Đô la mạnh lên khi có thêm người cần nắm đô la hơn là cần bán đô la, và bốn lực thường gây ra điều đó là: lãi suất ở Mỹ cao hơn các nơi khác, kinh tế Mỹ tăng trưởng khoẻ hơn các nền kinh tế lớn còn lại, nhà đầu tư chạy về tài sản đô la khi thế giới bất ổn, và các nước, doanh nghiệp nợ đô la phải mua đô la để trả nợ. Ở Việt Nam, đô la mạnh làm hàng nhập, học phí du học, nợ vay đô la đắt hơn quy ra tiền đồng, đồng thời giúp người nhận kiều hối và một phần doanh nghiệp xuất khẩu.
Tin "đô la mạnh nhất trong nhiều năm" thường xuất hiện kèm một con số chỉ số đô la, trong khi người đọc ở Việt Nam quan tâm tới tỷ giá ở quầy ngân hàng. Hai thứ này liên quan nhưng không giống nhau. Bài này gỡ từng lớp: đô la mạnh so với cái gì, vì sao, và chuyện đó đi vào từng nhóm người Việt theo đường nào.
Đô la mạnh là mạnh so với cái gì
Một đồng tiền không tự mạnh hay yếu; nó mạnh hay yếu so với một đồng tiền khác. Bản tin quốc tế thường dùng chỉ số đô la, quen gọi là DXY, đo giá trị đô la so với một rổ sáu đồng tiền của các đối tác phát triển: euro, yên, bảng Anh, đô la Canada, krona Thuỵ Điển và franc Thuỵ Sĩ. Trong rổ này euro chiếm hơn một nửa trọng số, nên chỉ số đô la phần lớn phản ánh quan hệ đô la với euro.
Rổ này không có nhân dân tệ, won Hàn Quốc hay tiền đồng. Vì vậy có lúc chỉ số đô la tăng mạnh nhưng tỷ giá đô la so với tiền đồng chỉ nhích nhẹ, vì Ngân hàng Nhà nước điều hành tỷ giá theo một biên độ quanh tỷ giá trung tâm, và vì các yếu tố trong nước như cán cân thương mại, dòng vốn đầu tư trực tiếp, nhu cầu ngoại tệ cuối năm cũng góp phần.
Ngược lại, có giai đoạn chỉ số đô la đứng yên mà tiền đồng vẫn chịu sức ép, vì nhu cầu ngoại tệ trong nước tăng do nhập khẩu nhiều hay doanh nghiệp đáo hạn nợ. Người làm kinh doanh ngoại tệ thường theo dõi cả hai: chỉ số đô la để biết thời tiết bên ngoài, tỷ giá liên ngân hàng trong nước để biết nhiệt độ trong nhà.
Bốn lực thường kéo đô la đi lên
Chênh lệch lãi suất. Khi Mỹ trả lãi cao hơn châu Âu hay Nhật, tiền của nhà đầu tư toàn cầu có xu hướng chảy vào trái phiếu và tiền gửi đô la. Nhu cầu mua đô la để đầu tư đẩy giá đô la lên. Đây là lực được nhắc nhiều nhất trong bản tin.
Kinh tế Mỹ khoẻ hơn các nơi khác. Khi doanh nghiệp Mỹ làm ăn tốt hơn châu Âu, châu Á, cổ phiếu và tài sản Mỹ hấp dẫn hơn, vốn chảy vào, đô la mạnh lên. Lực này đôi khi đi cùng lực thứ nhất vì kinh tế mạnh thường đi kèm lãi suất cao.
Chạy về nơi trú ẩn. Lúc thị trường hoảng sợ, như khi có khủng hoảng tài chính hay xung đột làm gián đoạn thương mại, nhà đầu tư bán tài sản rủi ro và mua trái phiếu kho bạc Mỹ. Điều nghịch lý là kể cả khi cú sốc xuất phát từ chính nước Mỹ, đô la nhiều lần vẫn tăng giá trong giai đoạn đầu.
Cơn khát đô la để trả nợ. Thế giới nợ một lượng lớn bằng đô la. Khi tín dụng thắt lại, ai có nợ đáo hạn đều phải mua đô la để trả, kể cả khi không muốn. Lực này ít lên tít báo nhưng người làm nguồn vốn ở ngân hàng rất sợ, vì nó dồn dập và khó đoán.
Đô la mạnh: ai ở Việt Nam được, ai thiệt
Cùng một lần đô la tăng giá, mỗi nhóm cảm nhận khác nhau. Bảng dưới mô tả xu hướng chung, mức độ thực tế còn tuỳ tỷ giá trong nước dịch chuyển bao nhiêu:
| Nhóm | Tác động thường gặp | Vì sao |
|---|---|---|
| Doanh nghiệp nhập nguyên liệu bằng đô la | Giá vốn tăng | Cùng một lô hàng cần nhiều tiền đồng hơn để thanh toán |
| Doanh nghiệp xuất khẩu thu đô la | Có thể có lợi về quy đổi | Mỗi đô la thu về đổi được nhiều tiền đồng hơn, nhưng khách nước ngoài có thể ép giá |
| Gia đình có con du học | Chi phí tăng | Học phí, tiền nhà quy ra tiền đồng lớn hơn |
| Gia đình nhận kiều hối | Nhận nhiều tiền đồng hơn | Nếu người thân gửi bằng đô la hoặc đồng tiền không yếu đi so với đô la |
| Doanh nghiệp, dự án vay nợ đô la | Gánh nặng trả nợ tăng | Khoản nợ đô la không đổi nhưng thu nhập bằng tiền đồng |
| Người đi du lịch nước ngoài | Chuyến đi đắt hơn | Nhất là điểm đến tính giá bằng đô la |
| Ngành du lịch trong nước đón khách Mỹ | Khách thấy chi phí rẻ hơn | Đô la của khách mua được nhiều dịch vụ hơn |
Lưu ý cột giữa chỉ là xu hướng. Một doanh nghiệp may vừa xuất khẩu vừa nhập vải bằng đô la có thể gần như hoà, vì phần lợi và phần thiệt triệt tiêu nhau.
Ví dụ giả định: khoản học phí năm thứ hai
Một gia đình ở Hà Nội có con học đại học ở Mỹ, học phí và sinh hoạt phí năm thứ hai dự tính 30.000 đô la. Đây là ví dụ giả định, các con số chỉ để minh hoạ cách tính. Năm đầu, gia đình đổi tiền ở tỷ giá giả định 24.000 đồng một đô la, tổng cộng 720 triệu đồng.
Sang năm thứ hai, đô la mạnh lên trên thế giới và tiền đồng giảm giá khoảng 5% so với đô la, đưa tỷ giá giả định lên 25.200. Cùng 30.000 đô la, gia đình cần 756 triệu, nhiều hơn 36 triệu đồng mà nhà trường không hề tăng học phí. Nếu cùng lúc học phí tăng thêm vài phần trăm theo thông lệ hằng năm, hai phần cộng dồn.
Người làm tư vấn tài chính cho các gia đình có con du học thường nhắc một điều: khoản chi bằng ngoại tệ có kỳ hạn rõ, như học phí đóng theo học kỳ, nên được lập kế hoạch theo kỳ hạn đó, thay vì chờ tin tỷ giá. Bài này không khuyên khi nào đổi tiền; mục đích là giúp bạn thấy phần chênh lệch đến từ đâu khi đọc bảng tỷ giá.
Đô la mạnh và giá dầu, giá kim loại
Vì dầu, đồng, nhôm, lúa mì niêm yết bằng đô la, đô la mạnh tạo ra hai tác động ngược chiều. Với người mua dùng đồng tiền khác, như một nhà máy lọc dầu ở Ấn Độ hay một hãng xe ở châu Âu, cùng một thùng dầu nay đắt hơn tính bằng tiền nhà. Họ có xu hướng mua dè dặt hơn, và điều này có thể đè giá dầu niêm yết bằng đô la đi xuống.
Với một nước nhập khẩu như Việt Nam, hai lực này không triệt tiêu hoàn toàn. Giá dầu niêm yết có thể giảm nhẹ, nhưng nếu tiền đồng cũng yếu đi so với đô la thì giá nhập quy ra tiền đồng vẫn có thể tăng. Đây là lý do có những tuần bản tin thế giới viết "giá dầu giảm" trong khi giá vốn nhập khẩu ở trong nước không giảm theo.
Người làm thương mại hàng hoá có một mẹo đọc tin: khi thấy giá một mặt hàng tăng hoặc giảm, kiểm tra xem đô la cùng thời gian đó biến động ra sao. Nếu đô la giảm mạnh mà giá hàng tăng bằng đúng mức đó, phần lớn thay đổi đến từ đồng tiền, không phải từ cung cầu của mặt hàng.
Đọc tin đô la mạnh: thuật ngữ và câu hỏi tự đặt
Vài điểm hay gây hiểu sai khi đọc tin về sức mạnh của đô la:
- "Đô la mạnh nhất trong X năm" thường nói về chỉ số đô la so với rổ đồng tiền phát triển, không phải tỷ giá với tiền đồng.
- "Tiền đồng mất giá Y%" cần xem so với đô la hay so với một rổ đồng tiền. Có giai đoạn tiền đồng giảm so với đô la nhưng tăng so với yên, won hay euro.
- Tỷ giá chéo là tỷ giá giữa hai đồng không phải đô la, được tính qua đô la; tỷ giá yên hay euro ở ngân hàng Việt Nam chủ yếu là tỷ giá chéo.
- Câu nên tự hỏi: Tỷ giá nào đang được nhắc: trung tâm, liên ngân hàng, niêm yết ở quầy hay thị trường tự do? Mức thay đổi tính từ đầu năm, từ một tháng trước hay từ đỉnh gần nhất?
- Con số dễ hiểu sai: phần trăm thay đổi của chỉ số đô la thường nhỏ, vài phần trăm đã là biến động lớn với thị trường tiền tệ, khác hẳn với cổ phiếu.
Đọc tin theo cách này giúp bạn không giật mình bởi một tiêu đề lớn, và biết con số nào thật sự chạm tới hoá đơn của mình.
Hiểu lầm hay gặp khi nói đô la mạnh
"Đô la mạnh nghĩa là nước Mỹ đang làm ăn tốt." Không phải lúc nào cũng vậy. Đô la có thể tăng vì nước Mỹ tăng trưởng tốt, nhưng cũng có thể tăng vì phần còn lại của thế giới gặp khó, nhà đầu tư hoảng sợ chạy về trái phiếu Mỹ. Giới thị trường hay gọi hiện tượng đô la tăng ở cả hai đầu, khi kinh tế Mỹ rất khoẻ và khi thế giới rất xấu, là "nụ cười của đồng đô la".
"Đô la mạnh là Mỹ muốn thế." Bộ Tài chính và Fed hiếm khi đặt mục tiêu cho giá đô la. Đô la mạnh làm hàng Mỹ đắt ở nước ngoài và lợi nhuận của các tập đoàn Mỹ ở nước ngoài teo lại khi quy về; nó vừa có lợi, vừa có hại cho chính nước Mỹ.
"Tỷ giá trong nước tăng là do đầu cơ." Đầu cơ có thể khuếch đại biến động trong ngắn hạn, nhưng phía sau thường là những lực cơ bản kể trên cộng với nhu cầu ngoại tệ thật: nhập khẩu, trả nợ, chuyển lợi nhuận. Đọc tin chỉ quy tất cả cho đầu cơ là bỏ sót phần lớn câu chuyện.
"Đô la đã mạnh thì sẽ còn mạnh tiếp." Thị trường tiền tệ đảo chiều thường xuyên và khó lường. Những bài viết khẳng định xu hướng sẽ kéo dài là ý kiến, không phải thông tin; người đọc nên tách phần mô tả điều đã xảy ra với phần đoán điều sắp xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số đô la DXY có tính tiền đồng Việt Nam không?
Không. Chỉ số này đo đô la so với sáu đồng tiền của các nền kinh tế phát triển, trong đó euro chiếm trọng số lớn nhất. Muốn biết đô la mạnh lên bao nhiêu so với tiền đồng, cần xem tỷ giá trung tâm và tỷ giá ngân hàng trong nước.
Vì sao khi thế giới bất ổn, đô la lại tăng giá?
Vì nhà đầu tư cần một nơi cất tiền an toàn và dễ rút, và trái phiếu kho bạc Mỹ là thị trường lớn nhất, thanh khoản nhất có sẵn. Thêm vào đó, nhiều nợ quốc tế tính bằng đô la nên lúc khó khăn ai cũng cần đô la để trả nợ, đẩy nhu cầu lên.
Đô la mạnh có lợi cho hàng xuất khẩu Việt Nam không?
Có lợi về quy đổi cho doanh nghiệp thu đô la, nhưng không phải lúc nào cũng có lợi về đơn hàng. Nếu tiền đồng giảm giá ít hơn các đồng tiền của nước cạnh tranh, hàng Việt Nam trở nên tương đối đắt hơn so với hàng của họ trên cùng một thị trường.
Đô la mạnh có làm giá vàng thế giới giảm không?
Thường thì đô la mạnh gây sức ép giảm lên giá vàng niêm yết bằng đô la, vì vàng trở nên đắt hơn với người mua dùng đồng tiền khác. Nhưng quan hệ này không cố định; có những giai đoạn đô la và vàng cùng tăng khi thế giới bất ổn.
Tiền đồng yếu đi so với đô la thì có phải nền kinh tế yếu đi?
Không nhất thiết. Khi đô la mạnh lên do các yếu tố bên ngoài, gần như mọi đồng tiền đều giảm giá so với đô la. Cần so mức giảm của tiền đồng với các đồng tiền trong khu vực trong cùng thời gian mới có bức tranh đầy đủ.
Chu kỳ đô la mạnh thường kéo dài bao lâu?
Không có độ dài cố định. Lịch sử có những chu kỳ đô la mạnh kéo dài vài năm và những đợt tăng chỉ vài tháng. Thời gian phụ thuộc vào chính sách lãi suất, tăng trưởng của Mỹ so với các nơi khác và các cú sốc bất ngờ, nên mọi dự đoán về thời điểm đảo chiều đều không chắc chắn.