay thiệt phụ thuộc ai đã bán trước, ai còn hàng, ai đã khoá giá. Một mùa giá cao kỷ lục có thể làm vài doanh nghiệp xuất khẩu lâm vào khó khăn vì phải mua bù hàng đã bán giá thấp, trong khi người còn giữ hàng trong kho lại có lời. Đọc tin giá, nên tự hỏi con số đó đúng với ai trong chuỗi.

Cách đọc bản tin giá hàng hoá

Một dòng "giá đồng tăng 3%, giá cà phê giảm mạnh" chứa nhiều thông tin bị nén. Khi đọc, bạn tự hỏi:

  • Đây là hợp đồng kỳ hạn nào? Kỳ gần nhất thường biến động mạnh nhất vì sát ngày giao hàng thật.
  • Giá này ở sàn nào, đơn vị gì? Cùng là cao su nhưng giá ở Osaka, Singapore, Thượng Hải là ba hợp đồng khác nhau.
  • Kỳ gần cao hơn hay thấp hơn kỳ xa? Kỳ gần cao hơn rõ rệt cho thấy thị trường đang thiếu hàng ngay lúc này; kỳ xa cao hơn là trạng thái bình thường khi hàng đủ và phải trả chi phí lưu kho.
  • Có tin cung cầu thật không, hay chỉ là dòng tiền? Phiên tăng mạnh mà không có tin về sản lượng, tồn kho thì nhiều khả năng do quỹ đóng mở vị thế.
  • Tỷ giá cùng lúc đi thế nào? Đô la mạnh lên có thể làm giá hàng hoá tính bằng đô la giảm, trong khi giá quy ra tiền đồng gần như không đổi.

Câu hỏi thường gặp

Sàn giao dịch hàng hoá là gì?

Là nơi người mua và người bán giao dịch các hợp đồng chuẩn hoá về một mặt hàng như cà phê, ngô, đồng, dầu. Giá khớp liên tục ở đó trở thành giá tham chiếu mà các doanh nghiệp dùng để mua bán hàng thật trên toàn thế giới.

Hợp đồng tương lai khác mua hàng thật thế nào?

Hợp đồng tương lai là cam kết mua hoặc bán hàng tiêu chuẩn vào một tháng sau này với giá chốt hôm nay. Phần lớn hợp đồng được đóng trước khi đáo hạn, chỉ thanh toán chênh lệch, không giao hàng thật.

Vì sao giá cà phê Việt Nam lại định ở London?

Vì sàn London có hợp đồng Robusta được giao dịch nhiều nhất, với người mua, nhà rang xay và quỹ khắp thế giới tham gia. Giá chuẩn thường hình thành ở trung tâm tài chính đông người giao dịch, không nhất thiết ở nước sản xuất.

Giá sàn và giá giao ngay khác nhau thế nào?

Giá sàn thường là giá hợp đồng tương lai của một kỳ hạn, còn giá giao ngay là giá hàng có sẵn để giao luôn. Chênh lệch giữa hai giá phản ánh chi phí lưu kho và mức độ khan hiếm hàng hiện tại.

Đầu cơ có làm giá hàng hoá tăng không?

Trong ngắn hạn, dòng tiền đầu cơ có thể khuếch đại biên độ tăng giảm, nhất là khi có đòn bẩy và lệnh gọi ký quỹ. Về dài hạn, giá vẫn phải quay về cung cầu thật vì hợp đồng cuối cùng gắn với hàng thật.

Người dân có nên tham gia giao dịch hàng hoá qua mạng không?

Bài này không đưa lời khuyên đầu tư. Cần biết giao dịch hàng hoá phái sinh có đòn bẩy, có thể mất nhiều hơn tiền bỏ ra, và có nhiều sàn giả mạo. Muốn tìm hiểu thì kiểm tra tư cách pháp lý của đơn vị trung gian trước tiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138