Tổ chức Y tế Thế giới là cơ quan chuyên môn về y tế của Liên Hợp Quốc, làm bốn việc chính: đặt chuẩn kỹ thuật y tế cho cả thế giới, theo dõi và cảnh báo dịch bệnh, hỗ trợ các nước xây hệ thống y tế, và điều phối khi có khẩn cấp. Nó đưa ra khuyến cáo, không ra lệnh; mỗi nước tự quyết định đóng biên giới, phong toả hay tiêm chủng thế nào.
Tổ chức ra đời năm 1948, trụ sở ở Geneva, gần như mọi quốc gia là thành viên. Ngày Sức khoẻ Thế giới 7 tháng 4 chính là ngày hiến chương của tổ chức có hiệu lực. Với người Việt, cái tên này quen nhất qua các đợt dịch, nhưng phần lớn ảnh hưởng của nó nằm ở những thứ thầm lặng hơn: mã bệnh trên giấy ra viện, chuẩn vắc xin trẻ em được tiêm, danh mục thuốc thiết yếu.
Bộ máy và tiền: ai quyết, ai trả
Đại hội đồng Y tế Thế giới. Cơ quan cao nhất, gồm đại diện bộ y tế các nước thành viên, họp hằng năm ở Geneva, thường vào tháng 5. Đại hội thông qua ngân sách, các nghị quyết về chính sách y tế và bầu Tổng giám đốc với nhiệm kỳ năm năm.
Tổng giám đốc và đội ngũ chuyên môn. Tổng giám đốc điều hành Ban Thư ký với hàng nghìn chuyên gia ở trụ sở và các văn phòng quốc gia. Nhiều chuẩn kỹ thuật được soạn bởi các nhóm chuyên gia tư vấn bên ngoài, gồm bác sĩ, nhà dịch tễ, nhà khoa học từ nhiều nước, làm việc theo quy trình xem xét bằng chứng công khai. Vì thế một khuyến cáo thường ra chậm hơn mong đợi của dư luận: nó phải qua bước đánh giá bằng chứng trước khi công bố.
Ban Chấp hành. Gồm các chuyên gia y tế do một số nước thành viên cử, chuẩn bị chương trình cho Đại hội và theo dõi thực hiện.
Sáu văn phòng khu vực. Đây là chi tiết ít người để ý: tổ chức có sáu văn phòng khu vực với quyền tự chủ khá lớn. Việt Nam thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương, văn phòng đặt tại Manila, cùng các nước như Nhật Bản, Trung Quốc, Úc, Philippines. Nhiều chương trình ở Việt Nam được lên kế hoạch ở cấp khu vực này.
Tiền từ hai nguồn. Đóng góp bắt buộc tính theo quy mô kinh tế từng nước, và đóng góp tự nguyện của các nước, quỹ từ thiện, tổ chức khác. Trong nhiều năm, phần bắt buộc chỉ chiếm phần nhỏ, khoảng dưới một phần năm tổng ngân sách (số liệu tham khảo, thay đổi theo kỳ ngân sách). Phần tự nguyện phần lớn bị chỉ định sẵn cho chương trình cụ thể, nên tổ chức khó tự điều chuyển tiền sang việc gấp. Các nước thành viên đã nhất trí tăng dần phần đóng góp bắt buộc để giảm sự lệ thuộc này.
"Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế" nghĩa là gì
Đây là mức cảnh báo cao nhất theo Điều lệ Y tế Quốc tế, một văn kiện ràng buộc mà các nước thành viên đã cam kết. Khi một sự kiện y tế bất thường có nguy cơ lan qua biên giới và có thể cần phối hợp quốc tế, Tổng giám đốc triệu tập một uỷ ban khẩn cấp gồm các chuyên gia độc lập. Uỷ ban tư vấn, Tổng giám đốc quyết định có tuyên bố hay không, kèm theo các khuyến cáo tạm thời.
Tuyên bố này không đóng biên giới nào, không bắt nước nào phong toả. Nó là tín hiệu để các nước tăng giám sát, chuẩn bị xét nghiệm, chia sẻ thông tin, và để các nhà tài trợ huy động tiền. Điều lệ yêu cầu các nước thông báo cho tổ chức những sự kiện y tế có thể gây lo ngại quốc tế trong thời gian ngắn, và yêu cầu các biện pháp hạn chế đi lại, thương mại không được quá mức cần thiết. Nhưng tổ chức không có cách cưỡng chế nếu một nước chậm báo hay áp biện pháp mạnh hơn khuyến cáo.
Chữ "đại dịch" trên tin là cách mô tả mức lan rộng địa lý của một bệnh, khác với tuyên bố khẩn cấp theo Điều lệ. Một bệnh có thể được tuyên bố khẩn cấp mà không phải đại dịch, như các đợt bùng phát khu trú nhưng nguy hiểm ở một vài nước. Gần đây các nước còn bổ sung vào Điều lệ một mức cảnh báo riêng cho tình huống đại dịch, để phân biệt rõ hơn.
Tổ chức Y tế Thế giới chạm tới Việt Nam ở những chỗ ít ai để ý
Ngoài các đợt dịch, ảnh hưởng của tổ chức nằm trong những thứ rất đời thường:
| Việc của tổ chức | Cơ chế | Bạn thấy ở đâu |
|---|---|---|
| Phân loại bệnh quốc tế | Bộ mã bệnh dùng chung toàn cầu để thống kê và thanh toán | Mã bệnh ghi trên giấy ra viện, đơn thuốc, hồ sơ bảo hiểm y tế |
| Thẩm định trước vắc xin, thuốc | Đánh giá chất lượng để các cơ quan mua sắm quốc tế được phép mua | Vắc xin trong chương trình tiêm chủng ở nhiều nước; nhà sản xuất vắc xin muốn xuất khẩu qua kênh này phải đạt thẩm định |
| Danh mục thuốc thiết yếu | Danh mục mẫu, các nước dựa vào để lập danh mục của mình | Thuốc có sẵn ở trạm y tế, bệnh viện tuyến cơ sở |
| Khuyến cáo dinh dưỡng, thuốc lá, rượu bia | Chuẩn khoa học và công ước khung về kiểm soát thuốc lá | Cảnh báo bằng hình ảnh trên bao thuốc lá, quy định về quảng cáo |
| Giám sát cúm và dịch bệnh | Mạng lưới phòng thí nghiệm chia sẻ mẫu virus, chọn chủng cho vắc xin cúm mùa | Thành phần vắc xin cúm bạn tiêm mỗi năm |
Với Việt Nam, một mốc hay được nhắc là năm 2003, khi Việt Nam trở thành nước đầu tiên được tổ chức đưa ra khỏi danh sách có lây truyền dịch SARS tại chỗ. Sự phối hợp giữa bệnh viện, ngành y tế và chuyên gia quốc tế trong đợt đó vẫn được dùng làm ví dụ trong đào tạo về kiểm soát dịch.
Đọc một bản tin dịch bệnh có trích tổ chức này
Tin y tế quốc tế dễ gây hoảng hoặc ngược lại dễ làm người đọc chủ quan. Mấy điểm để soi:
- Ai nói: Tổng giám đốc, một uỷ ban chuyên gia, văn phòng khu vực hay một nhân viên trả lời phỏng vấn. Mức độ chính thức rất khác nhau.
- "Khuyến cáo" hay "hướng dẫn": cả hai đều không bắt buộc; quy định áp với bạn là của Bộ Y tế và chính quyền nơi bạn sống.
- Số ca và số tử vong: là số được các nước báo lên, phụ thuộc năng lực xét nghiệm; nước xét nghiệm nhiều sẽ có vẻ "nhiều ca" hơn.
- "Nguy cơ cao", "nguy cơ trung bình": là đánh giá nguy cơ ở cấp quốc gia, khu vực hay toàn cầu, đọc xem đang nói cấp nào.
- "Chưa đủ bằng chứng": nghĩa là chưa kết luận được, không có nghĩa là đã chứng minh không có.
Câu tự đặt khi đọc: đây là thông tin của tổ chức hay lời diễn giải của người viết, và nó thay đổi gì với việc mình cần làm hôm nay? Con số dễ hiểu sai nhất là tỷ lệ tử vong tính trên số ca được phát hiện, vì giai đoạn đầu dịch thường chỉ phát hiện ca nặng nên tỷ lệ có vẻ cao hơn thực tế.
Làm được, không làm được và hiểu lầm hay gặp
Làm được: tuyên bố khẩn cấp, ra khuyến cáo, cử đoàn chuyên gia khi nước sở tại đồng ý, điều phối mua và phân phối vắc xin, thuốc qua các cơ chế chung, đặt chuẩn kỹ thuật, hỗ trợ đào tạo.
Không làm được: vào một nước điều tra khi chưa được phép, ép nước nào đóng biên giới hay mở biên giới, phạt nước không báo cáo dịch, cấp phép lưu hành thuốc thay cho cơ quan quản lý dược của từng nước.
Hiểu lầm: "Tổ chức khuyến cáo là bắt buộc phải theo." Khuyến cáo là căn cứ khoa học để các nước tham khảo. Mỗi nước cân nhắc thêm điều kiện riêng về dân số, hệ thống y tế, kinh tế rồi mới ra quy định.
Hiểu lầm: "Tổ chức có kho vắc xin riêng phát cho các nước." Tổ chức không sản xuất vắc xin. Nó đánh giá chất lượng, khuyến nghị lịch tiêm, và cùng các đối tác như UNICEF và các liên minh vắc xin điều phối việc mua, phân phối cho nước có nhu cầu.
Hiểu lầm: "Thay đổi khuyến cáo là tổ chức nói sai." Khi dữ liệu mới xuất hiện, khuyến cáo được điều chỉnh. Ở giai đoạn đầu một bệnh mới, việc cập nhật nhiều lần là bình thường trong y học, không phải dấu hiệu thiếu tin cậy.
Một chuyến bay, một ca bệnh và chuỗi phối hợp đằng sau
Ví dụ giả định để thấy cơ chế: một hành khách bay từ nước ngoài về Tân Sơn Nhất, vài ngày sau sốt cao, đến bệnh viện. Bác sĩ nghi ngờ một bệnh truyền nhiễm hiếm, lấy mẫu gửi viện chuyên ngành. Kết quả dương tính, ngành y tế báo lên đầu mối Điều lệ Y tế Quốc tế của Việt Nam, đầu mối này thông báo cho tổ chức trong thời hạn quy định.
Tổ chức đối chiếu với thông tin từ nước nơi hành khách xuất phát, có thể yêu cầu nước đó kiểm chứng, rồi đánh giá nguy cơ. Nếu cần, văn phòng khu vực hỗ trợ sinh phẩm xét nghiệm, chuyên gia, hướng dẫn điều trị. Hãng bay được yêu cầu cung cấp danh sách hành khách ngồi gần để truy vết, theo quy định của nước sở tại.
Phần lớn những sự kiện như vậy kết thúc lặng lẽ, không bao giờ lên tin. Chính mạng lưới báo cáo thường xuyên này, chứ không phải những tuyên bố lớn, là phần việc chính của tổ chức. Khi đọc tin "WHO được thông báo về một ca bệnh", bạn nên hiểu đó là quy trình bình thường, chưa phải dấu hiệu của khủng hoảng.
Câu hỏi thường gặp
Tổ chức Y tế Thế giới thành lập năm nào?
Tổ chức thành lập năm 1948, khi hiến chương có hiệu lực vào ngày 7 tháng 4, nay là Ngày Sức khoẻ Thế giới. Trụ sở chính đặt ở Geneva, Thụy Sĩ, với sáu văn phòng khu vực trên thế giới.
WHO có quyền bắt các nước phong toả không?
Không. Tổ chức chỉ đưa ra khuyến cáo. Quyết định phong toả, đóng biên giới, cách ly hay tiêm chủng bắt buộc thuộc về chính phủ từng nước, dựa trên luật và điều kiện của nước đó.
Việt Nam thuộc văn phòng khu vực nào của WHO?
Việt Nam thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương, văn phòng khu vực đặt ở Manila. Ngoài ra tổ chức có văn phòng đại diện tại Hà Nội làm việc trực tiếp với Bộ Y tế.
Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng toàn cầu khác đại dịch thế nào?
Tình trạng khẩn cấp là mức cảnh báo chính thức theo Điều lệ Y tế Quốc tế, kèm khuyến cáo tạm thời. Đại dịch là cách mô tả một bệnh đã lan rộng ở nhiều châu lục; hai khái niệm có thể trùng nhau nhưng không giống nhau.
WHO lấy tiền ở đâu để hoạt động?
Tiền đến từ đóng góp bắt buộc của các nước thành viên và đóng góp tự nguyện của các nước, quỹ từ thiện, tổ chức khác. Phần tự nguyện lớn hơn và thường bị chỉ định cho chương trình cụ thể.
Mã ICD trên giấy ra viện là gì?
Đó là mã theo bộ Phân loại bệnh quốc tế do tổ chức ban hành, dùng để thống kê bệnh tật và thanh toán bảo hiểm. Nhờ mã chung, số liệu bệnh của các nước so sánh được với nhau.