ToanCuc.comToàn Cục
Đồng đô la, tỷ giá và lãi suất thế giới

Khủng hoảng tài chính châu Á là gì: vì sao đồng baht sụp kéo cả khu vực chao đảo

Cuối thập niên 1990, đồng baht vỡ neo rồi cả Đông Á chao đảo. Neo tỷ giá, nợ ngắn hạn bằng đô la và dòng vốn rút chạy đã nối nhau thế nào, và khu vực học được gì.

Asian currency crisis memory: an older man in a dark green jacket stands under an awning across from a glass bank tower in heavy rain, low angle, grey dusk light

Khủng hoảng tài chính châu Á là chuỗi sụp đổ tiền tệ và ngân hàng bắt đầu ở Thái Lan tháng 7 năm 1997, khi nước này không giữ nổi tỷ giá cố định của đồng baht với đô la, rồi lan sang Indonesia, Hàn Quốc, Malaysia, Philippines. Gốc rễ chung là các nền kinh tế này vay rất nhiều nợ ngắn hạn bằng đô la trong khi giữ tỷ giá gần như cố định, nên khi dòng vốn quay đầu, đồng nội tệ mất giá mạnh làm khoản nợ đô la phình to, doanh nghiệp và ngân hàng vỡ nợ dây chuyền.

Với người Việt, cuộc khủng hoảng này gần hơn cuộc năm 2008 về địa lý và về cấu trúc kinh tế: các nước bị cuốn vào đều là những nền kinh tế châu Á tăng trưởng nhanh nhờ xuất khẩu và vốn ngoại, giống hình ảnh Việt Nam những năm sau này. Đó là lý do mỗi khi tỷ giá trong khu vực biến động, bản tin lại nhắc tới năm 1997. Biết cơ chế giúp bạn phân biệt khi nào phép so sánh có cơ sở.

Diễn biến theo thứ tự

Cuộc khủng hoảng không xảy ra trong một ngày; nó là một chuỗi mắt xích:

  1. Đầu thập niên 1990, vốn nước ngoài đổ vào Đông Nam Á và Hàn Quốc vì tăng trưởng cao, lãi suất trong khu vực hấp dẫn và tỷ giá ổn định. Ngân hàng, doanh nghiệp trong nước vay đô la ngắn hạn với lãi thấp, đổi ra nội tệ để cho vay và đầu tư dài hạn, nhiều nhất vào bất động sản và chứng khoán.
  2. Xuất khẩu của khu vực chậm lại, thâm hụt vãng lai ở Thái Lan mở rộng, giá bất động sản bắt đầu đi xuống, nợ xấu tích tụ trong các công ty tài chính.
  3. Giới đầu tư nghi ngờ Thái Lan có giữ nổi tỷ giá không, bắt đầu bán baht. Ngân hàng trung ương Thái dùng dự trữ ngoại hối để bảo vệ tỷ giá, kho dự trữ cạn dần.
  4. Ngày 2 tháng 7 năm 1997, Thái Lan thả nổi đồng baht. Trong vài tháng, baht mất khoảng một nửa giá trị so với đô la.
  5. Nhà đầu tư rút vốn khỏi các nước có điểm yếu tương tự: đồng rupiah Indonesia, ringgit Malaysia, peso Philippines lần lượt mất giá mạnh; cuối năm, đồng won Hàn Quốc cũng chịu chung số phận.
  6. Nợ đô la quy ra nội tệ tăng vọt, hàng loạt doanh nghiệp và tổ chức tài chính phá sản, thất nghiệp tăng, kinh tế nhiều nước suy thoái sâu trong năm 1998.

Ba điểm yếu cùng lúc mở cửa cho khủng hoảng

Neo tỷ giá gần như cố định với đô la. Tỷ giá ổn định làm người đi vay tin rằng vay đô la không có rủi ro đổi tiền, nên vay rất nhiều mà không phòng ngừa. Khi đô la mạnh lên giữa thập niên 1990, đồng tiền neo theo đô la cũng mạnh theo, làm hàng xuất khẩu trong khu vực kém cạnh tranh.

Lệch kỳ hạn và lệch đồng tiền. Giới ngân hàng gọi đây là "lệch kép": vay ngắn hạn nhưng cho vay dài hạn, vay bằng đô la nhưng thu nhập bằng nội tệ. Chỉ cần chủ nợ không gia hạn và nội tệ mất giá cùng lúc, cả hai lệch đè lên nhau.

Giám sát tài chính lỏng. Các công ty tài chính, ngân hàng cho vay dễ dãi vào bất động sản và các dự án liên quan tới người quen, tài sản thế chấp bị định giá cao. Khi giá bất động sản giảm, nợ xấu lộ ra nhiều hơn mức sổ sách ghi nhận.

Vì sao khủng hoảng lan sang nước khác

Indonesia hay Hàn Quốc không có quan hệ thương mại quá lớn với Thái Lan, vậy tại sao lại đổ theo? Câu trả lời nằm ở cách nhà đầu tư nhìn khu vực. Khi một nước có cấu trúc giống mình sụp, họ tự hỏi nước kế bên có cùng điểm yếu không, và để an toàn, rút vốn trước rồi tìm hiểu sau. Giới tài chính gọi hiện tượng này là lây lan.

Có thêm hai đường lan cụ thể. Thứ nhất, các ngân hàng nước ngoài cho vay vào khu vực, chịu lỗ ở Thái Lan, thu hẹp tín dụng ở cả các nước khác để giữ an toàn. Thứ hai, khi baht mất giá, hàng xuất khẩu Thái rẻ hơn, tạo sức ép cạnh tranh lên hàng của các nước láng giềng, khiến thị trường đặt cược rằng các nước này cũng phải để đồng tiền mất giá theo.

Một chi tiết người ngoài ít biết: ở Hàn Quốc, nhiều tập đoàn lớn vay ngắn hạn bằng ngoại tệ qua ngân hàng thương mại. Khi chủ nợ quốc tế từ chối gia hạn, đất nước có nền công nghiệp mạnh vẫn rơi vào cảnh thiếu ngoại tệ trả nợ, phải nhờ tới gói hỗ trợ quốc tế. Người dân Hàn Quốc khi đó tham gia phong trào góp vàng để giúp quốc gia có ngoại tệ, một hình ảnh vẫn được nhắc trong các bài viết về giai đoạn này.

Các nước đã chọn những đường ra khác nhau

Phản ứng chính sách giữa các nước không giống nhau, và tới nay vẫn được giới nghiên cứu so sánh. Bảng dưới chỉ mô tả lựa chọn, không đánh giá:

NướcLựa chọn chínhĐặc điểm
Thái Lan, Indonesia, Hàn QuốcNhận gói cho vay của Quỹ Tiền tệ Quốc tế cùng các nước và tổ chức khácGói vay kèm điều kiện: đóng cửa tổ chức tài chính yếu kém, thắt chặt chi tiêu, nâng lãi suất, cải cách quản trị doanh nghiệp và ngân hàng
MalaysiaKhông nhận gói của Quỹ, áp kiểm soát vốn và cố định tỷ giá ringgit từ năm 1998Hạn chế chuyển vốn ra nước ngoài trong một thời gian để giữ ổn định tiền tệ
Hồng KôngGiữ cơ chế tỷ giá gắn với đô la, chấp nhận lãi suất ngắn hạn tăng vọtCơ quan tiền tệ có lúc trực tiếp mua cổ phiếu trên thị trường để chống đợt bán tháo đầu cơ

Điều kiện đi kèm khoản vay của Quỹ Tiền tệ Quốc tế là đặc điểm cố hữu của cách tổ chức này cho vay. Thời đó, một số điều kiện như thắt chặt chi tiêu và tăng lãi suất mạnh gây tranh luận trong giới kinh tế; chính Quỹ sau này cũng điều chỉnh cách thiết kế chương trình. Bài này không phân xử cuộc tranh luận ấy, chỉ ghi nhận đó là một phần quan trọng trong câu chuyện.

Việt Nam lúc ấy chịu tác động ra sao

Việt Nam khi đó chưa mở cửa nhiều cho dòng vốn ngắn hạn, thị trường chứng khoán chưa ra đời, tiền đồng không tự do chuyển đổi, và các ngân hàng trong nước ít vay nợ ngắn hạn bằng ngoại tệ từ nước ngoài. Vì vậy không có kịch bản dòng vốn nóng rút chạy như ở các nước láng giềng.

Tác động đến qua những kênh chậm hơn. Phần lớn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam giai đoạn đó đến từ chính các nền kinh tế châu Á bị khủng hoảng, nên nhiều dự án bị giãn hoặc dừng. Hàng xuất khẩu Việt Nam gặp sức ép cạnh tranh khi đồng tiền các nước láng giềng mất giá mạnh, và nhu cầu nhập khẩu của khu vực giảm. Tiền đồng cũng được điều chỉnh giảm giá so với đô la trong giai đoạn này.

Bài học được nhắc nhiều nhất cho các nền kinh tế đang mở cửa như Việt Nam là thứ tự mở cửa: mở cho vốn ngắn hạn trước khi hệ thống ngân hàng đủ mạnh và giám sát đủ chặt là đặt nền kinh tế vào thế dễ tổn thương.

Di sản của cuộc khủng hoảng và cách đọc tin so sánh

Sau cuộc khủng hoảng, châu Á thay đổi theo những hướng mà bản tin ngày nay vẫn nhắc:

  • Các nước trong khu vực tích luỹ dự trữ ngoại hối nhiều hơn hẳn trước, coi đó là tấm đệm tự lo thay vì phụ thuộc vào gói vay kèm điều kiện.
  • Nhiều nước chuyển sang tỷ giá linh hoạt hơn, để đồng tiền điều chỉnh từng bước thay vì giữ cứng rồi vỡ một lần.
  • ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc lập Sáng kiến Chiang Mai năm 2000, một mạng lưới hoán đổi tiền tệ để hỗ trợ nhau khi thiếu ngoại tệ.
  • Giám sát ngân hàng, hạn chế nợ ngắn hạn bằng ngoại tệ của doanh nghiệp được siết lại.
  • Câu nên tự hỏi khi đọc tin "nguy cơ lặp lại năm 1997": Nước được nhắc có đang neo cứng tỷ giá không, nợ ngắn hạn bằng ngoại tệ lớn hơn hay nhỏ hơn dự trữ, và dòng vốn vào đó chủ yếu là vốn ngắn hạn hay đầu tư nhà máy?

Nếu ba câu trả lời đều khác hẳn bối cảnh cuối thập niên 1990, phép so sánh trong tiêu đề nhiều khả năng chỉ để gây chú ý.

Hiểu lầm hay gặp về cuộc khủng hoảng này

"Khủng hoảng do giới đầu cơ quốc tế gây ra." Đầu cơ có thật và làm biến động dữ dội hơn, nhưng giới đầu cơ chỉ tấn công được nơi có điểm yếu sẵn: tỷ giá không còn phù hợp với cơ bản kinh tế, dự trữ mỏng so với nợ ngắn hạn. Những nước ít điểm yếu hơn trong khu vực chịu tác động nhẹ hơn hẳn.

"Các nền kinh tế bị khủng hoảng là nền kinh tế yếu kém." Trước khủng hoảng, nhiều nước trong số này được ca ngợi vì tăng trưởng nhanh, ngân sách lành mạnh, tiết kiệm cao. Điểm yếu nằm ở cấu trúc nợ và hệ thống tài chính, không nằm ở năng lực sản xuất. Phần lớn các nước đã phục hồi tăng trưởng sau vài năm.

"Thả nổi tỷ giá là nguyên nhân gây khủng hoảng." Thả nổi là lúc khủng hoảng lộ ra, không phải lúc nó sinh ra. Khi kho dự trữ không còn đủ để giữ mức neo, việc thả nổi gần như là bắt buộc; nguyên nhân nằm ở những gì tích tụ trong những năm trước đó.

"Chuyện cũ không còn liên quan." Cấu trúc nợ ngoại tệ ngắn hạn, bong bóng tài sản và dòng vốn nóng vẫn xuất hiện ở nhiều nền kinh tế mới nổi. Cuộc khủng hoảng này vẫn là tài liệu giảng dạy cơ bản cho người làm ngân hàng trung ương và quản lý rủi ro trong khu vực.

Câu hỏi thường gặp

Khủng hoảng tài chính châu Á bắt đầu khi nào?

Mốc thường được lấy là ngày 2 tháng 7 năm 1997, khi Thái Lan thả nổi đồng baht sau nhiều tháng dùng dự trữ ngoại hối để bảo vệ tỷ giá cố định. Những điểm yếu dẫn tới khủng hoảng đã tích tụ từ trước đó vài năm.

Neo tỷ giá là gì và vì sao lại nguy hiểm?

Neo tỷ giá là giữ đồng nội tệ ở một mức cố định hoặc gần cố định với một đồng tiền khác, thường là đô la. Nó giúp ổn định trong thời bình nhưng khuyến khích vay ngoại tệ không phòng ngừa, và khi thị trường không tin vào mức neo nữa, việc bảo vệ có thể làm cạn kho dự trữ rất nhanh.

IMF cho vay kèm điều kiện là như thế nào?

Quỹ Tiền tệ Quốc tế cho nước gặp khó vay ngoại tệ, đổi lại nước vay cam kết thực hiện một số chính sách như điều chỉnh ngân sách, lãi suất, cải cách ngân hàng. Tiền được giải ngân theo từng đợt, mỗi đợt gắn với việc rà soát xem cam kết đã được thực hiện tới đâu.

Vì sao Malaysia chọn cách khác các nước láng giềng?

Malaysia không nhận gói của Quỹ Tiền tệ Quốc tế mà áp kiểm soát vốn tạm thời và cố định tỷ giá ringgit để tách thị trường trong nước khỏi biến động bên ngoài. Hiệu quả của lựa chọn này đến nay vẫn được giới kinh tế phân tích với các quan điểm khác nhau.

Sáng kiến Chiang Mai có tác dụng gì?

Đây là cơ chế để các nước ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc có thể hoán đổi tiền tệ, cung cấp ngoại tệ cho nhau khi một nước gặp khó khăn thanh khoản. Nó ra đời từ bài học năm 1997, khi khu vực thiếu một tấm lưới an toàn của riêng mình.

Khủng hoảng châu Á khác khủng hoảng năm 2008 thế nào?

Khủng hoảng châu Á bắt đầu ở các nền kinh tế mới nổi, với điểm yếu là neo tỷ giá và nợ ngắn hạn bằng ngoại tệ. Khủng hoảng năm 2008 bắt đầu ở trung tâm tài chính thế giới, từ nợ nhà đất và các sản phẩm tài chính phức tạp, rồi lan ra ngoài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138