ToanCuc.comToàn Cục
Giá dầu và năng lượng thế giới

Căng thẳng ở vùng dầu mỏ tác động giá dầu thế nào: phần bù rủi ro và nguồn bù

Khi một vùng dầu mỏ căng thẳng, giá dầu cộng phần bù rủi ro trước cả khi thiếu dầu thật. Cơ chế đó, bảo hiểm tàu, công suất dự phòng và cách đọc tin cho bình tĩnh.

Oil tanker waiting at anchor in a wide roadstead under a pale pink sky, crew member in a rose overall checking mooring lines on deck, telephoto from shore

Khi một vùng sản xuất hoặc vận chuyển dầu trở nên căng thẳng, giá dầu thường tăng ngay cả trước khi một thùng dầu nào bị thiếu, vì người mua cộng thêm một khoản gọi là phần bù rủi ro cho khả năng nguồn cung bị gián đoạn. Phần bù này lớn hay nhỏ, kéo dài hay rút nhanh, phụ thuộc vào việc dầu thực tế có ngừng chảy không và thế giới còn bao nhiêu công suất dự phòng để bù.

Bài này không kể diễn biến hay bình luận đúng sai của bất kỳ xung đột nào. Nó chỉ mô tả cơ chế thị trường: một tin căng thẳng đi vào giá dầu theo những đường nào, vì sao giá có khi tăng vọt rồi rơi lại trong vài ngày, và người đọc tin ở Việt Nam nên nhìn vào đâu để không hoảng theo tít bài. Những ví dụ dưới đây là ví dụ giả định hoặc đã thành tư liệu phổ thông, dùng để minh hoạ cơ chế, không dùng để đoán điều sẽ xảy ra lần tới; giá dầu sau mỗi biến cố luôn tuỳ vào lượng dầu thực sự bị mất và thời gian mất.

Một tin căng thẳng đi vào giá dầu theo trình tự nào

Diễn biến thị trường điển hình, không phải lần nào cũng đủ các bước:

  1. Tin xuất hiện. Các nhà giao dịch đánh giá nhanh: vùng đó sản xuất bao nhiêu dầu, có nằm trên tuyến vận chuyển chính không.
  2. Giá hợp đồng tương lai tăng trong phiên, phần lớn là phần bù rủi ro. Dầu thực tế vẫn đang chảy bình thường.
  3. Các hãng bảo hiểm hàng hải điều chỉnh phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho tàu đi qua vùng đó. Phí này tính theo phần trăm giá trị thân tàu cho mỗi chuyến, có thể tăng gấp nhiều lần chỉ sau vài ngày.
  4. Chủ tàu đòi cước cao hơn, một số chọn đi vòng xa hơn, làm thời gian giao hàng dài ra và đội tàu sẵn có ít đi. Cước tàu chở dầu tăng, chi phí này cộng vào giá dầu giao tới nơi.
  5. Nếu nguồn cung thực sự bị gián đoạn, các nước có công suất dự phòng tăng bơm, các nước tiêu thụ có thể xả kho dự trữ.
  6. Khi thấy dầu vẫn đủ, phần bù rủi ro rút dần, giá quay về gần mức trước. Nếu gián đoạn kéo dài và lớn, giá ở lại mức cao mới.

Người làm thị trường có câu "mua theo tin đồn, bán theo sự thật": giá thường tăng mạnh nhất lúc bất định cao nhất, và giảm lại khi sự việc rõ ràng, kể cả khi sự việc không tốt. Điều này giải thích vì sao có lúc tin xấu thêm mà giá dầu lại giảm.

Công suất dự phòng: tấm đệm quyết định cú sốc lớn hay nhỏ

Công suất dự phòng là lượng dầu các nước sản xuất có thể bơm thêm trong vài tuần tới vài tháng nếu muốn. Phần lớn công suất này nằm ở một vài nước vùng Vịnh có mỏ lớn, chi phí thấp. Khi công suất dự phòng dồi dào, thị trường bình tĩnh hơn trước tin căng thẳng ở nơi khác, vì biết có nguồn bù. Khi công suất dự phòng mỏng, cùng một tin có thể đẩy giá đi xa hơn nhiều.

Có một nghịch lý người ngoài ít để ý: nếu căng thẳng xảy ra đúng ở vùng giữ công suất dự phòng, hoặc trên tuyến vận chuyển mà dầu dự phòng phải đi qua, tấm đệm đó mất tác dụng. Đây là lý do thị trường đặc biệt nhạy với những vùng vừa sản xuất nhiều dầu vừa nằm cạnh các eo biển hẹp.

Ví dụ giả định: một mỏ ở vùng A ngừng sản xuất, mất khoảng một phần trăm nguồn cung thế giới. Nếu vùng B còn công suất dự phòng gấp vài lần con số đó và tuyến vận chuyển từ B thông suốt, giá có thể chỉ nhích nhẹ vài ngày. Nếu vùng B gần như hết công suất dự phòng, cùng sự cố đó có thể làm giá tăng mạnh hơn và kéo dài hơn.

Ba lớp chi phí tăng lên khi tuyến dầu căng thẳng

Giá dầu trên bản tin chỉ là một lớp. Dầu tới nhà máy lọc còn chịu thêm:

Lớp chi phíVì sao tăngAi chịu trước
Phần bù rủi ro trong giá dầuThị trường lo nguồn cung bị gián đoạnMọi người mua dầu theo giá chuẩn
Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranhHãng bảo hiểm đánh giá lại rủi ro của vùng biểnChủ tàu, rồi chuyển sang người thuê tàu
Cước tàu và thời gian đi vòngTàu tránh vùng rủi ro, đi đường dài hơn, đội tàu thiếuNgười thuê tàu, nhà máy lọc ở xa
Chi phí giữ thêm tồn khoNhà máy lọc mua thêm để phòng thiếuNhà máy lọc, rồi người mua xăng dầu

Ba lớp sau ít khi lên tít nhưng có thể làm giá dầu giao tới châu Á tăng thêm đáng kể so với giá chuẩn. Với một nước nhập khẩu ở xa như Việt Nam, đó là phần chi phí người đọc tin thường bỏ sót.

Kênh truyền về Việt Nam: không chỉ là giá xăng

Kênh trực tiếp nhất là giá xăng dầu thành phẩm khu vực, căn cứ tính giá trong nước. Nếu phần bù rủi ro chỉ tồn tại vài ngày rồi rút, tác động lên giá xăng kỳ điều hành có thể nhỏ vì giá được tính bình quân cả kỳ. Nếu căng thẳng kéo dài nhiều tuần, giá trong nước sẽ phản ánh rõ hơn.

Kênh thứ hai là vận tải biển. Khi tàu phải đi vòng hoặc chịu phí bảo hiểm cao, cước chở hàng nói chung tăng, không chỉ tàu dầu. Hàng xuất khẩu của Việt Nam đi châu Âu, Trung Đông, châu Phi có thể chịu cước cao hơn, thời gian giao lâu hơn, doanh nghiệp phải tính lại giá chào bán. Kênh thứ ba là lao động: Việt Nam có người lao động ở một số nước Trung Đông, căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng tới việc làm và dòng kiều hối gửi về.

Kênh thứ tư là tâm lý. Tin giá dầu tăng vọt dễ khiến người tiêu dùng lo lắng mua tích trữ, hoặc doanh nghiệp tăng giá trước. Hiểu rằng phần lớn cú nhảy ban đầu là phần bù rủi ro, có thể rút đi nhanh, giúp bạn đánh giá bình tĩnh hơn.

Đọc một bản tin "giá dầu tăng vọt vì căng thẳng"

Những câu hỏi nên tự đặt khi đọc:

  • Dầu đã thực sự ngừng chảy chưa, hay mới là lo ngại? Hai trường hợp có ý nghĩa rất khác nhau với giá về sau.
  • Vùng đó sản xuất hoặc vận chuyển bao nhiêu phần nguồn cung thế giới? Tin không nêu thì nên tìm số liệu tham khảo từ nguồn chính thức.
  • Thế giới còn bao nhiêu công suất dự phòng, nằm ở đâu? Đây là biến số quyết định cú sốc lớn hay nhỏ.
  • Xem giá đóng cửa chứ không chỉ mức cao nhất trong phiên. Tít thường lấy mức cao nhất, trong khi giá có thể đã hạ nhiều lúc đóng cửa.
  • Phân biệt thuật ngữ: "gián đoạn" là dầu đã ngừng; "rủi ro gián đoạn" là khả năng; "phần bù địa chính trị" là phần giá thêm vào vì khả năng đó.
  • Cẩn thận với các dự báo giá rất cao trong tin nóng. Chúng thường là kịch bản cực đoan của một nhà phân tích, không phải điều thị trường đang định giá.

Giọng của bản tin cũng là một tín hiệu. Bản tin tốt nói rõ phần nào là sự kiện đã xảy ra, phần nào là đánh giá, và không quy lỗi cho bên nào khi mô tả thị trường.

Hiểu lầm hay gặp

"Cứ có xung đột ở vùng dầu là giá tăng mạnh và kéo dài." Nhiều lần giá chỉ nhảy vài ngày rồi về lại vì dầu vẫn chảy và có nguồn bù. Giá chỉ ở lại mức cao khi nguồn cung bị mất thật, lớn và kéo dài.

"Giá dầu tăng là do các nước xuất khẩu lợi dụng." Phần bù rủi ro hình thành trên thị trường giao dịch từ hàng nghìn người mua bán, không do một bên đặt. Các nước có công suất dự phòng thường lại là bên bơm thêm để làm dịu thị trường.

"Nước xa vùng xung đột thì không bị ảnh hưởng." Giá dầu là giá thế giới, và cước tàu, bảo hiểm tăng cho cả tuyến. Nước nhập khẩu ở xa như Việt Nam vẫn chịu qua giá thành phẩm và chi phí vận tải.

"Giá dầu nhảy mạnh là dấu hiệu sắp thiếu xăng." Giá nhảy phản ánh lo ngại, còn thiếu hàng là chuyện của chuỗi cung ứng cụ thể: tàu có tới không, nhà máy lọc có chạy không, kho có đủ không. Hai chuyện liên quan nhưng không trùng nhau, và ở Việt Nam việc cung ứng còn có dự trữ lưu thông bắt buộc làm đệm.

Những cú sốc trong quá khứ cho thấy điều gì

Người trong ngành hay so sánh các lần căng thẳng với nhau để đánh giá mức độ. Cú sốc năm 1973 là ví dụ về gián đoạn chủ động và kéo dài: một số nước xuất khẩu ngừng bán cho một số nước nhập khẩu, giá tăng gấp nhiều lần và ở lại mức cao, kéo theo suy thoái ở nhiều nền kinh tế. Cuộc khủng hoảng vùng Vịnh năm 1990 làm giá tăng khoảng gấp đôi trong vài tháng, rồi hạ khi các nước khác tăng bơm và kho dự trữ được dùng tới.

Một ví dụ gần hơn là năm 2019, khi một cơ sở xử lý dầu rất lớn ở vùng Vịnh bị tấn công, tạm thời làm mất một phần đáng kể sản lượng của nước đó. Giá dầu nhảy mạnh nhất trong nhiều năm chỉ trong một phiên, nhưng rút lại phần lớn trong vài tuần khi sản lượng được khôi phục nhanh hơn dự kiến và kho dự trữ của nước đó bù vào.

Điểm chung rút ra không phải là "lần sau sẽ giống lần trước", mà là ba yếu tố luôn quyết định: lượng dầu mất thật bao nhiêu, mất bao lâu, và thế giới còn bao nhiêu nguồn bù vào lúc đó. Cùng một tít "giá dầu tăng vọt" có thể là khởi đầu của một giai đoạn giá cao, hoặc chỉ là một gợn sóng vài tuần, và không ai biết trước chắc chắn.

Câu hỏi thường gặp

Phần bù rủi ro trong giá dầu là gì?

Đó là phần giá người mua sẵn sàng trả thêm vì lo nguồn cung có thể bị gián đoạn trong tương lai, dù hiện tại dầu vẫn đủ. Khi rủi ro giảm, phần bù này thường rút đi nhanh, giá quay về gần mức cũ.

Vì sao có tin xấu mà giá dầu lại giảm?

Vì thị trường định giá theo kỳ vọng. Nếu sự việc diễn ra nhẹ hơn mức đã lo, hoặc rõ ràng rằng dầu vẫn chảy, phần bù rủi ro đã cộng trước đó sẽ bị rút ra, khiến giá giảm dù tin vẫn là tin xấu.

Bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho tàu là gì?

Đó là loại bảo hiểm riêng cho rủi ro liên quan tới xung đột khi tàu đi qua vùng biển được xếp vào danh sách rủi ro cao. Phí tính theo giá trị thân tàu cho mỗi chuyến và có thể tăng nhiều lần khi căng thẳng leo thang, làm cước vận chuyển tăng.

Căng thẳng ở Trung Đông ảnh hưởng giá xăng Việt Nam bao lâu?

Tuỳ việc nguồn cung có bị gián đoạn thật hay không. Nếu chỉ là phần bù rủi ro vài ngày, giá xăng kỳ điều hành có thể chỉ thay đổi nhẹ vì tính bình quân. Nếu gián đoạn kéo dài, giá thành phẩm khu vực tăng và giá trong nước phản ánh qua các kỳ sau.

Công suất dự phòng của thế giới nằm ở đâu?

Phần lớn nằm ở một vài nước vùng Vịnh có mỏ dầu lớn và chi phí khai thác thấp, có thể tăng bơm trong vài tuần. Mức dự phòng thay đổi theo từng giai đoạn, nhất là khi nhóm nước xuất khẩu đang cắt hay tăng sản lượng.

Người tiêu dùng nên làm gì khi đọc tin giá dầu tăng vọt?

Không cần hoảng mua tích trữ. Nên xem dầu đã thực sự bị gián đoạn chưa, chờ thông tin điều hành giá chính thức trong nước, và nhớ rằng phần tăng vọt ban đầu thường là phần bù rủi ro có thể rút đi nhanh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138