Tổ chức Thương mại Thế giới làm ba việc chính: giữ một bộ luật chung về buôn bán giữa các nước, làm nơi các nước đàm phán để mở cửa thị trường thêm, và xử tranh chấp khi một nước cho rằng nước khác phá luật. Nó không tự định giá hàng, không ép nước nào hạ thuế; mọi nghĩa vụ đều do chính các thành viên đã ký cam kết. Tổ chức có trụ sở ở Geneva, ra đời năm 1995, kế thừa Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại có từ năm 1947.
Việt Nam trở thành thành viên năm 2007 sau hơn mười năm đàm phán. Bài này không nhắc lại định nghĩa trong sách giáo khoa, mà đi vào cách tổ chức này thực sự vận hành: vì sao một vòng đàm phán kéo dài hàng chục năm, cơ chế kiện tụng đang gặp chuyện gì, và luật chơi ấy hiện ra trong giá hàng, đơn hàng xuất khẩu của Việt Nam ra sao.
Một bộ luật chung, ai cũng ký và ai cũng có thể bị kiện
Hình dung một khu chợ lớn có hơn một trăm sáu mươi chủ sạp. Mỗi người tự đặt giá, tự chọn hàng, nhưng tất cả đã ký vào một bản nội quy: không được thu phí cửa của khách sạp này cao hơn khách sạp kia, không được làm khó hàng của người ngoài một khi hàng đã vào chợ, muốn tăng phí thì phải báo trước và bù cho người bị thiệt. Tổ chức Thương mại Thế giới là ban quản lý giữ bản nội quy đó, nhưng ban quản lý không có quyền đuổi ai ra khỏi chợ.
Hai nguyên tắc nền là đối xử tối huệ quốc và đối xử quốc gia. Tối huệ quốc nghĩa là ưu đãi thuế dành cho một thành viên thì phải dành cho mọi thành viên, trừ ngoại lệ như hiệp định thương mại tự do hay ưu đãi cho nước nghèo. Đối xử quốc gia nghĩa là hàng nhập khẩu, khi đã qua biên giới và nộp thuế, không bị đối xử kém hơn hàng nội về thuế nội địa, quy chuẩn, phân phối.
Mỗi thành viên có một "biểu cam kết" ghi mức thuế trần cho từng nhóm hàng. Thuế thực tế có thể thấp hơn trần, nhưng không được vượt. Ngoài hàng hoá còn có các hiệp định về dịch vụ, sở hữu trí tuệ, vệ sinh dịch tễ cho nông sản, rào cản kỹ thuật, trợ cấp, chống bán phá giá. Phần lớn công việc hằng ngày của tổ chức là các uỷ ban xem xét thông báo của các nước: nước A sắp đổi quy chuẩn nhãn mác thực phẩm thì phải thông báo để nước B góp ý trước.
Vì sao một vòng đàm phán có thể kéo dài hàng chục năm
Người đọc tin hay thắc mắc vì sao các hội nghị bộ trưởng thường kết thúc với rất ít kết quả. Câu trả lời nằm ở cách ra quyết định:
- Quyết định theo đồng thuận: chỉ cần một thành viên có mặt phản đối chính thức là không thông qua. Nước nhỏ nhất cũng có thể chặn.
- Nguyên tắc "cam kết trọn gói": trong một vòng đàm phán, không có gì được chốt cho tới khi mọi thứ được chốt. Một nước nhượng bộ ở nông nghiệp để đổi lấy lợi ích ở dịch vụ, nên không chịu tách riêng phần dễ ra ký trước.
- Lợi ích khác nhau theo nhóm: nước xuất khẩu nông sản muốn các nước giàu bớt trợ cấp nông nghiệp; nước giàu muốn mở thị trường dịch vụ, bảo hộ sở hữu trí tuệ; nước nghèo muốn giữ quyền bảo vệ nông dân nhỏ.
- Hội nghị bộ trưởng, cơ quan cao nhất, họp khoảng hai năm một lần. Giữa các kỳ họp, đại sứ các nước ở Geneva thương lượng tiếp trong Đại hội đồng của tổ chức.
- Kết quả thường đến ở dạng thoả thuận hẹp: tạo thuận lợi thương mại để thủ tục hải quan nhanh hơn, hay hạn chế trợ cấp gây khai thác cá quá mức. Vòng đàm phán Doha khởi động từ đầu những năm 2000 đến nay vẫn chưa hoàn tất theo kế hoạch ban đầu.
Vì đồng thuận khó, nhiều nước chuyển sang ký hiệp định thương mại tự do song phương và khu vực, hoặc nhóm các nước cùng chí hướng đàm phán thoả thuận nhiều bên chỉ áp cho ai tham gia. Đó là lý do bạn nghe nhắc tới các hiệp định khu vực nhiều hơn là các vòng đàm phán toàn cầu.
Kiện ở Tổ chức Thương mại Thế giới diễn ra thế nào và đang vướng gì
Khi nước A cho rằng biện pháp của nước B vi phạm hiệp định, A yêu cầu tham vấn. Nếu sau một thời gian không giải quyết được, A đề nghị lập ban hội thẩm gồm vài chuyên gia. Ban hội thẩm ra báo cáo; bên thua có thể kháng cáo lên Cơ quan Phúc thẩm. Nếu phán quyết cuối cùng bất lợi mà bên thua không sửa biện pháp, bên thắng được phép trả đũa bằng cách tăng thuế lên hàng của bên thua ở mức tương ứng thiệt hại.
Điểm người ngoài ít biết: từ cuối năm 2019, Cơ quan Phúc thẩm không đủ số thành viên để xét xử vì việc bổ nhiệm thành viên mới cần đồng thuận và bị chặn. Hệ quả là bên thua ở cấp hội thẩm có thể kháng cáo "vào khoảng trống", vụ việc treo lơ lửng không có phán quyết cuối cùng. Một nhóm thành viên đã lập cơ chế phúc thẩm tạm thời để dùng giữa họ với nhau, nhưng không phải ai cũng tham gia.
Điều đó không có nghĩa là luật của tổ chức hết giá trị. Các nước vẫn tham vấn, vẫn dùng ban hội thẩm, vẫn viện dẫn hiệp định khi đàm phán song phương. Nhưng khi đọc tin "kiện lên Tổ chức Thương mại Thế giới", bạn nên hiểu đây là một quá trình nhiều năm, kết quả không chắc được thi hành nhanh.
Việt Nam đã tham gia cơ chế này cả ở vị trí bên khởi kiện, chủ yếu liên quan đến thuế chống bán phá giá áp lên tôm và cá tra xuất khẩu, lẫn ở vị trí bên thứ ba theo dõi các vụ có lợi ích liên quan.
Là thành viên từ năm 2007 chạm tới Việt Nam ra sao
Tư cách thành viên vận hành qua nhiều kênh, cái thấy ngay, cái mất nhiều năm mới lộ:
| Kênh | Cơ chế | Người dân thấy ở đâu |
|---|---|---|
| Thuế nhập khẩu | Việt Nam cam kết mức thuế trần cho từng nhóm hàng, giảm dần theo lộ trình | Giá ô tô, mỹ phẩm, đồ điện tử nhập, rượu ngoại thấp dần so với trước khi gia nhập |
| Thị trường xuất khẩu | Hàng Việt hưởng thuế tối huệ quốc ở mọi thành viên, không bị đối xử kém hơn hàng nước khác | Đơn hàng dệt may, giày dép, thuỷ sản, đồ gỗ; việc làm ở khu công nghiệp |
| Dịch vụ | Mở cửa một số ngành như ngân hàng, bảo hiểm, phân phối bán lẻ, viễn thông theo lộ trình | Ngân hàng, chuỗi bán lẻ, công ty bảo hiểm có vốn nước ngoài |
| Quy chuẩn và kiểm dịch | Thông báo trước các quy định kỹ thuật, kiểm dịch; có thể chất vấn quy định của nước khác | Nông sản xuất khẩu phải đáp ứng chuẩn dư lượng thuốc trừ sâu của nước nhập |
| Phòng vệ thương mại | Nước nhập khẩu được áp thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp theo luật chung; Việt Nam cũng dùng được công cụ này | Tin "tôm, thép Việt Nam bị điều tra", hay "Việt Nam áp thuế với thép nhập" |
Cái giá đi kèm là sức ép cạnh tranh: một số ngành trong nước phải đối mặt với hàng nhập rẻ hơn, trợ cấp trực tiếp cho xuất khẩu bị cấm. Lợi và thiệt phân bố không đều giữa các ngành và các vùng, nên đọc tin về tác động của tư cách thành viên cần hỏi: ngành nào, nhóm người nào?
Đọc một bản tin về Tổ chức Thương mại Thế giới
Những thuật ngữ hay xuất hiện và nghĩa thật của chúng:
- "Thuế trần" và "thuế áp dụng": trần là mức cam kết tối đa, áp dụng là mức đang thu. Một nước tăng thuế mà vẫn dưới trần thì không vi phạm.
- "Ngoại lệ an ninh": hiệp định cho phép nước thành viên áp biện pháp vì an ninh quốc gia. Khi nhiều nước viện dẫn điều này, tranh chấp trở nên khó xử theo luật thương mại thông thường.
- "Thành viên đang phát triển": các nước tự tuyên bố, kèm theo một số linh hoạt về thời hạn thực hiện. Đây là chủ đề tranh cãi lâu năm trong đàm phán.
- "Thông báo" lên tổ chức: thủ tục bắt buộc trước khi áp nhiều loại biện pháp; tin "đã thông báo lên WTO" chưa có nghĩa biện pháp bị phản đối hay được chấp thuận.
Câu tự đặt khi đọc: đây là cam kết đã ký, là đề xuất đang đàm phán, hay là một vụ kiện chưa có phán quyết cuối? Con số đáng xem là mức thuế áp dụng thực tế và thời hạn lộ trình; con số dễ hiểu sai là "giá trị thương mại bị ảnh hưởng", vì nó thường tính toàn bộ kim ngạch của mặt hàng chứ không phải thiệt hại thật.
Hiểu lầm hay gặp
"Tổ chức Thương mại Thế giới bắt Việt Nam giảm thuế." Mức thuế là do Việt Nam đàm phán và tự cam kết khi gia nhập, đổi lại hàng Việt được hưởng đối xử bình đẳng ở các thị trường khác.
"Là thành viên thì không ai được áp thuế lên hàng mình." Các nước vẫn được áp thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ nếu theo đúng thủ tục điều tra; hàng Việt vẫn thường xuyên bị điều tra kiểu này.
"Thắng kiện là được bồi thường." Cơ chế này không trả tiền bồi thường cho thiệt hại đã qua. Nó yêu cầu bên thua sửa biện pháp cho tương lai, nếu không sửa thì bên thắng được trả đũa bằng thuế.
"Tổ chức này chỉ có lợi cho nước giàu." Đánh giá lợi hại là chuyện tranh luận lâu năm và tuỳ ngành. Điều chắc chắn là luật chung giúp nước nhỏ có một diễn đàn để chất vấn biện pháp của nước lớn, điều khó làm nếu chỉ thương lượng tay đôi. Các nước đang phát triển cũng được hưởng thời gian thực hiện dài hơn ở một số cam kết.
"Hàng đã vào được một nước thành viên thì vào được mọi nước." Mỗi nước vẫn giữ quy chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch riêng miễn là không phân biệt đối xử và có cơ sở. Lô thanh long đạt chuẩn ở thị trường này có thể phải xử lý thêm mới vào được thị trường khác.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam vào Tổ chức Thương mại Thế giới năm nào?
Việt Nam chính thức trở thành thành viên năm 2007, sau quá trình đàm phán kéo dài hơn mười năm với các đối tác. Kèm theo đó là lộ trình cắt giảm thuế và mở cửa dịch vụ thực hiện trong nhiều năm sau.
Tổ chức Thương mại Thế giới có bao nhiêu thành viên?
Tổ chức có hơn một trăm sáu mươi thành viên, chiếm phần lớn thương mại thế giới; số liệu tham khảo, thay đổi khi có nước mới gia nhập. Thành viên có thể là quốc gia hoặc lãnh thổ hải quan riêng biệt.
Vì sao gọi là đối xử tối huệ quốc?
Tên gọi xuất phát từ ý "đối xử với mọi nước như với nước được ưu đãi nhất". Nghĩa là mức thuế thấp nhất dành cho một thành viên phải dành cho tất cả, trừ các ngoại lệ được hiệp định cho phép.
Cơ quan Phúc thẩm của Tổ chức Thương mại Thế giới đang ra sao?
Từ cuối năm 2019 cơ quan này không đủ thành viên để xét xử vì việc bổ nhiệm mới bị chặn. Các vụ kháng cáo vì thế bị treo, một nhóm nước dùng cơ chế phúc thẩm tạm thời thay thế giữa họ với nhau.
Tổ chức Thương mại Thế giới có quy định giá hàng không?
Không. Tổ chức đặt luật về thuế, quy chuẩn, trợ cấp và cách đối xử với hàng nhập khẩu. Giá hàng do thị trường và doanh nghiệp quyết định, tổ chức chỉ can thiệp khi có cáo buộc bán phá giá hay trợ cấp theo đúng thủ tục.
Rút khỏi Tổ chức Thương mại Thế giới có được không?
Hiệp định thành lập cho phép thành viên rút sau khi thông báo trước sáu tháng. Nhưng rút ra đồng nghĩa mất quyền được đối xử tối huệ quốc ở các thị trường khác, nên trên thực tế chưa nước nào làm vậy.