ToanCuc.comToàn Cục
Đọc tin quốc tế không bị dắt mũi

Ảnh cũ gán cho sự kiện quốc tế mới: dấu hiệu nhận ra và cách tìm gốc ảnh

Mỗi khi có động đất, bão lớn hay căng thẳng ở nước ngoài, ảnh và video cũ lại được đăng như mới. Dấu hiệu nhận ra, cách tìm gốc ảnh và vì sao chuyện này đáng để ý.

Gathered on a living room rug, a Vietnamese grandmother in an aquamarine blouse watches a blank TV glow with two grandchildren, warm ceiling light, wide shot from behind

Ảnh và video cũ thường được đăng lại như mới mỗi khi có sự kiện lớn ở nước ngoài; cách nhận ra nhanh nhất là đối chiếu những chi tiết không thể giả trong khung hình như mùa, thời tiết, quần áo, xe cộ, kiểu công trình, rồi dùng công cụ tìm kiếm bằng hình ảnh để tìm lần xuất hiện sớm nhất của tấm ảnh đó.

Với tin trong nước, bạn có thể hỏi người ở gần hiện trường. Với tin quốc tế, hình ảnh gần như là thứ duy nhất bạn "thấy tận mắt", nên nó có sức thuyết phục rất lớn. Đó cũng là lý do ảnh cũ, ảnh của nơi khác, cảnh trong phim, trong trò chơi điện tử hay bị gán cho sự kiện mới: người đăng không cần bịa chữ, chỉ cần một tấm hình đúng cảm xúc. Bài này đi qua các kiểu gán sai hay gặp, dấu hiệu nhận ra và tác động tới người đọc ở Việt Nam.

Năm kiểu ảnh, video bị gán sai hay gặp nhất

Ảnh thiên tai năm trước dùng cho thiên tai năm nay. Lũ lụt, động đất, cháy rừng ở cùng một nước lặp lại theo mùa, và ảnh của lần trước trông rất giống lần này. Đây là kiểu phổ biến nhất, vì người đăng thường không cố ý lừa, chỉ lấy tấm đầu tiên tìm được.

Ảnh của nước khác. Một trận lũ ở châu Á được gán cho châu Âu, một đám đông ở thành phố này được gán cho thành phố khác. Người xem ở xa khó phân biệt kiến trúc hay biển số xe của các nước.

Cảnh trong phim, trong trò chơi điện tử. Đồ hoạ của trò chơi điện tử hiện nay đủ thật để đoạn quay màn hình trò chơi bị chia sẻ như cảnh thật về máy bay, tàu chiến, vụ nổ. Đoạn phim thảm hoạ cũng vậy.

Video cắt ngắn mất bối cảnh. Một đoạn mười giây của một buổi diễn tập, một buổi quay phim, một lễ hội pháo hoa bị cắt khỏi phần giải thích, trở thành "cảnh tấn công".

Ảnh thật nhưng chú thích sai. Tấm ảnh đúng là của sự kiện, nhưng chú thích sai số người, sai địa điểm, sai thời điểm. Đây là kiểu khó nhận ra nhất vì ảnh hoàn toàn không bị sửa.

Đọc những chi tiết không thể giả trong khung hình

Người làm xác minh hình ảnh ở các tòa soạn quốc tế thường bắt đầu không phải bằng công cụ, mà bằng việc nhìn thật kỹ. Mùa và thời tiết là chỗ đầu tiên: sự kiện được báo vào tháng có tuyết mà ảnh thì cây xanh, người mặc áo cộc tay, đó là dấu hiệu lệch. Bóng đổ cho biết khoảng giờ trong ngày; tin nói xảy ra lúc chiều mà bóng người ngắn sát chân thì nên xem lại.

Đường phố cho nhiều manh mối: xe chạy bên trái hay bên phải đường, kiểu cột điện, kiểu nhà, kiểu xe buýt, kiểu đồng phục của cứu hộ, cảnh sát. Các nước khác nhau ở những chi tiết này rõ hơn bạn nghĩ. Chữ trên biển hiệu, nếu có trong ảnh, cho biết ngôn ngữ, và một ngôn ngữ không khớp với nước được nhắc là lý do đủ để nghi.

Với video, nghe kỹ âm thanh: tiếng nói, tiếng còi xe, tiếng nhạc nền. Đoạn quay từ trò chơi điện tử hay có chuyển động máy quay quá mượt, ánh sáng quá đều, khói lửa lặp lại một kiểu. Ví dụ giả định: một video "tàu chiến bị tấn công đêm qua" có ánh lửa phản chiếu y hệt nhau ở ba vụ nổ liên tiếp; đó là dấu hiệu đồ hoạ, không phải cảnh quay thật. Người quen xem trò chơi điện tử thường nhận ra ngay, người lớn tuổi thì khó hơn nhiều.

Tìm gốc một tấm ảnh trong vài phút

Bạn không cần phần mềm chuyên dụng; một chiếc điện thoại là đủ cho phần lớn trường hợp.

  1. Chụp màn hình hoặc lưu tấm ảnh. Với video, chụp vài khung hình rõ nhất, nhất là khung có công trình, cảnh quan đặc trưng.
  2. Dùng chức năng tìm kiếm bằng hình ảnh có sẵn trong các công cụ tìm kiếm lớn, tải ảnh lên hoặc dán ảnh vào.
  3. Xem các kết quả, sắp xếp theo thời gian nếu được. Tìm lần xuất hiện sớm nhất của tấm ảnh trên mạng.
  4. So ngày xuất hiện sớm nhất với ngày của sự kiện đang được nói tới. Ảnh đã có trên mạng từ trước sự kiện thì chắc chắn không phải ảnh của sự kiện đó.
  5. Đọc chú thích ở lần xuất hiện sớm nhất: ảnh được chụp ở đâu, của ai, sự kiện gì.
  6. Nếu không tìm thấy gì, đó chưa phải bằng chứng ảnh mới. Hãy chờ các hãng tin, cơ quan chức năng nước sở tại đăng ảnh có ghi nguồn.

Một lưu ý: tấm ảnh bị cắt, lật ngược, đổi màu hay chèn chữ đôi khi làm công cụ tìm kiếm không nhận ra. Thử cắt riêng phần đặc trưng nhất của ảnh, hoặc thử vài khung hình khác của cùng video.

Kênh truyền về Việt Nam: một tấm ảnh sai đi vào đời sống ra sao

Hình ảnh tác động mạnh hơn chữ, nên ảnh sai cũng gây hậu quả nhanh hơn. Gia đình có con du học, người thân đi lao động ở một nước đang có thiên tai hay bất ổn là nhóm bị ảnh hưởng đầu tiên: một tấm ảnh đường phố ngập nước, khói lửa được gán cho thành phố con mình đang ở có thể làm cả nhà mất ngủ, gọi điện liên tục, có khi mua vé cho con về gấp. Người trong cuộc ở bên kia thì đang đi học, đi làm bình thường.

Với hàng hoá, ảnh cũ về mất mùa, cảng tắc nghẽn, kho hàng cháy ở nước sản xuất lớn đôi khi được dùng để thổi tin "sắp khan hàng". Người buôn nhỏ trong nước nghe tin, gom hàng, đẩy giá lên trong vài ngày. Với du lịch, ảnh cũ về bạo động, thiên tai làm khách huỷ chuyến tới những nơi thật ra vẫn an toàn.

Có cả chiều ngược lại: ảnh sai khiến người ta chủ quan. Một tấm ảnh "mọi thứ đã trở lại bình thường" đăng lại từ năm trước có thể làm người thân yên tâm trong khi cơ quan chức năng nước sở tại vẫn đang khuyến cáo tránh khu vực. Bởi vậy với thông tin an toàn, khuyến cáo chính thức luôn đáng tin hơn ảnh lan truyền. Thói quen tốt cho cả nhà là thống nhất từ trước, khi chưa có chuyện gì, một hai nguồn chính thức để theo dõi khi có chuyện ở nơi người thân đang sống.

Vì sao ảnh sai về sự kiện nước ngoài lan nhanh hơn

Ảnh sai về sự kiện trong nước thường bị người địa phương bác bỏ trong vài giờ: ai đó nhận ra con đường, cây cầu, và viết "đây là ảnh năm ngoái". Với sự kiện ở nước ngoài, lớp phòng vệ tự nhiên đó gần như không có. Người xem ở Việt Nam không quen kiến trúc, biển số xe, đồng phục của nước kia; người bản địa có nhận ra thì cũng bình luận bằng tiếng của họ, ở một nền tảng khác.

Thêm vào đó là các trang chuyên "tổng hợp tin nước ngoài" sống bằng lượt xem. Trong vài giờ đầu của một sự kiện lớn, khi hãng tin chưa kịp có ảnh hiện trường, các trang này cần hình ngay, và tấm ảnh dễ tìm nhất thường là ảnh của lần tương tự trước đó. Khi ảnh thật xuất hiện vài giờ sau, ảnh cũ đã đi được rất xa.

Cuối cùng là cảm xúc. Một tấm ảnh càng gây xót xa, phẫn nộ hay sợ hãi thì người xem càng ít dừng lại để kiểm, và càng muốn chia sẻ ngay cho người thân. Người làm xác minh ảnh hay nhắc nhau: cảm xúc mạnh khi nhìn một tấm ảnh chính là tín hiệu nên chậm lại một nhịp.

Câu hỏi tự đặt trước khi tin một tấm ảnh

Trước khi tin và chuyển tiếp một ảnh, một đoạn video về sự kiện ở nước ngoài, hãy đi qua danh sách ngắn này:

  • Ai chụp, ai quay? Ảnh có ghi tên hãng tin, phóng viên hoặc người quay không, hay chỉ là "ảnh mạng"?
  • Ảnh xuất hiện lần đầu khi nào? Trước hay sau thời điểm sự kiện được báo là xảy ra?
  • Mùa, thời tiết, ánh sáng có khớp với nơi và lúc được nói tới không?
  • Xe chạy bên nào đường, chữ trên các bảng hiệu trong khung hình là tiếng gì, kiểu nhà cửa có giống nước được nhắc không?
  • Đoạn video có bị cắt đầu, cắt cuối không, có tiếng thuyết minh của người đăng thay cho âm thanh gốc không?
  • Các hãng tin lớn, cơ quan chức năng nước sở tại có đăng ảnh tương tự không?

Không trả lời được hai câu trở lên thì tấm ảnh nên được xếp vào ngăn "chưa xác minh". Bạn vẫn có thể xem, nhưng đừng dùng nó làm căn cứ để lo lắng hay để quyết định việc gì, và đừng chuyển tiếp kèm lời khẳng định.

Hiểu lầm hay gặp và thực tế

"Có video là có thật." Video có thể thật mà sai thời điểm, sai địa điểm, hoặc là cảnh dựng. Câu hỏi đúng không phải "video có thật không" mà là "video này quay ở đâu, khi nào".

"Ảnh mờ, rung là ảnh thật quay vội." Người đăng lại thường cố ý để ảnh mờ, hoặc ảnh bị nén qua nhiều lần chia sẻ. Độ mờ không chứng minh điều gì.

"Nhiều người chia sẻ thì đúng." Ảnh gây cảm xúc mạnh lan nhanh bất kể đúng sai. Số lượt chia sẻ đo mức độ gây chú ý, không đo mức độ chính xác.

"Báo đăng thì không thể sai ảnh." Tòa soạn cũng có lúc dùng nhầm ảnh minh hoạ, nhất là ảnh lưu trữ. Ảnh minh hoạ thường có ghi chú "ảnh minh hoạ" hoặc "ảnh tư liệu"; hãy đọc dòng chú thích dưới ảnh.

"Ảnh do trí tuệ nhân tạo tạo ra mới là mối lo chính." Ảnh tạo bằng máy đang nhiều lên, nhưng trong tin quốc tế, ảnh thật bị gán sai thời điểm, sai địa điểm vẫn rất phổ biến và khó nhận ra hơn, vì bản thân tấm ảnh không có gì bất thường để soi.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một tấm ảnh trong tin quốc tế là ảnh cũ?

Dùng chức năng tìm kiếm bằng hình ảnh để tìm lần xuất hiện sớm nhất của ảnh trên mạng. Nếu ảnh đã có từ trước ngày sự kiện, đó là ảnh cũ. Kết hợp với quan sát mùa, thời tiết, quần áo, xe cộ trong ảnh để kiểm thêm.

Video trong trò chơi điện tử bị gán thành cảnh thật nhận ra thế nào?

Để ý chuyển động máy quay quá mượt, ánh sáng đều, khói lửa lặp lại một kiểu, chi tiết xa bị nhoè theo kiểu đồ hoạ, và âm thanh không khớp hình. Tìm kiếm bằng một khung hình cũng thường dẫn về đoạn quay trò chơi gốc.

Ảnh tư liệu và ảnh minh hoạ trên báo là gì?

Ảnh tư liệu là ảnh của sự kiện trước đó được dùng lại để minh hoạ, ảnh minh hoạ là ảnh không chụp tại sự kiện đang nói tới. Tòa soạn có trách nhiệm ghi rõ dưới ảnh. Đọc dòng chú thích giúp bạn không nhầm ảnh cũ với ảnh hiện trường.

Không tìm được gốc ảnh có nghĩa là ảnh mới không?

Không chắc. Ảnh có thể bị cắt, lật hoặc chưa từng được đăng công khai trước đó. Khi không tìm được gốc, hãy coi ảnh là chưa xác minh và chờ ảnh của hãng tin hoặc cơ quan chức năng nước sở tại có ghi nguồn.

Người thân ở vùng có thiên tai nước ngoài thì nên theo dõi nguồn nào?

Theo dõi thông báo của cơ quan khí tượng, cơ quan phòng chống thiên tai nước sở tại và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó, đồng thời hỏi thăm trực tiếp người thân. Ảnh lan truyền trên mạng chỉ nên dùng làm gợi ý để hỏi thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138