Hội đồng Bảo an là cơ quan của Liên Hợp Quốc chịu trách nhiệm chính về hoà bình và an ninh quốc tế, gồm mười lăm thành viên: năm nước thường trực là Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp, mỗi nước có quyền phủ quyết, và mười nước được bầu nhiệm kỳ hai năm. Một nghị quyết cần ít nhất chín phiếu thuận và không bị nước thường trực nào bỏ phiếu chống. Đây là nơi duy nhất trong Liên Hợp Quốc ra được quyết định buộc mọi nước thành viên làm theo.
Vì có quyền đặc biệt ấy, Hội đồng Bảo an lên tin nhiều hơn mọi cơ quan khác, và cũng hay bị hiểu sai nhất. Bài này đi qua cách một nghị quyết ra đời, chữ "phủ quyết" hoạt động thế nào trong thực tế, nghị quyết đã thông qua có sức nặng ra sao, và Việt Nam từng ngồi ở bàn này với vai trò gì.
Một nghị quyết đi từ bản nháp tới lúc giơ tay
Những gì bạn thấy trên tin chỉ là phút bỏ phiếu. Phần lớn công việc diễn ra trước đó, trong các phòng họp kín:
- Một hoặc vài nước, gọi là nước chấp bút, soạn bản dự thảo. Với mỗi hồ sơ quen thuộc thường có nước giữ vai chấp bút lâu năm.
- Dự thảo được gửi cho các thành viên, thương lượng từng chữ trong các phiên tham vấn không công khai. Một từ như "lên án" hay "bày tỏ quan ngại", "quyết định" hay "kêu gọi" có thể bị giằng co nhiều ngày.
- Khi đủ chín nước sẵn sàng ủng hộ, dự thảo được đưa ra phiên họp chính thức. Nếu một nước thường trực đã báo trước sẽ phủ quyết, nước chấp bút có khi vẫn đưa ra để ghi nhận lập trường, có khi rút lại để sửa tiếp.
- Bỏ phiếu công khai: thuận, chống, trắng. Đủ chín phiếu thuận và không nước thường trực nào chống thì thông qua.
- Sau bỏ phiếu, các nước giải thích lá phiếu của mình. Phần phát biểu này thường được trích trên báo, nhưng nó không thay đổi kết quả.
Theo thông lệ lâu năm, nước thường trực bỏ phiếu trắng hoặc vắng mặt không bị tính là phủ quyết. Vì vậy có những nghị quyết được thông qua dù một hai nước lớn không ủng hộ: họ chọn đứng ngoài thay vì chặn. Tin viết "nghị quyết được thông qua với X phiếu thuận, Y phiếu trắng" là dấu hiệu của kiểu thoả hiệp ấy.
Chức chủ tịch Hội đồng luân phiên mỗi tháng theo thứ tự chữ cái tên các nước bằng tiếng Anh. Nước giữ ghế chủ tịch được đặt chương trình nghị sự trong tháng, hay tổ chức một phiên thảo luận mở về chủ đề mình quan tâm.
Quyền phủ quyết từ đâu ra và vì sao khó bỏ
Quyền phủ quyết được ghi vào Hiến chương Liên Hợp Quốc từ năm 1945. Năm nước thường trực là những nước thắng trận chủ chốt trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Lập luận lúc đó là: một tổ chức an ninh chỉ hoạt động được nếu các cường quốc không bị ép làm điều họ phản đối quyết liệt, nếu không họ sẽ bỏ đi như đã xảy ra với Hội Quốc Liên trước chiến tranh.
Cái giá của thiết kế ấy là Hội đồng Bảo an bị tê liệt mỗi khi một vấn đề chạm tới lợi ích trực tiếp của một nước thường trực hay đồng minh thân cận của nước đó. Đó không phải trục trặc ngẫu nhiên, mà là cách hệ thống được làm ra.
Muốn sửa Hiến chương, kể cả thêm ghế thường trực hay bỏ quyền phủ quyết, cần hai phần ba số thành viên Liên Hợp Quốc phê chuẩn, trong đó có đủ cả năm nước thường trực. Nghĩa là chính những nước có quyền phủ quyết cũng phủ quyết được việc bỏ quyền phủ quyết. Các đề xuất cải tổ, như mở rộng thêm ghế cho các nước đông dân hay các châu lục chưa có ghế thường trực, đã được bàn nhiều năm nhưng vướng đúng điểm này, cộng với việc các nhóm nước không thống nhất được ai sẽ ngồi ghế mới.
Gần đây Đại hội đồng có thêm một cơ chế: mỗi khi có phiếu phủ quyết, Đại hội đồng tự động họp để nước phủ quyết giải thích trước toàn thể thành viên. Cơ chế này không huỷ được phiếu phủ quyết, nó chỉ đưa lý do ra trước công luận.
Nghị quyết có sức nặng tới đâu
Không phải nghị quyết nào của Hội đồng Bảo an cũng giống nhau. Bảng dưới gom các loại hay gặp trên tin:
| Loại quyết định | Ràng buộc không | Ví dụ cách viết trên tin |
|---|---|---|
| Tuyên bố của Chủ tịch Hội đồng | Không, nhưng cần mọi thành viên đồng ý nên vẫn có trọng lượng chính trị | "Hội đồng Bảo an ra tuyên bố chủ tịch về…" |
| Tuyên bố báo chí | Không, nhẹ hơn tuyên bố chủ tịch | "Các thành viên Hội đồng Bảo an bày tỏ…" |
| Nghị quyết kêu gọi, khuyến nghị | Ràng buộc yếu, tuỳ từ ngữ | "kêu gọi các bên kiềm chế" |
| Nghị quyết theo chương về đe doạ hoà bình | Có, mọi thành viên Liên Hợp Quốc phải thi hành | "quyết định áp đặt lệnh cấm vận vũ khí", "phong toả tài sản" |
| Lập hoặc gia hạn phái bộ gìn giữ hoà bình | Có, xác định nhiệm vụ và quân số | "gia hạn nhiệm vụ phái bộ thêm mười hai tháng" |
Ngay cả khi ràng buộc, việc thi hành vẫn dựa vào các nước. Lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc có một uỷ ban giám sát và nhóm chuyên gia theo dõi việc lách lệnh, nhưng không có lực lượng riêng đi bắt tàu, phong toả tài khoản. Các nước tự đưa lệnh đó vào luật nội địa và tự thực thi. Đây là lý do có những lệnh trừng phạt kéo dài nhiều năm mà hàng hoá vẫn lọt qua.
Việt Nam ở bàn Hội đồng Bảo an
Việt Nam hai lần được bầu làm thành viên không thường trực, nhiệm kỳ 2008–2009 và 2020–2021, và có những tháng giữ ghế chủ tịch luân phiên. Để có ghế, một nước phải được nhóm khu vực của mình đề cử và nhận ít nhất hai phần ba phiếu ở Đại hội đồng. Mười ghế không thường trực được chia theo khu vực, mỗi năm bầu lại một nửa, nên luôn có nước mới vào, nước cũ ra.
Một thành viên không thường trực không có quyền phủ quyết, nhưng có lá phiếu: thiếu chín phiếu thuận thì dù năm nước thường trực đồng lòng, nghị quyết vẫn không qua. Vì vậy các nước được bầu thường tham gia thương lượng câu chữ, chủ trì các uỷ ban trừng phạt, và đưa vào chương trình nghị sự những chủ đề họ quan tâm như bảo vệ dân thường, hậu quả bom mìn sau chiến tranh, hay vai trò của các tổ chức khu vực.
Với người đọc tin trong nước, giai đoạn Việt Nam ngồi ghế không thường trực là dịp nhiều bản tin nhắc tới "phiên họp do Việt Nam chủ trì". Hiểu cơ chế luân phiên giúp đọc tin đúng mức: chủ trì một tháng là được đặt chương trình và điều hành phiên họp, không phải quyết định thay cả Hội đồng.
Cách đọc tin "Hội đồng Bảo an họp khẩn"
Tin về Hội đồng Bảo an thường viết nhanh, dùng nhiều thuật ngữ rút gọn. Mấy điểm giúp đọc cho đúng:
- "Họp khẩn" nghĩa là một thành viên yêu cầu họp ngoài lịch. Họp không có nghĩa là sẽ ra nghị quyết; nhiều phiên chỉ để nghe báo cáo và các nước phát biểu.
- "Họp kín" hay "tham vấn": không có biên bản công khai, thông tin ra ngoài qua lời kể của các phái đoàn, nên mỗi bên kể một kiểu.
- "Bị phủ quyết": kiểm tra xem bao nhiêu phiếu thuận. Một dự thảo bị phủ quyết dù có mười ba phiếu thuận khác hẳn một dự thảo chỉ có năm sáu phiếu, vì cái sau vốn đã không đủ chín phiếu.
- "Không thông qua được" có thể do phủ quyết hoặc do thiếu phiếu, hai chuyện khác nhau.
- "Nghị quyết kêu gọi ngừng bắn": đọc kỹ động từ, "yêu cầu" và "kêu gọi" có sức nặng khác nhau.
Câu tự hỏi khi đọc: đây là một cuộc họp, một tuyên bố, hay một nghị quyết, và nếu là nghị quyết thì nó có ràng buộc không? Con số đáng xem là kết quả phiếu đầy đủ; con số dễ hiểu sai là "đa số thành viên ủng hộ", vì ở Hội đồng Bảo an đa số không đủ nếu thiếu sự đồng ý ngầm của năm nước thường trực.
Lệnh trừng phạt của Hội đồng Bảo an chạm tới doanh nghiệp Việt Nam thế nào
Khi Hội đồng Bảo an áp lệnh trừng phạt ràng buộc, Việt Nam với tư cách thành viên Liên Hợp Quốc cũng phải thi hành. Với người làm thương mại, điều này hiện ra ở những chỗ rất cụ thể: ngân hàng soát kỹ hơn các giao dịch có dính tới một nước hay một danh sách cá nhân, tổ chức bị phong toả; hãng tàu và công ty bảo hiểm hàng hải từ chối nhận hàng đi hoặc đến một số cảng; một số mặt hàng như vũ khí, hàng lưỡng dụng, đôi khi cả than, hải sản hay hàng dệt từ nước bị trừng phạt không được mua bán.
Ví dụ giả định: một xưởng nhỏ ở Hải Phòng nhận đơn hàng phụ tùng máy, bên mua trả tiền qua một công ty trung gian ở nước thứ ba. Ngân hàng giữ lệnh chuyển tiền vài ngày, đòi thêm hồ sơ về người mua cuối cùng. Lý do thường không phải ngân hàng làm khó, mà vì nếu khoản tiền dính tới một tổ chức trong danh sách trừng phạt, chính ngân hàng sẽ gặp rủi ro với các ngân hàng đại lý ở nước ngoài.
Cần phân biệt lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc với lệnh trừng phạt đơn phương của một nước hay một khối. Loại đầu áp cho mọi thành viên; loại sau chỉ là luật của nước ban hành, nhưng vẫn tác động mạnh tới doanh nghiệp nước khác khi giao dịch đi qua đồng tiền hay hệ thống ngân hàng của nước đó. Tin tức hay gộp hai loại thành một chữ "trừng phạt", người đọc nên hỏi lại: lệnh này do ai ban hành?
Hội đồng Bảo an làm được và không làm được gì
Làm được: áp lệnh trừng phạt kinh tế, cấm vận vũ khí, cấm đi lại với cá nhân; lập phái bộ gìn giữ hoà bình; cho phép các nước dùng vũ lực trong một số trường hợp; chuyển một tình huống sang toà án hình sự quốc tế; đề cử Tổng thư ký và kết nạp thành viên mới cùng Đại hội đồng.
Không làm được: ra quyết định chống lại ý muốn của bất kỳ nước thường trực nào; tự thực thi lệnh trừng phạt mà không cần các nước; buộc hai bên đang xung đột ngồi vào bàn nếu họ không muốn; bảo đảm phái bộ gìn giữ hoà bình có đủ quân và tiền.
Thường bị nhầm: Hội đồng Nhân quyền là cơ quan khác, có trụ sở ở Geneva, thành viên do Đại hội đồng bầu, không có quyền phủ quyết và không ra nghị quyết ràng buộc. Tin viết tắt "Hội đồng" dễ làm người đọc lẫn hai nơi này.
Câu hỏi thường gặp
Năm nước thường trực Hội đồng Bảo an là những nước nào?
Năm nước thường trực là Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh và Pháp. Mỗi nước có quyền phủ quyết với các nghị quyết thực chất, nghĩa là một phiếu chống của bất kỳ nước nào trong năm nước này cũng đủ chặn nghị quyết.
Một nghị quyết Hội đồng Bảo an cần bao nhiêu phiếu?
Nghị quyết cần ít nhất chín phiếu thuận trên tổng số mười lăm thành viên, và không bị nước thường trực nào bỏ phiếu chống. Nước thường trực bỏ phiếu trắng theo thông lệ không bị tính là phủ quyết.
Thành viên không thường trực được bầu thế nào?
Mười ghế không thường trực được chia theo khu vực, mỗi năm Đại hội đồng bầu lại năm ghế cho nhiệm kỳ hai năm. Ứng viên cần ít nhất hai phần ba số phiếu của các nước có mặt và bỏ phiếu.
Việt Nam từng là thành viên Hội đồng Bảo an chưa?
Việt Nam hai lần là thành viên không thường trực, nhiệm kỳ 2008–2009 và 2020–2021. Trong hai nhiệm kỳ đó Việt Nam có tháng giữ ghế chủ tịch luân phiên và chủ trì một số phiên thảo luận mở.
Có thể bỏ quyền phủ quyết không?
Về nguyên tắc có, bằng cách sửa Hiến chương Liên Hợp Quốc. Nhưng sửa Hiến chương cần cả năm nước thường trực phê chuẩn, nên đến nay mọi đề xuất bỏ hay hạn chế quyền phủ quyết đều chưa đi tới đâu.
Nghị quyết Hội đồng Bảo an bị vi phạm thì sao?
Hội đồng có thể ra thêm nghị quyết, siết trừng phạt hay lập cơ chế giám sát. Nhưng việc thi hành vẫn do các nước thành viên làm, nên hiệu quả phụ thuộc vào việc các nước có thật sự áp dụng hay không.