IMF, tức Quỹ Tiền tệ Quốc tế, là tổ chức của gần như mọi nước trên thế giới, làm ba việc: theo dõi sức khoẻ kinh tế của từng nước và cả thế giới, cho các nước vay ngắn và trung hạn khi thiếu ngoại tệ để trả nợ hay nhập hàng, và hỗ trợ kỹ thuật về thuế, ngân hàng trung ương, thống kê. Tiền cho vay luôn kèm điều kiện cải cách, và quyền biểu quyết chia theo phần góp vốn chứ không chia đều.
Quỹ ra đời từ hội nghị Bretton Woods năm 1944, trụ sở ở Washington, cùng thời với Ngân hàng Thế giới nên hai tổ chức hay bị nhầm. Cách phân biệt nhanh: IMF giống bác sĩ cấp cứu cho cán cân thanh toán của một nước, còn Ngân hàng Thế giới giống ngân hàng cho vay xây đường, trường, hệ thống nước sạch dài hạn. Phần dưới đi vào tiền của quỹ từ đâu, ai có tiếng nói, và vì sao tin về IMF thường gây tranh luận.
Tiền của quỹ từ đâu và hạn ngạch quyết định những gì
Mỗi nước khi gia nhập được giao một hạn ngạch, tính theo công thức dựa trên quy mô kinh tế, độ mở thương mại, mức biến động và dự trữ ngoại hối. Hạn ngạch quyết định ba thứ cùng lúc: nước đó góp bao nhiêu tiền vào quỹ, có bao nhiêu phiếu bầu, và được vay tối đa bao nhiêu theo các chương trình thông thường.
Vì phiếu đi theo vốn góp, các nền kinh tế lớn có tiếng nói lớn. Mỹ giữ khoảng một phần sáu tổng số phiếu (số liệu tham khảo, thay đổi theo các đợt điều chỉnh). Một số quyết định quan trọng như thay đổi hạn ngạch hay sửa điều lệ cần đa số tám mươi lăm phần trăm, nên một nước nắm hơn mười lăm phần trăm phiếu có thể chặn những quyết định ấy. Các nền kinh tế mới nổi nhiều năm nay đòi điều chỉnh hạn ngạch cho sát quy mô kinh tế hiện tại; mỗi đợt điều chỉnh đều chậm vì cần đúng đa số lớn đó.
Ngoài vốn góp, quỹ còn các khoản vay từ một số nước thành viên làm nguồn dự phòng. Quỹ cũng phát hành một tài sản dự trữ riêng gọi là quyền rút vốn đặc biệt, viết tắt SDR, giá trị tính theo một rổ tiền tệ lớn. SDR không phải tiền dùng đi chợ; các nước giữ nó trong dự trữ và đổi được sang ngoại tệ thật với nước thành viên khác khi cần.
Về nhân sự có một thông lệ không thành văn kéo dài từ thời lập quỹ: Tổng giám đốc IMF thường là người châu Âu, còn Chủ tịch Ngân hàng Thế giới thường là người Mỹ. Thông lệ này cũng là một chủ đề tranh luận trong các đề xuất cải tổ.
Một gói vay của IMF diễn ra thế nào
Tin "nước X đạt thoả thuận với IMF" là kết quả của cả một chuỗi bước, thường kéo dài vài tháng:
- Nước gặp khó: ngoại tệ cạn, đồng nội tệ mất giá nhanh, không vay được trên thị trường quốc tế hay vay với lãi rất cao.
- Chính phủ đề nghị, đoàn chuyên gia của quỹ sang làm việc, xem sổ sách ngân sách, nợ, ngân hàng, dự trữ.
- Hai bên thoả thuận ở cấp chuyên gia một chương trình: số tiền, thời hạn, các điều kiện như giảm thâm hụt ngân sách, thả nổi hơn tỷ giá, tái cơ cấu ngân hàng yếu, cải cách thuế, đôi khi cắt trợ giá năng lượng.
- Ban Giám đốc điều hành của quỹ phê duyệt. Tiền được giải ngân từng đợt.
- Trước mỗi đợt, quỹ đánh giá xem nước vay đã làm đúng các mốc cam kết chưa. Không đạt thì đợt sau có thể bị hoãn.
Tiền IMF thường nhỏ so với tổng nợ của một nước, nhưng nó có tác dụng như con dấu: khi đã có chương trình với quỹ, các chủ nợ khác và nhà đầu tư thường yên tâm hơn để cho vay tiếp hoặc giãn nợ. Đó là lý do tin "đạt thoả thuận sơ bộ với IMF" hay đi kèm việc đồng nội tệ của nước đó bớt mất giá.
Điều kiện vay là phần gây tranh luận nhiều nhất. Cắt chi tiêu, tăng thuế, bỏ trợ giá có thể giúp ngân sách bền hơn về lâu dài nhưng làm đời sống người dân khó khăn trước mắt. Trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á cuối thập niên 1990, Thái Lan, Indonesia và Hàn Quốc đều nhận gói vay của quỹ kèm điều kiện, và các điều kiện đó đến nay vẫn được giới kinh tế phân tích với nhiều đánh giá khác nhau. Sau đó quỹ cũng điều chỉnh cách thiết kế điều kiện cho linh hoạt hơn.
IMF chạm tới Việt Nam qua những kênh nào
Giám sát định kỳ. Mỗi năm, theo điều khoản thứ tư trong điều lệ, quỹ cử đoàn làm việc với Việt Nam như với mọi thành viên, xem tăng trưởng, lạm phát, tín dụng, nợ công, tỷ giá rồi đưa ra khuyến nghị. Báo cáo này không bắt buộc Việt Nam làm theo, nhưng nhà đầu tư quốc tế và các tổ chức xếp hạng tín nhiệm đọc kỹ.
Hỗ trợ kỹ thuật. Quỹ hỗ trợ về thống kê, quản lý thuế, quản lý nợ, chính sách tiền tệ. Đây là phần ít lên tin nhưng diễn ra thường xuyên.
Số liệu và dự báo. Tin "IMF nâng hoặc hạ dự báo tăng trưởng của Việt Nam" xuất hiện vài lần mỗi năm. Con số này ảnh hưởng tới tâm lý nhà đầu tư nước ngoài, từ đó ảnh hưởng gián tiếp tới dòng vốn và tỷ giá.
Kênh gián tiếp qua nước khác. Khi một nền kinh tế mới nổi lớn rơi vào khủng hoảng và phải vay quỹ, thị trường tài chính khu vực rung lắc, nhà đầu tư rút vốn khỏi các nước bị xem là cùng nhóm rủi ro. Đồng tiền và chứng khoán ở Việt Nam có thể biến động dù kinh tế trong nước không có vấn đề gì mới.
Khoản học phí du học, ví dụ giả định. Một gia đình gửi tiền cho con học ở một nước đang khủng hoảng và vừa ký chương trình với IMF. Nếu đồng tiền nước đó đã mất giá mạnh, chi phí sinh hoạt tính ra tiền Việt có thể rẻ đi, nhưng học phí nhiều trường lại niêm yết bằng đô la Mỹ hay điều chỉnh lên, nên tổng chi phí không hẳn giảm như bảng tỷ giá gợi ý.
Đọc tin "IMF dự báo" và "IMF khuyến nghị" sao cho đúng
Dự báo kinh tế thế giới của quỹ được công bố định kỳ vài lần mỗi năm và được báo chí trích rộng. Nên nhớ đây là dự báo của đội ngũ chuyên gia, dựa trên giả định về giá dầu, lãi suất, chính sách các nước tại thời điểm làm. Khi giả định thay đổi, dự báo được điều chỉnh, đôi khi đáng kể. Tin "IMF hạ dự báo" thường là chuyện điều chỉnh vài phần mười điểm phần trăm, không phải báo động.
Khi đọc, tự hỏi: con số này là tăng trưởng của năm nay hay năm sau, so với dự báo lần trước hay so với năm ngoái, và giả định đi kèm là gì? Con số đáng xem là hướng điều chỉnh và lý do quỹ nêu; con số dễ hiểu sai là so sánh tăng trưởng giữa các nước mà quên quy mô và giai đoạn phát triển khác nhau.
Với khuyến nghị chính sách, cần phân biệt "quan điểm của nhân viên quỹ" trong báo cáo và "quyết định của Ban Giám đốc điều hành". Báo cáo thường ghi rõ những nhận định nào là của đoàn chuyên gia. Một nước có thể không đồng ý với khuyến nghị mà không có hệ quả gì, trừ khi nước đó đang vay theo chương trình có điều kiện.
Hiểu lầm hay gặp về Quỹ Tiền tệ Quốc tế
"Nước nào vay IMF là nước sắp phá sản." Nhiều nước vay quỹ khi gặp cú sốc tạm thời như giá hàng xuất khẩu rơi mạnh, thiên tai, hay dòng vốn rút đột ngột. Quỹ còn có các hạn mức phòng ngừa cho nước có nền tảng tốt, mở sẵn mà có khi không dùng tới, chỉ để trấn an thị trường.
"IMF giữ tiền của các nước như ngân hàng giữ tiền gửi." Vốn góp theo hạn ngạch là tài sản của quỹ dùng để cho vay; phần lớn dự trữ ngoại hối của mỗi nước vẫn do ngân hàng trung ương nước đó tự giữ và tự đầu tư.
"Có gói IMF là đời sống người dân khá lên ngay." Gói vay giúp tránh đổ vỡ như mất khả năng trả nợ hay thiếu tiền nhập xăng dầu, thuốc men. Nhưng các điều kiện đi kèm như tăng thuế, giảm trợ giá thường khiến giá điện, giá nhiên liệu trong nước tăng trong giai đoạn đầu, nên dân nước vay thường cảm thấy khó khăn hơn trước khi thấy ổn định.
"Quỹ chỉ làm việc với nước nghèo." Mọi thành viên, kể cả các nền kinh tế lớn nhất, đều nhận đoàn giám sát định kỳ và báo cáo đánh giá. Trong khủng hoảng nợ châu Âu đầu thập niên 2010, một số nước trong khu vực đồng euro cũng vay quỹ.
Quỹ làm được và không làm được gì
Để đọc tin khỏi kỳ vọng sai về tổ chức này:
- Làm được: cho vay khi một nước thiếu ngoại tệ, đặt điều kiện cho khoản vay, công bố đánh giá về kinh tế các nước, điều phối với các chủ nợ khác trong tái cơ cấu nợ.
- Không làm được: in tiền cho một nước tiêu, ép nước không vay phải làm theo khuyến nghị, xoá nợ của nước đó với các chủ nợ tư nhân hay song phương.
- Không phải ngân hàng thương mại: quỹ không nhận tiền gửi của dân, không cho doanh nghiệp vay.
- Không định tỷ giá: thời Bretton Woods các nước neo tỷ giá theo đô la và vàng, cơ chế đó đã chấm dứt đầu thập niên 1970; nay mỗi nước tự chọn chế độ tỷ giá, quỹ chỉ giám sát và góp ý.
Một câu hỏi hay gặp: khoản vay của IMF có được xoá không? Quỹ là chủ nợ được ưu tiên, các nước gần như luôn trả quỹ trước. Với các nước nghèo nhất có những chương trình lãi suất rất thấp và một số đợt giảm nợ đặc biệt, nhưng đó là ngoại lệ có điều kiện, không phải thông lệ.
Câu hỏi thường gặp
IMF là viết tắt của gì?
IMF là viết tắt tên tiếng Anh của Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Quỹ ra đời từ hội nghị Bretton Woods năm 1944, trụ sở ở Washington, gần như mọi quốc gia trên thế giới là thành viên.
IMF và Ngân hàng Thế giới khác nhau thế nào?
IMF lo ổn định kinh tế vĩ mô, cho vay ngắn và trung hạn khi một nước thiếu ngoại tệ. Ngân hàng Thế giới cho vay dài hạn để xây dựng hạ tầng và giảm nghèo theo từng dự án cụ thể.
Vì sao IMF cho vay lại kèm điều kiện?
Quỹ muốn nước vay sửa được nguyên nhân dẫn tới khủng hoảng để có khả năng trả nợ, và để tiền của các thành viên khác không mất. Điều kiện thường là giảm thâm hụt ngân sách, cải cách ngân hàng, điều chỉnh tỷ giá.
Việt Nam có đang vay IMF không?
Việt Nam là thành viên của quỹ và làm việc thường xuyên qua giám sát định kỳ và hỗ trợ kỹ thuật. Tin tức gần đây chủ yếu về đánh giá và khuyến nghị của quỹ đối với kinh tế Việt Nam, không phải các gói vay khẩn cấp.
SDR của IMF là gì?
SDR là quyền rút vốn đặc biệt, một tài sản dự trữ do quỹ phát hành, giá trị tính theo rổ các đồng tiền lớn. Các nước giữ SDR trong dự trữ ngoại hối và đổi được sang ngoại tệ thật khi cần.
Dự báo của IMF có chính xác không?
Dự báo của quỹ dựa trên giả định tại thời điểm lập và thường được điều chỉnh vài lần mỗi năm. Nó hữu ích để thấy xu hướng và các rủi ro chính, không nên đọc như một lời hứa về tương lai.