Liên Hợp Quốc là nơi gần như mọi quốc gia trên thế giới ngồi chung để bàn, bỏ phiếu và phối hợp: giữ hoà bình qua Hội đồng Bảo an, nuôi một mạng lưới cơ quan chuyên môn lo lương thực, trẻ em, y tế, tị nạn, phát triển, và đặt ra các chuẩn mực chung mà các nước tự cam kết. Nó không có quân đội riêng, không thu thuế, không ra lệnh được cho chính phủ nào. Phần lớn quyền lực của nó đến từ việc các nước đồng ý làm theo, và từ tiền các nước góp vào.
Tổ chức ra đời năm 1945, sau Chiến tranh thế giới thứ hai, hiện có 193 quốc gia thành viên; Việt Nam là thành viên từ năm 1977. Khi đọc tin thấy câu "Liên Hợp Quốc kêu gọi", "Liên Hợp Quốc thông qua", điều đáng hỏi đầu tiên là: cơ quan nào của Liên Hợp Quốc, và văn bản đó có ràng buộc hay chỉ là khuyến nghị. Hai câu hỏi này giải thích được phần lớn những điều người đọc thấy khó hiểu về tổ chức này.
Sáu cơ quan chính và việc của từng nơi
Đại hội đồng. Mỗi nước một phiếu, nước lớn hay nước nhỏ như nhau. Đây là diễn đàn rộng nhất, họp thường kỳ vào mùa thu ở New York, thông qua ngân sách và bầu các thành viên không thường trực của Hội đồng Bảo an. Nghị quyết của Đại hội đồng về các vấn đề thế giới phần lớn mang tính khuyến nghị: nó cho thấy đa số các nước nghĩ gì, nhưng không buộc ai phải làm.
Hội đồng Bảo an. Mười lăm thành viên, trong đó năm nước thường trực có quyền phủ quyết. Đây là cơ quan duy nhất ra được nghị quyết có tính ràng buộc với mọi thành viên, gồm cả trừng phạt và cho phép dùng vũ lực.
Ban Thư ký. Bộ máy hành chính do Tổng thư ký đứng đầu, gồm hàng chục nghìn nhân viên quốc tế. Tổng thư ký được Đại hội đồng bổ nhiệm theo đề cử của Hội đồng Bảo an, nên ứng viên phải được cả năm nước thường trực chấp nhận.
Hội đồng Kinh tế và Xã hội. Điều phối mảng phát triển, xã hội, môi trường và làm đầu mối với các tổ chức phi chính phủ.
Toà án Công lý Quốc tế. Đặt ở La Haye, xử tranh chấp giữa các quốc gia khi các bên chấp nhận thẩm quyền của toà, và đưa ra ý kiến tư vấn về luật quốc tế. Toà không xử cá nhân.
Hội đồng Quản thác. Từng giám sát các lãnh thổ chưa tự quản sau chiến tranh, nay gần như ngừng hoạt động vì nhiệm vụ đã xong.
Những cái tên quen thuộc thật ra là "gia đình" Liên Hợp Quốc
Người đọc tin hay gặp UNICEF, UNDP, Chương trình Lương thực Thế giới, Cao uỷ Liên Hợp Quốc về người tị nạn, Tổ chức Y tế Thế giới, Tổ chức Nông Lương, Tổ chức Lao động Quốc tế, UNESCO. Chúng không giống nhau về địa vị. Một số là quỹ và chương trình trực thuộc, báo cáo lên Đại hội đồng; một số là cơ quan chuyên môn có hiến chương riêng, thành viên riêng, ngân sách riêng, chỉ ký thoả thuận liên kết với Liên Hợp Quốc. Tổ chức Y tế Thế giới hay Tổ chức Lao động Quốc tế thuộc nhóm sau.
Khác biệt này quan trọng khi đọc tin. Một nước có thể rút khỏi một cơ quan chuyên môn mà vẫn ở lại Liên Hợp Quốc. Một cơ quan có thể thiếu tiền nghiêm trọng trong khi cơ quan khác vẫn đủ, vì nguồn tiền của chúng tách nhau. Và người đứng đầu từng cơ quan được bầu theo luật của chính cơ quan đó, không phải do Tổng thư ký chỉ định.
Ở Việt Nam, các cơ quan này có văn phòng tại Hà Nội và làm việc theo kiểu "Một Liên Hợp Quốc": cùng một khung kế hoạch hợp tác với Chính phủ, chia mảng cho từng cơ quan. Những chương trình tiêm chủng, nước sạch nông thôn, dinh dưỡng trẻ em, hỗ trợ sau bão lũ mà bạn từng nghe nhắc tới thường đi qua kênh này, phối hợp với bộ ngành và địa phương.
Ai trả tiền cho Liên Hợp Quốc
Tiền của Liên Hợp Quốc không đến từ một nguồn. Đọc tin "Liên Hợp Quốc thiếu ngân sách" cần biết đang nói tới túi tiền nào:
| Loại tiền | Ai đóng, đóng thế nào | Dùng cho việc gì |
|---|---|---|
| Ngân sách thường xuyên | Bắt buộc, chia theo khả năng chi trả của từng nước (dựa trên thu nhập quốc dân, có điều chỉnh); nước giàu đóng phần lớn, nước nghèo đóng mức sàn rất nhỏ | Ban Thư ký, các cuộc họp, văn phòng, hoạt động chính trị |
| Ngân sách gìn giữ hoà bình | Bắt buộc, công thức riêng, năm nước thường trực Hội đồng Bảo an gánh phần cao hơn | Các phái bộ gìn giữ hoà bình, lương phụ cấp, hậu cần |
| Đóng góp tự nguyện | Nước nào muốn thì góp, thường kèm chỉ định dùng cho chương trình hay vùng cụ thể; cả quỹ tư nhân, doanh nghiệp cũng góp | Phần lớn tiền của các quỹ và chương trình như UNICEF, Chương trình Lương thực Thế giới |
Một chi tiết người ngoài ít để ý: phần đóng góp tự nguyện thường lớn hơn hẳn ngân sách thường xuyên (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm). Tiền tự nguyện lại hay được chỉ định sẵn mục đích, nên một cơ quan có thể giàu ở dự án này mà nghèo ở việc khác. Khi một nước lớn chậm đóng hay cắt khoản tự nguyện, tác động đến ngay chương trình cụ thể, không chia đều cho cả hệ thống.
Nước nợ đóng góp bắt buộc quá hai năm có thể mất quyền bỏ phiếu ở Đại hội đồng theo Hiến chương, trừ khi được miễn vì lý do ngoài tầm kiểm soát. Tin "nước X mất quyền bỏ phiếu" thường là chuyện kỹ thuật này, không phải bị trừng phạt.
Liên Hợp Quốc chạm tới Việt Nam qua những kênh nào
Kênh dễ thấy nhất là viện trợ và hợp tác kỹ thuật: các chương trình y tế, giáo dục, ứng phó thiên tai, giảm nghèo được các cơ quan Liên Hợp Quốc hỗ trợ cùng các bộ ngành. Khi Việt Nam đã thành nước thu nhập trung bình, phần tiền cho không ít đi, phần tư vấn chính sách, chia sẻ kinh nghiệm nhiều lên.
Kênh thứ hai là chuẩn mực. Các công ước Liên Hợp Quốc mà Việt Nam là thành viên, như Công ước về quyền trẻ em hay Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982, trở thành căn cứ khi xây dựng luật trong nước và khi Việt Nam bảo vệ quyền lợi của mình. Với Biển Đông, Việt Nam chủ trương giải quyết bất đồng bằng biện pháp hoà bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước 1982.
Kênh thứ ba là người Việt trực tiếp tham gia. Việt Nam cử sĩ quan và bệnh viện dã chiến tham gia gìn giữ hoà bình ở châu Phi, hai lần làm thành viên không thường trực Hội đồng Bảo an, và có người Việt làm việc trong các cơ quan Liên Hợp Quốc. Kênh cuối là gián tiếp mà rộng nhất: các quy tắc về hàng không dân dụng, hàng hải, bưu chính, viễn thông do các cơ quan chuyên môn đặt ra quyết định việc bạn bay, gửi hàng, gọi điện ra nước ngoài diễn ra trơn tru thế nào.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ gửi gói quà cho con đang du học. Gói hàng đi qua hệ thống bưu chính theo quy ước của Liên minh Bưu chính Thế giới, máy bay chở nó bay theo chuẩn an toàn của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế, con tàu chở hàng nặng hơn theo quy định của Tổ chức Hàng hải Quốc tế. Không ai trong nhà nghĩ tới Liên Hợp Quốc, nhưng nếu thiếu những chuẩn chung ấy, mỗi nước một kiểu, gói quà sẽ chậm hơn và đắt hơn nhiều.
Đọc một bản tin về Liên Hợp Quốc: phân biệt các loại văn bản
Cùng chữ "Liên Hợp Quốc" nhưng sức nặng mỗi loại tin rất khác. Vài điểm để soi:
- Nghị quyết Hội đồng Bảo an ra theo chương về đe doạ hoà bình thì ràng buộc; đọc xem có chữ "quyết định" hay chỉ "kêu gọi".
- Nghị quyết Đại hội đồng: thường là khuyến nghị; số phiếu thuận, chống, trắng cho thấy cục diện ý kiến chứ không tạo nghĩa vụ pháp lý.
- Tuyên bố của Tổng thư ký hay người phát ngôn: quan điểm của Ban Thư ký, không phải quyết định của các nước thành viên.
- Báo cáo của một cơ quan chuyên môn hay chuyên gia độc lập: là đánh giá chuyên môn, có thể bị các nước tranh cãi; tin hay viết thành "Liên Hợp Quốc cho rằng", dễ gây hiểu nhầm là cả tổ chức đồng ý.
- Hội nghị thượng đỉnh, hội nghị chuyên đề: văn kiện cuối thường là cam kết chính trị tự nguyện.
Câu hỏi nên tự đặt: ai thật sự nói câu này, và nếu một nước không làm theo thì có hệ quả gì? Con số đáng xem là số phiếu và danh sách nước bỏ phiếu chống hay trắng; con số dễ hiểu sai là "hơn một trăm nước ủng hộ", vì đa số ở Đại hội đồng không tự động biến thành hành động.
Hiểu lầm hay gặp và thực tế
"Liên Hợp Quốc là chính phủ của thế giới." Không phải. Nó là nơi các chính phủ gặp nhau. Không có quyền đánh thuế, không có cảnh sát riêng, quân gìn giữ hoà bình là quân các nước cho mượn, đội mũ nồi xanh, và chỉ đến nơi khi Hội đồng Bảo an cho phép và thường cần nước sở tại đồng ý.
"Liên Hợp Quốc lên án thì nước kia phải dừng." Lời lên án của Đại hội đồng hay Tổng thư ký là áp lực chính trị và dư luận, không phải lệnh cưỡng chế. Chỉ Hội đồng Bảo an mới ra được biện pháp bắt buộc, và một phiếu phủ quyết là đủ để chặn.
"Nước góp nhiều tiền thì nhiều phiếu." Ở Đại hội đồng, mỗi nước một phiếu bất kể đóng bao nhiêu. Tiền ảnh hưởng gián tiếp qua đóng góp tự nguyện và qua vị trí trong các cơ quan, nhưng không mua thêm được phiếu như ở Quỹ Tiền tệ Quốc tế.
"Liên Hợp Quốc làm việc chậm và vô ích." Phần chính trị nổi tiếng chậm vì phải gom đồng thuận. Nhưng phần kỹ thuật như tiêm chủng, cứu trợ lương thực, tiêu chuẩn hàng không chạy đều hằng ngày và ít lên tin, chính vì nó ít gây tranh cãi.
Câu hỏi thường gặp
Liên Hợp Quốc có bao nhiêu thành viên?
Liên Hợp Quốc hiện có 193 quốc gia thành viên. Ngoài ra có một số thực thể tham gia với tư cách quan sát viên, được phát biểu nhưng không có quyền bỏ phiếu như thành viên đầy đủ.
Việt Nam gia nhập Liên Hợp Quốc năm nào?
Việt Nam trở thành thành viên Liên Hợp Quốc năm 1977. Từ đó Việt Nam hai lần được bầu làm thành viên không thường trực Hội đồng Bảo an và cử lực lượng tham gia gìn giữ hoà bình.
Tổng thư ký Liên Hợp Quốc được chọn thế nào?
Hội đồng Bảo an đề cử một ứng viên, rồi Đại hội đồng bổ nhiệm. Vì năm nước thường trực có thể phủ quyết ở bước đề cử, người được chọn phải được tất cả các nước này chấp nhận.
Nghị quyết của Đại hội đồng có bắt buộc không?
Phần lớn nghị quyết của Đại hội đồng về các vấn đề thế giới là khuyến nghị, không bắt buộc các nước làm theo. Ngoại lệ là những việc nội bộ như thông qua ngân sách và mức đóng góp, những thứ này ràng buộc các thành viên.
Quân gìn giữ hoà bình Liên Hợp Quốc từ đâu ra?
Liên Hợp Quốc không có quân đội riêng. Binh sĩ, cảnh sát, nhân viên y tế trong các phái bộ là do các nước thành viên tự nguyện cử sang, Liên Hợp Quốc chi trả phụ cấp từ ngân sách gìn giữ hoà bình.
Liên Hợp Quốc có thể bắt một nước tuân theo không?
Chỉ Hội đồng Bảo an mới ra được biện pháp bắt buộc như trừng phạt kinh tế hay cho phép dùng vũ lực. Việc thực thi vẫn dựa vào các nước thành viên, và một nước thường trực phản đối là nghị quyết không thông qua được.