IPCC là Ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu, một cơ quan thuộc hệ thống Liên Hợp Quốc chuyên đọc, chọn lọc và tổng hợp những nghiên cứu khoa học đã công bố về khí hậu, rồi viết thành báo cáo đánh giá cho các chính phủ. IPCC không tự đo nhiệt độ, không chạy thí nghiệm riêng và không khuyên nước nào phải làm gì cụ thể.
Khi một bản tin mở đầu bằng "theo báo cáo mới nhất của Liên Hợp Quốc, nhiệt độ sẽ…", rất nhiều khả năng nguồn gốc là một báo cáo của IPCC. Hiểu cơ quan này làm việc ra sao giúp bạn nhận ra câu nào là kết luận khoa học đã qua nhiều vòng thẩm định, câu nào là phần diễn giải thêm của người viết tin, và vì sao các báo cáo này dùng những chữ nghe rất dè dặt như "có khả năng" hay "độ tin cậy trung bình".
Ai lập ra IPCC và ai làm việc ở đó
IPCC được thành lập năm 1988 bởi Tổ chức Khí tượng Thế giới và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc. Thành viên của IPCC là các chính phủ, gần như mọi quốc gia trên thế giới đều tham gia. Ban thư ký nhỏ, đặt tại Geneva, chủ yếu lo điều phối, còn phần viết báo cáo do các nhà khoa học từ khắp nơi đảm nhận, theo dạng tình nguyện, không nhận lương của IPCC.
Mỗi chu kỳ đánh giá kéo dài nhiều năm. Công việc chia cho ba nhóm làm việc: nhóm thứ nhất về cơ sở khoa học vật lý, tức khí hậu đã và đang thay đổi thế nào và vì sao; nhóm thứ hai về tác động, khả năng thích ứng và mức dễ tổn thương; nhóm thứ ba về giảm nhẹ, tức các cách giảm phát thải và chi phí của chúng. Ngoài ra có một tổ chuyên trách về phương pháp kiểm kê khí nhà kính, nơi viết ra hướng dẫn mà các nước dùng để đếm phát thải của chính mình.
Tác giả được các chính phủ và tổ chức đề cử, rồi IPCC chọn sao cho cân đối giữa chuyên môn, vùng địa lý, nước giàu nước nghèo, nam và nữ. Một chương báo cáo có thể có vài chục tác giả từ hơn chục nước. Họ không viết theo ý mình mà phải dẫn lại các công trình đã được bình duyệt, đánh giá xem bằng chứng mạnh tới đâu, nghiên cứu nào nói ngược nhau.
Một báo cáo IPCC đi từ bản nháp tới tay báo chí thế nào
Quy trình dài và nhiều vòng góp ý, đó là lý do kết luận của IPCC thường thận trọng hơn từng nghiên cứu riêng lẻ:
- Các chính phủ thống nhất đề cương: báo cáo sẽ trả lời những câu hỏi nào, chia bao nhiêu chương.
- Nhóm tác giả đọc lượng tài liệu rất lớn đã công bố, viết bản nháp đầu tiên và gửi cho chuyên gia bên ngoài góp ý.
- Bản nháp thứ hai được gửi cho cả chuyên gia lẫn chính phủ. Mỗi lời góp ý phải được trả lời, và toàn bộ góp ý cùng câu trả lời được lưu công khai sau đó.
- Tác giả viết bản cuối và một bản tóm tắt ngắn dành cho người làm chính sách.
- Đại diện các chính phủ ngồi cùng tác giả, duyệt bản tóm tắt từng dòng một. Chính phủ được đề nghị sửa câu chữ cho rõ, nhưng tác giả có quyền từ chối nếu câu sửa không khớp với bằng chứng trong báo cáo đầy đủ.
- Báo cáo được công bố, kèm họp báo. Báo chí gần như chỉ đọc bản tóm tắt, ít ai đọc hết hàng nghìn trang phía sau.
Chi tiết người trong nghề hay nhắc: vì bản tóm tắt được chính phủ duyệt từng dòng, nó vừa là văn bản khoa học vừa là văn bản đã được các nước cùng ký nhận. Khi đàm phán ở COP, không nước nào dễ dàng phủ nhận một kết luận mà chính đoàn của mình đã ngồi duyệt.
Đọc đúng những chữ "có khả năng" trong báo cáo
IPCC dùng một thang chữ có nghĩa xác suất cố định. Tin dịch sang tiếng Việt hay làm mất sắc thái này:
| Chữ trong báo cáo | Nghĩa xác suất theo quy ước | Dễ bị hiểu nhầm thành |
|---|---|---|
| Gần như chắc chắn | Từ 99 tới 100 phần trăm | Đôi khi bị dịch thành "có thể" |
| Rất có khả năng | Từ 90 tới 100 phần trăm | "Có lẽ", nghe như chuyện năm ăn năm thua |
| Có khả năng | Từ 66 tới 100 phần trăm | "Chắc chắn", nghe mạnh hơn thực tế |
| Khả năng ngang nhau | Từ 33 tới 66 phần trăm | Bị bỏ qua vì nghe không đủ giật |
| Không có khả năng | Từ 0 tới 33 phần trăm | "Không thể xảy ra" |
Bên cạnh xác suất, báo cáo còn ghi mức độ tin cậy, từ rất thấp tới rất cao, dựa trên lượng bằng chứng và mức đồng thuận giữa các nghiên cứu. Một kết luận có thể "có khả năng" nhưng chỉ "độ tin cậy trung bình", nghĩa là chiều hướng khá rõ nhưng bằng chứng chưa nhiều. Khi đọc tin, tự hỏi bản tin có giữ nguyên chữ của báo cáo không, hay đã nâng "có khả năng" lên thành "sẽ"?
Báo cáo IPCC tới Việt Nam bằng những con đường nào
Đường thứ nhất là kịch bản khí hậu quốc gia. Các cơ quan khí tượng thuỷ văn trong nước dùng mô hình và kịch bản phát thải chung của thế giới, những thứ được IPCC tổng hợp, để chi tiết hoá cho từng vùng của Việt Nam: mưa thay đổi ra sao ở miền Trung, nước biển dâng bao nhiêu ở ven biển phía Nam. Những kịch bản này là căn cứ cho quy hoạch đê điều, thuỷ lợi, đô thị.
Đường thứ hai là đàm phán. Đoàn Việt Nam ở COP dùng kết luận của IPCC về mức dễ tổn thương của các đồng bằng thấp, các vùng ven biển nhiệt đới để làm cơ sở đòi hỗ trợ thích ứng. Một kết luận đã được các chính phủ duyệt có sức nặng hơn nhiều so với một nghiên cứu riêng.
Đường thứ ba là tiền và rủi ro. Ngân hàng, công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư quốc tế dùng các kịch bản tham chiếu từ báo cáo IPCC để đánh giá rủi ro khí hậu của khoản vay, của nhà máy, của bất động sản ven biển. Một doanh nghiệp Việt Nam vay vốn nước ngoài có thể được hỏi tài sản của mình nằm ở vùng ngập nào theo kịch bản nào. Với người đọc tin, điều này giải thích vì sao những khái niệm có vẻ hàn lâm lại xuất hiện ngày càng nhiều trong tin kinh tế.
Khi báo cáo có sai sót hoặc bị chê từ hai phía
Một báo cáo hàng nghìn trang do hàng trăm người viết khó tránh sai sót. Đã từng có trường hợp một câu về tốc độ tan của sông băng vùng núi cao được phát hiện là dẫn nguồn không đạt chuẩn, và IPCC phải công khai đính chính. Sau sự cố đó, quy trình xử lý lỗi và quy định dùng tài liệu chưa bình duyệt được siết chặt hơn. Người trong nghề coi việc có cơ chế sửa sai công khai là điểm mạnh, không phải điểm yếu.
IPCC còn thường bị phê bình từ hai hướng ngược nhau. Một phía cho rằng báo cáo quá thận trọng, vì phải chờ nghiên cứu được công bố và phải qua bản duyệt có mặt chính phủ, nên có thể đánh giá thấp những rủi ro mới. Phía khác cho rằng tin tức dựa trên báo cáo hay chọn kịch bản xấu nhất để giật tít. Cả hai lời phê bình cho người đọc một bài học chung: đọc kết luận kèm chữ chỉ xác suất và kịch bản đi kèm, đừng đọc riêng con số đẹp nhất hay đáng sợ nhất. Khi gặp tin trích IPCC, bạn tự hỏi câu này nằm trong bản tóm tắt được duyệt hay là lời bình của một nhà khoa học tại buổi họp báo? Hai loại có sức nặng khác nhau.
IPCC làm được gì và những giới hạn cần biết
Làm được: tạo ra mặt bằng hiểu biết chung. Khi gần hai trăm chính phủ cùng duyệt một bản tóm tắt, các nước có chung một điểm xuất phát để tranh luận về chính sách, thay vì cãi nhau về chuyện khí hậu có đang thay đổi hay không.
Làm được: chỉ ra chỗ khoa học còn chưa chắc. Báo cáo ghi rõ đâu là kết luận mạnh, đâu là chỗ bằng chứng còn mỏng. Đây là phần giá trị nhưng thường bị tin tức cắt bỏ.
Không làm được: theo kịp từng năm. Một chu kỳ kéo dài nhiều năm, và báo cáo chỉ dùng nghiên cứu công bố trước một hạn chót. Vì vậy có những phát hiện mới chưa kịp vào báo cáo đang hiện hành.
Không làm được: chọn chính sách thay chính phủ. IPCC mô tả các lựa chọn và hệ quả của từng lựa chọn, nhưng không nói nước nào nên đóng nhà máy nào hay đánh thuế bao nhiêu. Nguyên tắc của cơ quan này là có ích cho chính sách nhưng không kê đơn chính sách.
Hiểu lầm hay gặp khi đọc tin về IPCC
Mấy cách hiểu sai phổ biến và thực tế đằng sau:
- "Liên Hợp Quốc dự báo nhiệt độ năm X sẽ là Y": IPCC đưa ra các khoảng ứng với nhiều kịch bản phát thải khác nhau, không phải một con số dự báo duy nhất. Tin chọn một kịch bản rồi bỏ đi các kịch bản còn lại là đã đổi nghĩa.
- "Các nhà khoa học IPCC đo được…": IPCC không đo, mà tổng hợp các phép đo của cơ quan khí tượng, vệ tinh, phao biển trên toàn thế giới.
- "Báo cáo kêu gọi Việt Nam phải…": báo cáo không đặt nghĩa vụ cho nước nào. Câu kêu gọi nếu có thường đến từ người phát biểu tại buổi công bố.
- "Báo cáo mới lật ngược báo cáo cũ": thường là báo cáo mới thu hẹp khoảng không chắc chắn, tăng độ tin cậy, chứ hiếm khi đảo chiều kết luận chính.
Muốn kiểm một con số được gán cho IPCC, cách chắc nhất là tra bản tóm tắt chính thức trên trang của chính cơ quan này, đối chiếu cả chữ chỉ xác suất lẫn kịch bản đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
IPCC là tổ chức gì?
IPCC là Ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu, do Tổ chức Khí tượng Thế giới và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc lập năm 1988. Nhiệm vụ của IPCC là tổng hợp và đánh giá các nghiên cứu đã công bố về khí hậu cho các chính phủ.
IPCC có tự nghiên cứu và đo nhiệt độ không?
Không. IPCC không chạy thí nghiệm và không vận hành trạm đo. Cơ quan này tổng hợp các công trình đã được bình duyệt và dữ liệu từ các cơ quan khí tượng, vệ tinh, phao biển trên thế giới.
Báo cáo IPCC bao lâu ra một lần?
Mỗi chu kỳ đánh giá lớn kéo dài nhiều năm, với báo cáo của ba nhóm làm việc và một báo cáo tổng hợp. Xen giữa có các báo cáo đặc biệt về một chủ đề hẹp theo đề nghị của các chính phủ.
Vì sao chính phủ được duyệt bản tóm tắt báo cáo IPCC?
Vì bản tóm tắt viết cho người làm chính sách, các nước duyệt từng dòng để chắc câu chữ rõ ràng và được thừa nhận chung. Tuy vậy câu chữ phải khớp với bằng chứng trong báo cáo đầy đủ, tác giả có quyền từ chối sửa đổi sai lệch.
"Rất có khả năng" trong báo cáo khí hậu nghĩa là gì?
Theo quy ước của IPCC, "rất có khả năng" nghĩa là xác suất từ 90 tới 100 phần trăm. Đây là mức khá chắc, không phải "có lẽ" như cách dịch thông thường hay làm người đọc hiểu nhầm.
IPCC có khuyên Việt Nam nên làm gì không?
IPCC không đưa khuyến nghị riêng cho nước nào. Báo cáo mô tả rủi ro cho các vùng như đồng bằng thấp, ven biển nhiệt đới và các lựa chọn ứng phó, còn chọn cách nào là việc của từng chính phủ.