Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 bắt đầu khi giá nhà ở Mỹ đi xuống sau nhiều năm tăng, làm hàng loạt khoản vay mua nhà cấp cho người có khả năng trả nợ yếu bị vỡ. Những khoản vay ấy đã được gom lại, đóng gói thành chứng khoán và bán khắp thế giới; khi không ai biết gói nào chứa nợ xấu, các ngân hàng ngừng cho nhau vay, tín dụng đóng băng, một ngân hàng đầu tư lớn phá sản và kinh tế thế giới rơi vào suy thoái. Việt Nam không nắm nhiều các sản phẩm tài chính ấy, nhưng vẫn chịu tác động qua đơn hàng xuất khẩu, giá hàng hoá và dòng vốn.
Hơn mười lăm năm sau, cuộc khủng hoảng này vẫn là mốc so sánh trong hầu hết bản tin về rủi ro ngân hàng, nợ và lãi suất. Hiểu nó diễn ra theo thứ tự nào giúp bạn đọc được những cụm từ như "rủi ro hệ thống", "đóng băng tín dụng", "quá lớn để sụp đổ", và biết khi nào một bản tin đang so sánh có cơ sở, khi nào chỉ mượn chữ cho kêu.
Chuỗi sự kiện, từ căn nhà ở Mỹ tới thị trường toàn cầu
Các mắt xích nối nhau theo thứ tự sau, mỗi mắt làm mắt sau tồi tệ hơn:
- Lãi suất thấp và tin rằng giá nhà chỉ đi lên khiến các công ty cho vay nới tiêu chuẩn, cấp khoản vay cho cả người thu nhập không ổn định, ít hoặc không cần chứng minh thu nhập. Nhóm này gọi là cho vay dưới chuẩn.
- Bên cho vay không giữ khoản vay đến hạn mà bán cho ngân hàng đầu tư. Ngân hàng đầu tư gom hàng nghìn khoản vay, đóng gói thành chứng khoán có thế chấp bằng nhà, chia thành nhiều tầng rủi ro và bán cho quỹ hưu trí, ngân hàng, công ty bảo hiểm ở nhiều nước.
- Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm chấm điểm cao cho nhiều tầng chứng khoán này, khiến nhà đầu tư thận trọng cũng mua.
- Nhiều ngân hàng vay ngắn hạn rất nhiều để mua các tài sản này, tức là dùng đòn bẩy cao: vốn tự có nhỏ, nợ lớn.
- Giá nhà ngừng tăng rồi giảm, lãi suất nhích lên, người vay dưới chuẩn bắt đầu vỡ nợ hàng loạt. Giá trị các gói chứng khoán lao dốc.
- Vì không ai biết chắc ngân hàng nào đang ôm bao nhiêu tài sản xấu, các ngân hàng ngừng cho nhau vay. Tháng 9 năm 2008, ngân hàng đầu tư Lehman Brothers nộp đơn phá sản; thị trường tín dụng gần như đóng băng.
- Doanh nghiệp không vay được vốn lưu động, người tiêu dùng mất nhà, mất việc, cắt chi tiêu. Suy thoái lan từ tài chính sang sản xuất và thương mại trên khắp thế giới.
Chứng khoán hoá nói bằng lời thường
Ví dụ giả định để hình dung: một ngân hàng gom một nghìn khoản vay mua nhà, mỗi khoản trả góp hằng tháng. Thay vì chờ thu tiền trong ba mươi năm, ngân hàng bán quyền nhận dòng tiền ấy cho nhà đầu tư và lấy tiền mặt ngay để cho vay tiếp. Đến đây, ý tưởng không có gì xấu: nó giúp vốn quay vòng nhanh hơn.
Vấn đề nằm ở cách chia tầng. Gói một nghìn khoản vay được chia thành tầng trên được trả trước, tầng giữa trả sau, tầng dưới chịu thiệt đầu tiên khi có người vỡ nợ. Giả định ban đầu là vỡ nợ xảy ra lẻ tẻ, ở các vùng khác nhau, nên tầng trên gần như không bao giờ bị chạm tới và được chấm điểm an toàn gần như trái phiếu chính phủ. Các tầng này sau đó lại được gom tiếp, đóng gói lần nữa thành những sản phẩm phức tạp hơn.
Giả định ấy sai khi giá nhà giảm cùng lúc trên toàn quốc. Vỡ nợ không còn lẻ tẻ mà đồng loạt, thiệt hại xuyên qua tầng dưới, chạm tầng giữa, đe doạ cả tầng trên. Thêm nữa, sau nhiều lớp đóng gói, gần như không ai lần ngược lại được mỗi sản phẩm chứa những khoản vay nào. Khi không định giá được, người ta không mua, không nhận làm tài sản thế chấp, và mọi bên nắm sản phẩm ấy cùng lúc thấy mình thiếu tiền mặt.
Vì sao một ngân hàng sụp kéo cả hệ thống
Ngân hàng không đứng riêng lẻ. Chúng vay mượn nhau qua đêm, bán cho nhau hợp đồng bảo hiểm rủi ro tín dụng, cầm cố tài sản cho nhau. Khi một tổ chức lớn đổ, mọi bên có quan hệ với nó đều phải ghi nhận lỗ hoặc chờ đòi nợ, và quan trọng hơn, mọi người bắt đầu nghi ngờ những bên trông giống nó. Giới chuyên môn gọi đây là rủi ro hệ thống.
Cần phân biệt hai loại khó khăn: thiếu thanh khoản, tức có tài sản nhưng chưa đổi ra tiền kịp, và mất khả năng thanh toán, tức tài sản thật sự không đủ trả nợ. Trong cơn hoảng loạn, hai thứ nhòe vào nhau. Một ngân hàng lành mạnh vẫn có thể đổ nếu người cho vay đồng loạt rút tiền và nó phải bán tháo tài sản với giá rẻ mạt.
Đây là lý do chính phủ và ngân hàng trung ương các nước lớn đã chọn cứu một số tổ chức tài chính lớn, dù quyết định gây tranh cãi trong dư luận nước họ. Cụm từ "quá lớn để sụp đổ" ra đời từ giai đoạn này: một tổ chức có quan hệ với quá nhiều bên tới mức để nó đổ thì thiệt hại lan rộng hơn chi phí cứu nó. Bài này mô tả cơ chế, không đánh giá các quyết định đó đúng hay sai.
Các ngân hàng trung ương và chính phủ đã phản ứng ra sao
Fed hạ lãi suất về sát không vào cuối năm 2008, nhiều ngân hàng trung ương lớn khác cũng hạ mạnh, có lúc cùng phối hợp công bố. Khi lãi suất không thể hạ thêm, các ngân hàng trung ương mua lượng lớn trái phiếu để kéo lãi suất dài hạn xuống và bơm thêm tiền vào hệ thống. Fed mở các đường hoán đổi đô la với nhiều ngân hàng trung ương nước ngoài để các nước có đô la cho ngân hàng của mình.
Chính phủ các nước bơm vốn trực tiếp vào ngân hàng, bảo lãnh tiền gửi và các khoản vay liên ngân hàng, tung các gói kích thích chi tiêu. Nhóm G20 lần đầu nhóm họp ở cấp nguyên thủ vào cuối năm 2008, từ đó trở thành diễn đàn kinh tế lớn của các nền kinh tế chủ chốt.
Sau khủng hoảng, quy định với ngân hàng được siết lại trên phạm vi quốc tế: ngân hàng phải giữ vốn tự có nhiều hơn, dự trữ thanh khoản dày hơn, và các ngân hàng lớn phải trải qua những bài kiểm tra sức chịu đựng định kỳ. Nhiều chuẩn mực mà ngân hàng Việt Nam đang áp dụng, thường được nhắc là các chuẩn Basel, cũng là một phần trong làn sóng điều chỉnh ấy.
Cơn bão về tới Việt Nam qua những cửa nào
Đơn hàng xuất khẩu. Người tiêu dùng Mỹ và châu Âu cắt chi tiêu, các đơn hàng dệt may, đồ gỗ, giày dép, thuỷ sản bị giãn tiến độ hoặc giảm số lượng. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam năm 2009 giảm so với năm trước, nhiều nhà máy cắt ca, giảm giờ làm.
Giá hàng hoá thế giới. Giá dầu từ đỉnh giữa năm 2008 rơi xuống chỉ còn khoảng một phần ba vào cuối năm. Nguồn thu từ dầu thô xuất khẩu giảm, đồng thời giá nhiều mặt hàng nông sản, kim loại cũng đi xuống theo nhu cầu.
Dòng vốn và chứng khoán. Nhà đầu tư nước ngoài thu hẹp danh mục ở các thị trường mới nổi, thị trường chứng khoán trong nước chịu sức ép; một số dự án đầu tư nước ngoài giãn tiến độ do công ty mẹ khó khăn về vốn.
Kiều hối và lao động ở nước ngoài. Người Việt làm việc ở các nước bị suy thoái có thu nhập không ổn định, lượng tiền gửi về chịu ảnh hưởng.
Những hiểu lầm còn lưu truyền về cuộc khủng hoảng
"Khủng hoảng do một vài người tham lam gây ra." Câu chuyện thật là một chuỗi động cơ lệch nhau: bên cho vay được trả công theo số khoản vay chứ không theo chất lượng, bên đóng gói bán đi rủi ro, bên chấm điểm được trả tiền bởi chính bên phát hành, nhà đầu tư tin vào điểm chấm. Mỗi mắt xích có lý do riêng, cộng lại thành rủi ro chung không ai nhìn thấy trọn.
"Ngân hàng trung ương in tiền nên gây lạm phát phi mã ngay sau đó." Ở các nước phát triển, lạm phát trong những năm ngay sau khủng hoảng nhìn chung thấp, vì tiền bơm ra phần lớn nằm lại trong hệ thống ngân hàng và nhu cầu trong nền kinh tế yếu. Tác động của tiền rẻ thể hiện nhiều hơn ở giá tài sản như cổ phiếu, nhà đất.
"Việt Nam đứng ngoài cuộc khủng hoảng." Hệ thống ngân hàng trong nước ít dính trực tiếp, nhưng nền kinh tế mở, phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu thì không thể đứng ngoài. Người lao động ở các khu công nghiệp là nhóm cảm nhận rõ nhất qua việc giảm ca, giảm thu nhập trong giai đoạn đó.
Đọc tin "nguy cơ lặp lại khủng hoảng" cho tỉnh táo
Mỗi khi có một ngân hàng nào đó gặp khó, bản tin hay so sánh với năm 2008. Vài điểm giúp bạn đánh giá phép so sánh ấy:
- Câu nên tự hỏi: Tổ chức gặp khó có quan hệ vay mượn rộng với cả hệ thống không, hay chủ yếu là chuyện riêng một đơn vị? Vấn đề là thiếu thanh khoản tạm thời hay tài sản thật sự mất giá?
- "Đòn bẩy" là tỷ lệ giữa tài sản và vốn tự có; đòn bẩy càng cao thì một mức lỗ nhỏ càng dễ ăn hết vốn.
- "Kiểm tra sức chịu đựng" là bài thử giả định các kịch bản xấu để xem ngân hàng còn đủ vốn không; kết quả "đạt" không có nghĩa là không thể gặp khó.
- Con số dễ hiểu sai: quy mô của một gói giải cứu thường được tính bằng tổng bảo lãnh và cam kết, không phải số tiền chính phủ thực chi; phần lớn khoản cho vay cứu trợ sau đó có thể được hoàn trả.
Phép so sánh với năm 2008 chỉ có cơ sở khi các yếu tố trên cùng xuất hiện. Phần lớn những lần bị gọi là "2008 thứ hai" thực tế có quy mô và cơ chế khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Khủng hoảng tài chính năm 2008 bắt đầu từ đâu?
Từ thị trường cho vay mua nhà ở Mỹ, đặc biệt là các khoản cho vay dưới chuẩn cấp cho người có khả năng trả nợ yếu. Khi giá nhà giảm và người vay vỡ nợ hàng loạt, các chứng khoán được xây trên những khoản vay ấy mất giá, kéo theo các ngân hàng nắm giữ chúng ở nhiều nước.
Lehman Brothers là gì và vì sao sự phá sản của nó quan trọng?
Đó là một ngân hàng đầu tư lớn của Mỹ, nộp đơn phá sản vào tháng 9 năm 2008. Vì Lehman có quan hệ giao dịch với rất nhiều tổ chức tài chính khắp thế giới, việc nó đổ khiến niềm tin giữa các ngân hàng sụp đổ và thị trường tín dụng gần như ngừng hoạt động.
Vì sao ngân hàng Việt Nam ít bị thiệt hại trực tiếp?
Các ngân hàng trong nước khi đó hầu như không đầu tư vào các chứng khoán thế chấp bằng nhà ở Mỹ hay các sản phẩm phái sinh phức tạp. Tác động đến với Việt Nam chủ yếu qua thương mại, giá hàng hoá và dòng vốn, tức là qua nền kinh tế thực chứ không qua bảng cân đối ngân hàng.
Cho vay dưới chuẩn khác cho vay thông thường thế nào?
Cho vay dưới chuẩn là cho vay người có lịch sử tín dụng yếu, thu nhập không ổn định hoặc không chứng minh được thu nhập, thường kèm lãi suất cao hơn và có khi lãi thấp trong vài năm đầu rồi tăng vọt. Rủi ro vỡ nợ của nhóm này cao hơn hẳn khi lãi suất tăng hoặc giá nhà giảm.
Sau khủng hoảng, ngân hàng thế giới có an toàn hơn không?
Các quy định quốc tế yêu cầu ngân hàng giữ nhiều vốn và tài sản thanh khoản hơn, các ngân hàng lớn phải kiểm tra sức chịu đựng định kỳ. Điều đó làm hệ thống chịu sốc tốt hơn, nhưng rủi ro có thể chuyển sang các khu vực ít bị giám sát hơn, nên giới quản lý vẫn tiếp tục theo dõi.
Khủng hoảng 2008 có liên quan gì đến lãi suất thấp kéo dài sau đó?
Để cứu kinh tế, các ngân hàng trung ương lớn giữ lãi suất ở mức rất thấp trong nhiều năm và mua lượng lớn trái phiếu. Thời kỳ tiền rẻ này ảnh hưởng tới giá tài sản, dòng vốn vào các thị trường mới nổi và cả cách các nước điều hành tiền tệ trong thập niên sau.