Thoả thuận Paris cam kết giữ mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu thấp hơn hẳn 2 độ C so với thời tiền công nghiệp và nỗ lực giới hạn ở 1,5 độ C. Điểm mấu chốt là thoả thuận không chia sẵn ai phải giảm bao nhiêu: mỗi nước tự nộp kế hoạch gọi là NDC, cứ năm năm nộp bản mới tham vọng hơn, và chịu kiểm tra công khai.
Thoả thuận được thông qua tại COP21 ở Paris năm 2015, sau thất bại của cách làm cũ là áp chỉ tiêu từ trên xuống. Cách làm mới giống một cuộc họp tổ dân phố đóng góp sửa đường: không ai bị ấn định số tiền, nhưng ai góp bao nhiêu đều ghi lên bảng chung cho cả xóm cùng xem, rồi mỗi năm họp lại xem đã đủ chưa. Hiểu cơ chế này thì sẽ hiểu vì sao tin khí hậu cứ nói về "khoảng cách" giữa cam kết và mục tiêu.
Vì sao lại chọn cách mỗi nước tự khai
Trước Paris, Nghị định thư Kyoto chia thế giới làm hai: nhóm nước công nghiệp có chỉ tiêu giảm phát thải bắt buộc, còn các nước đang phát triển thì không. Cách chia đó dần lạc hậu vì nhiều nền kinh tế mới nổi tăng phát thải rất nhanh, trong khi một số nước giàu không tham gia hoặc rút ra. Kết quả là phần thế giới chịu ràng buộc ngày càng nhỏ.
Thoả thuận Paris đổi hướng: mọi nước đều có nghĩa vụ, nhưng nghĩa vụ là về thủ tục chứ không về con số. Nước nào cũng phải đặt mục tiêu, nộp kế hoạch, báo cáo tiến độ theo mẫu chung, và cứ mỗi kỳ năm năm nộp một bản mới không được thấp hơn bản cũ. Người trong nghề gọi đây là cơ chế "tăng dần tham vọng". Mức cụ thể do từng nước tự quyết theo điều kiện riêng.
Cái giá của sự linh hoạt là không có gì bảo đảm tổng các cam kết đủ để đạt mục tiêu nhiệt độ. Vì vậy thoả thuận gắn thêm hai cái chốt: báo cáo minh bạch để ai cũng thấy ai đang làm gì, và một đợt kiểm kê chung của cả thế giới định kỳ năm năm một lần để đo khoảng cách. Áp lực đến từ chỗ bị so sánh công khai, không từ hình phạt.
Bốn trụ của thoả thuận và nghĩa thật của từng trụ
Đọc tin về Thoả thuận Paris, gần như mọi chuyện đều quy về một trong bốn phần sau:
| Phần | Thoả thuận nói gì | Trong thực tế nghĩa là |
|---|---|---|
| Mục tiêu nhiệt độ | Thấp hơn hẳn 2 độ C, nỗ lực giữ ở 1,5 độ C so với thời tiền công nghiệp | Mốc để đo, không phải mức trần pháp lý của riêng nước nào |
| NDC | Mỗi nước nộp đóng góp do quốc gia tự quyết định, cập nhật định kỳ năm năm | Văn bản tự đặt mục tiêu, có thể kèm điều kiện "nếu được hỗ trợ tài chính" |
| Minh bạch | Báo cáo phát thải và tiến độ theo khuôn khổ chung, có rà soát kỹ thuật | Ai làm chưa tới đâu đều lộ ra trên giấy, nhưng không bị phạt |
| Tài chính và hỗ trợ | Nước phát triển dẫn đầu cung cấp tài chính, công nghệ, nâng cao năng lực cho nước đang phát triển | Nguồn tranh cãi lớn nhất mỗi kỳ họp: bao nhiêu, cho vay hay cho không |
| Thị trường carbon (Điều 6) | Cho phép các nước hợp tác, chuyển nhượng kết quả giảm phát thải | Nền móng cho việc mua bán tín chỉ carbon giữa các quốc gia, có luật chống tính trùng |
Có một chi tiết hay bị bỏ qua: nhiều nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, chia NDC làm hai phần, phần tự làm bằng nguồn lực trong nước và phần cao hơn nếu nhận được hỗ trợ quốc tế. Khi đọc một con số cam kết, bạn nên tìm xem đó là phần nào.
NDC của một nước chạm tới đời sống ra sao
NDC nghe xa nhưng đi vào chính sách rất cụ thể. Khi một nước ghi trong NDC mục tiêu giảm phát thải ngành năng lượng, mục tiêu đó phải đi vào quy hoạch điện: bao nhiêu điện than, điện khí, điện gió, điện mặt trời trong cơ cấu. Khi ghi mục tiêu ngành nông nghiệp, nó đi vào chương trình giảm khí mê-tan từ ruộng lúa, như tưới ngập khô xen kẽ ở đồng bằng sông Cửu Long.
Thử hình dung một ví dụ giả định. Một hợp tác xã lúa ở An Giang chuyển sang cách tưới để ruộng khô xen kẽ thay vì ngập liên tục. Lượng khí mê-tan từ ruộng giảm, nước bơm giảm, chi phí dầu chạy máy bơm giảm. Phần giảm phát thải đó được đo đếm theo phương pháp chuẩn, cộng dồn vào kết quả thực hiện NDC của cả nước, và về sau có thể trở thành tín chỉ carbon nếu đủ điều kiện. Một cam kết ký ở Paris rốt cuộc đi xuống tới bờ ruộng.
Với người làm công ăn lương, NDC tác động qua cơ cấu việc làm: thêm việc ở lắp đặt điện mặt trời, bảo trì tuabin gió, kiểm kê khí nhà kính; bớt dần ở những ngành phải thu hẹp. Với người tiêu dùng, tác động thường đi qua giá điện và giá nhiên liệu, theo những chính sách của chính phủ nhằm thực hiện cam kết. Chi tiết từng chính sách thì nên tra văn bản chính thức của cơ quan nhà nước.
Nửa ít được nhắc: thích ứng
Tin về Thoả thuận Paris thường xoay quanh giảm phát thải, nhưng văn bản còn đặt một mục tiêu toàn cầu về thích ứng, tức nâng khả năng chống chịu của con người và nền kinh tế trước những thay đổi đã không tránh được: mưa cực đoan dày hơn, nắng nóng kéo dài, nước biển dâng, xâm nhập mặn. Các nước được khuyến khích nộp báo cáo thích ứng, nêu mình dễ tổn thương ở đâu và cần gì.
Với một nước có đường bờ biển dài và hai đồng bằng thấp như Việt Nam, phần thích ứng nặng ký không kém phần giảm phát thải. Trong đàm phán, nhóm nước đang phát triển thường đòi chia tiền hỗ trợ cân bằng hơn giữa hai phần, vì dự án giảm phát thải như nhà máy điện gió dễ hút vốn tư nhân, còn đê biển, hệ thống cống ngăn mặn, nhà tránh lũ thì hầu như chỉ trông vào ngân sách và vốn ưu đãi. Khi đọc tin, bạn tự hỏi khoản hỗ trợ này dành cho giảm phát thải hay cho thích ứng? Câu trả lời nói lên khá nhiều về việc tiền sẽ đi về đâu.
Thoả thuận Paris làm được gì, không làm được gì
Làm được: đưa gần như mọi quốc gia vào cùng một khung. Lần đầu tiên cả nước giàu lẫn nước đang phát triển đều nộp mục tiêu và báo cáo theo cùng luật chơi. Đó là điều Kyoto không làm được.
Làm được: tạo nhịp năm năm một lần. Mỗi chu kỳ, các nước bị nhắc phải nộp bản mới tham vọng hơn, và đợt kiểm kê chung công bố khoảng cách giữa tổng cam kết và mục tiêu.
Không làm được: ép một nước phải đạt con số đã hứa. Thoả thuận không có điều khoản trừng phạt. Một nước không đạt NDC sẽ bị rà soát và chất vấn, nhưng không bị phạt tiền hay cấm vận vì lý do đó.
Không làm được: giữ chân nước muốn rút. Thoả thuận có thủ tục rút ra, và một nước có thể rút rồi quay lại theo quyết định chính trị trong nước. Những lúc như vậy, tin khí hậu thường xoay quanh chuyện khoảng trống mà nước đó để lại.
Không làm được: tự đảm bảo nhiệt độ dừng ở 1,5 độ. Mục tiêu nhiệt độ là đích chung. Muốn biết tổng cam kết hiện tại dẫn về mức nóng lên nào, người ta dựa vào các đánh giá khoa học độc lập, và mỗi bên tính ra một khoảng khác nhau.
Đọc một bản tin về Thoả thuận Paris
Mấy cụm từ và câu hỏi giúp bạn không đọc nhầm:
- "Nộp NDC cập nhật": hỏi mục tiêu mới so với năm gốc nào, và có tách phần vô điều kiện với phần có điều kiện không? Hai nước cùng nói "giảm ba mươi phần trăm" có thể đang so với hai mốc hoàn toàn khác nhau.
- "So với kịch bản phát triển thông thường": nghĩa là giảm so với mức phát thải giả định nếu không làm gì, không phải giảm so với hôm nay. Phát thải thật có thể vẫn tăng.
- "Kiểm kê toàn cầu": đợt đánh giá chung cả thế giới, không chấm điểm riêng từng nước, kết quả là bức tranh tổng thể và lời kêu gọi chung.
- "Ràng buộc pháp lý": thoả thuận ràng buộc về thủ tục, còn con số trong NDC thì không. Tin nào nói "vi phạm Thoả thuận Paris" vì chưa đạt mục tiêu là đang dùng chữ quá tay.
- Mức nóng lên dự kiến: các con số kiểu "thế giới đang hướng tới gần 3 độ" là ước tính của từng nhóm nghiên cứu, phụ thuộc giả định. Nên xem đó là khoảng tham khảo và tra nguồn công bố gốc.
Ba hiểu lầm phổ biến
Hiểu lầm thứ nhất: Thoả thuận Paris cấm dùng than, dầu, khí. Thực tế văn bản thoả thuận không cấm loại nhiên liệu nào, cũng không nhắc tên từng loại; những câu chữ về nhiên liệu hoá thạch là quyết định của các kỳ COP về sau và chỉ mang tính kêu gọi chung.
Hiểu lầm thứ hai: chỉ nước giàu mới có nghĩa vụ. Thực tế mọi bên đều phải nộp NDC và báo cáo, có điều nước đang phát triển được linh hoạt hơn về thời hạn và mức chi tiết, và nhiều mục tiêu của họ đi kèm điều kiện nhận hỗ trợ.
Hiểu lầm thứ ba: vượt 1,5 độ trong một năm là thoả thuận đã thất bại. Thực tế mục tiêu nhiệt độ được hiểu là mức trung bình dài hạn qua nhiều năm, không phải nhiệt độ của một năm riêng lẻ. Một năm nóng kỷ lục, nhất là trùng năm có El Nino, là tín hiệu đáng chú ý nhưng chưa đồng nghĩa với việc mục tiêu dài hạn đã bị vượt qua. Đây cũng là chỗ tít báo dễ nói quá nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận Paris được ký năm nào?
Thoả thuận Paris được thông qua tại hội nghị COP21 ở Paris năm 2015 và có hiệu lực sau khi đủ số nước phê chuẩn. Gần như mọi quốc gia trên thế giới đều đã tham gia thoả thuận này.
NDC là gì?
NDC là đóng góp do quốc gia tự quyết định, tức bản kế hoạch mỗi nước tự đặt về giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu. Theo Thoả thuận Paris, các nước nộp bản mới định kỳ năm năm và bản sau phải tham vọng hơn bản trước.
Nước không đạt NDC có bị phạt không?
Không. Thoả thuận Paris không có cơ chế phạt, chỉ có báo cáo minh bạch, rà soát kỹ thuật và đợt kiểm kê chung. Áp lực chủ yếu đến từ việc bị so sánh công khai và từ đối tác thương mại, đầu tư.
Thoả thuận Paris có cấm điện than không?
Văn bản thoả thuận không cấm loại nhiên liệu nào. Mỗi nước tự chọn cách giảm phát thải trong NDC của mình, còn các câu chữ về than, dầu, khí xuất hiện ở quyết định của những kỳ COP sau và mang tính kêu gọi.
Thoả thuận Paris ảnh hưởng tới người dân Việt Nam thế nào?
Ảnh hưởng đi qua chính sách trong nước để thực hiện cam kết: quy hoạch điện, chương trình giảm phát thải nông nghiệp, tiêu chuẩn cho doanh nghiệp. Người dân thấy qua cơ cấu việc làm mới, dự án năng lượng tái tạo và yêu cầu của khách hàng xuất khẩu.
Một nước có thể rút khỏi Thoả thuận Paris không?
Có, thoả thuận có điều khoản rút ra theo thủ tục và thời hạn nhất định. Một nước cũng có thể quay lại sau đó. Việc rút hay ở lại là quyết định chính trị của từng nước.