Kinh tế châu Phi không phải một khối: lục địa có 54 quốc gia với quy mô, nguồn thu và mức sống rất khác nhau, nhưng có ba nét chung là giàu tài nguyên thô, dân số trẻ nhất thế giới và đang tăng nhanh, còn công nghiệp chế biến và hạ tầng vận tải giữa các nước thì yếu. Chính ba nét đó tạo ra sợi dây với Việt Nam: châu Phi bán cho Việt Nam điều thô, bông, gỗ, khoáng sản; Việt Nam bán cho châu Phi gạo, điện thoại, hàng tiêu dùng.
Bài này đi theo kiểu "hiểu lầm và thực tế", vì đây là vùng bị hiểu sai nhiều nhất trong tin quốc tế. Phần cuối nói về cách đọc một bản tin kinh tế châu Phi và những rủi ro thực tế khi doanh nghiệp Việt làm ăn ở đây.
Hiểu lầm thứ nhất: châu Phi là một nước, hoặc nước nào cũng giống nhau
Thực tế: 54 nước, năm vùng rất khác nhau. Bắc Phi giáp Địa Trung Hải, gần châu Âu về thương mại và du lịch. Tây Phi có các nước ven biển trồng ca cao, điều, cọ dầu, khai thác dầu. Đông Phi có các cảng ven Ấn Độ Dương, cao nguyên trồng chè, cà phê, hoa. Trung Phi có rừng nhiệt đới lớn, khoáng sản như cobalt, đồng. Nam Phi có kinh tế công nghiệp và khai khoáng phát triển nhất lục địa.
Thực tế: chênh lệch thu nhập rất lớn. Có nước thu nhập bình quân thuộc nhóm trung bình cao, có nước thuộc nhóm thấp nhất thế giới. Một con số "tăng trưởng châu Phi" là bình quân của các nền kinh tế rất khác nhau, có thể che mất nước đang khó khăn hay nước tăng rất nhanh.
Thực tế: nhiều nhóm tiền tệ. Hơn chục nước ở Tây và Trung Phi dùng đồng franc CFA gắn với đồng euro, nên tỷ giá ổn định hơn. Nhiều nước khác có đồng tiền riêng biến động mạnh, có lúc thiếu ngoại tệ để trả cho hàng nhập khẩu. Hai doanh nghiệp Việt bán cùng một mặt hàng sang hai nước láng giềng có thể gặp rủi ro thanh toán khác hẳn nhau.
Hiểu lầm thứ hai: châu Phi nghèo tài nguyên, chỉ có sa mạc
Sa mạc Sahara rộng thật, nhưng chỉ là một phần. Lục địa có rừng mưa nhiệt đới lớn thứ hai thế giới ở lưu vực sông Congo, có những đồng cỏ, hồ lớn, cao nguyên mát mẻ. Về khoáng sản, châu Phi nắm phần lớn trữ lượng và sản lượng nhiều loại thiết yếu: phần lớn cobalt dùng cho pin đến từ Cộng hoà Dân chủ Congo, Nam Phi đứng đầu về bạch kim, Guinea có trữ lượng quặng bô-xít làm nhôm rất lớn, Nigeria và Angola khai thác dầu, Ghana khai thác vàng (số liệu tham khảo, thứ hạng thay đổi theo năm).
Vấn đề của nhiều nước là xuất khẩu ở dạng thô rồi nhập hàng đã chế biến. Hạt ca cao rời Bờ Biển Ngà, Ghana sang châu Âu thành sô cô la; hạt điều thô rời Tây Phi sang Việt Nam, Ấn Độ để bóc vỏ. Phần giá trị gia tăng nằm ở nơi chế biến. Vì thế nhiều chính phủ châu Phi đang khuyến khích chế biến tại chỗ, có nước tăng thuế hoặc hạn chế xuất khẩu nguyên liệu thô. Đó là loại tin ảnh hưởng trực tiếp tới các nhà máy chế biến ở Việt Nam.
Một chi tiết người trong ngành điều biết rõ: Việt Nam là nước xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới, nhưng phần lớn hạt điều thô đưa vào chế biến lại nhập khẩu, trong đó nhiều nhất từ các nước Tây Phi như Bờ Biển Ngà. Mùa thu hoạch điều Tây Phi, giá điều thô ở đó, chính sách xuất khẩu của các nước đó quyết định công ăn việc làm của hàng chục nghìn công nhân bóc tách điều ở Đồng Nai và các tỉnh lân cận.
Một bao gạo Việt đi tới bữa cơm Tây Phi
Châu Phi là một trong những thị trường gạo lớn nhất của Việt Nam, đặc biệt các nước Tây Phi như Bờ Biển Ngà, Ghana. Chuỗi đi của một lô gạo diễn ra đại khái như sau:
- Doanh nghiệp xuất khẩu ở Đồng bằng sông Cửu Long ký hợp đồng với nhà nhập khẩu, thường qua một công ty thương mại trung gian quốc tế chuyên mua bán gạo.
- Gạo được xay xát, đánh bóng, đóng bao tại nhà máy, chở xuống cảng ở Thành phố Hồ Chí Minh hoặc vùng lân cận, xếp vào container hoặc tàu hàng rời.
- Tàu đi qua eo biển Malacca, vượt Ấn Độ Dương, vòng qua mũi Hảo Vọng hoặc đi tuyến khác tuỳ lịch, tới các cảng như Abidjan, Tema sau khoảng một tháng hoặc hơn.
- Nhà nhập khẩu thanh toán theo phương thức đã thoả thuận, phân phối gạo qua mạng lưới chợ đầu mối, bán buôn, bán lẻ.
- Giá gạo bán ra ở chợ địa phương phụ thuộc cả giá thế giới, tỷ giá đồng nội tệ với đô la, thuế nhập khẩu và chi phí vận chuyển nội địa trên những con đường còn khó khăn.
Khi Ấn Độ hạn chế xuất khẩu gạo hay cước tàu tăng, người tiêu dùng Tây Phi là những người chịu tác động đầu tiên, và nhu cầu với gạo Việt Nam có thể tăng theo. Ngược lại, khi đồng tiền một nước châu Phi mất giá mạnh, nhà nhập khẩu ở đó mua ít đi hoặc chậm trả tiền.
Hiểu lầm thứ ba: các nước châu Phi không liên kết với nhau
Châu Phi có tổ chức chung của cả lục địa là Liên minh châu Phi, gồm hầu hết các nước trên lục địa, đặt trụ sở ở Addis Ababa. Ngoài ra có nhiều khối kinh tế vùng: Cộng đồng Kinh tế các nước Tây Phi, Cộng đồng Phát triển Nam Phi, Cộng đồng Đông Phi và một số khối khác. Một nước có thể thuộc hai ba khối cùng lúc, nên quy định thương mại chồng chéo.
Bước lớn nhất gần đây là Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi, một hiệp định nhằm gỡ thuế và rào cản giữa các nước trên lục địa, tạo thị trường chung cho hơn một tỷ dân. Hiệp định đã có hiệu lực, nhưng việc cắt giảm thuế đi theo lộ trình dài, và trở ngại lớn hơn thuế là hạ tầng: thương mại giữa các nước châu Phi với nhau vẫn chiếm phần nhỏ trong tổng thương mại của lục địa, vì đường sá, đường sắt nối các nước còn ít, chi phí chở hàng giữa hai nước láng giềng có khi đắt hơn chở sang châu Âu.
Với doanh nghiệp Việt, ý nghĩa thực tế là: nếu khu vực thương mại này vận hành tốt, đặt kho hoặc cơ sở lắp ráp ở một nước châu Phi có thể bán sang nhiều nước khác với thuế thấp hơn. Nhưng đó là tầm nhìn dài hạn, chưa phải điều kiện hôm nay.
Dân số trẻ: cơ hội thật, nhưng không tự động
Châu Phi là châu lục có dân số trẻ nhất thế giới, tuổi trung vị chưa tới hai mươi theo các ước tính phổ biến, trong khi ở Đông Á đã quanh bốn mươi hoặc cao hơn. Trong vài thập niên tới, một phần lớn số người bước vào tuổi lao động của thế giới sẽ đến từ châu Phi. Cầu về lương thực, điện thoại, xe máy, vật liệu xây dựng, thuốc men sẽ tăng theo.
Nhưng dân số trẻ chỉ thành lợi thế khi có việc làm, trường học, điện và đường. Nếu không, nó thành áp lực. Các bản tin lạc quan về "thị trường hơn một tỷ dân" thường bỏ qua sức mua bình quân thấp và khoảng cách giữa thành phố lớn với nông thôn. Hàng Việt Nam hợp với châu Phi thường là hàng thiết yếu giá vừa phải: gạo, điện thoại phổ thông, hàng tiêu dùng, máy móc nông nghiệp nhỏ.
Việt Nam cũng có mặt ở châu Phi bằng con người: chuyên gia nông nghiệp từng sang hỗ trợ trồng lúa, nuôi trồng ở một số nước qua các chương trình hợp tác; một số doanh nghiệp Việt đầu tư viễn thông, khai khoáng, nông nghiệp ở đó.
Những sợi dây khác giữa châu Phi và Việt Nam
Ngoài điều thô và gạo, còn nhiều kênh ít được nhắc trên bản tin nhưng chạm tới các ngành ở Việt Nam:
- Bông và gỗ nguyên liệu: một phần bông cho ngành sợi và một phần gỗ tròn, gỗ xẻ cho ngành đồ gỗ được nhập từ các nước Tây Phi và Trung Phi. Khi nước sở tại siết xuất khẩu gỗ thô, nhà máy đồ gỗ phải tìm nguồn khác.
- Điện thoại và hàng tiêu dùng: một số nước Bắc Phi và Nam Phi là khách mua điện thoại, linh kiện, hàng dệt may, giày dép sản xuất tại Việt Nam.
- Phân bón và khoáng sản: Bắc Phi có trữ lượng quặng phốt phát lớn, nguyên liệu cho phân lân trên thế giới; giá phân bón thế giới vì vậy chịu ảnh hưởng từ sản lượng của vùng này.
- Lao động và chuyên gia: một số kỹ sư, công nhân xây dựng Việt Nam làm việc trong các dự án ở Bắc Phi; chuyên gia nông nghiệp sang hỗ trợ trồng lúa, nuôi cá ở vài nước.
- Tuyến hàng hải: khi tàu đi châu Âu phải vòng mũi Hảo Vọng, các cảng ven bờ châu Phi thành điểm tiếp nhiên liệu, và cước đi châu Phi cũng xáo trộn theo.
Đọc danh sách này để thấy châu Phi không chỉ là "thị trường xa" mà là một mắt xích trong nhiều chuỗi cung ứng của chính Việt Nam. Mỗi kênh có rủi ro riêng, nên một tin về châu Phi đáng được hỏi trước: tin này chạm tới kênh nào?
Đọc tin kinh tế châu Phi và rủi ro khi làm ăn
"Tăng trưởng nhanh nhất thế giới". Một nước xuất phát từ quy mô nhỏ có thể tăng trưởng rất cao mà sức mua thực tế vẫn thấp. Tăng từ mức nào, nhờ ngành gì, có bền không? Tăng nhờ một mỏ dầu mới khác với tăng nhờ nhiều ngành cùng đi lên.
Rủi ro thanh toán. Một số nước thiếu ngoại tệ, ngân hàng chậm chuyển tiền ra nước ngoài. Đã có doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam bị chậm thanh toán hoặc bị lừa khi bán hàng sang châu Phi qua đối tác chưa kiểm chứng. Phương thức thanh toán qua ngân hàng có bảo đảm, kiểm tra đối tác qua thương vụ Việt Nam ở nước sở tại là bước nên làm.
Thứ hạng "nền kinh tế lớn nhất châu Phi". Thứ hạng giữa Nigeria, Nam Phi, Ai Cập thay đổi theo tỷ giá từng năm. Một đồng tiền mất giá mạnh có thể làm nước đó tụt hạng tính bằng đô la dù sản lượng không giảm.
Câu hỏi thường gặp
Châu Phi có bao nhiêu nước?
Châu Phi có 54 quốc gia được Liên Hợp Quốc công nhận là thành viên, nhiều nhất trong các châu lục. Ngoài ra còn một số vùng lãnh thổ có quy chế riêng, nên con số trong một số tài liệu có thể khác chút ít.
Vì sao Việt Nam nhập khẩu điều thô từ châu Phi?
Vì sản lượng điều trong nước không đủ cho công suất các nhà máy chế biến, trong khi các nước Tây Phi trồng nhiều điều nhưng ít cơ sở chế biến. Việt Nam nhập điều thô, bóc vỏ, chế biến thành nhân điều rồi xuất khẩu đi khắp thế giới.
Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi là gì?
Đó là hiệp định giữa các nước châu Phi nhằm giảm dần thuế và rào cản thương mại trong lục địa, tạo một thị trường chung lớn. Hiệp định đã có hiệu lực nhưng lộ trình cắt giảm dài và còn vướng hạ tầng giao thông giữa các nước.
Việt Nam xuất khẩu gạo sang những nước châu Phi nào?
Các thị trường quen thuộc gồm Bờ Biển Ngà, Ghana và một số nước Tây Phi khác, cùng một số nước ở các vùng còn lại của lục địa. Danh sách và thứ hạng thay đổi theo từng năm, tuỳ giá cả và hợp đồng.
Làm ăn với đối tác châu Phi cần chú ý gì?
Cần kiểm tra kỹ đối tác, ưu tiên phương thức thanh toán qua ngân hàng có bảo đảm, tìm hiểu tình hình ngoại tệ của nước đối tác và hỏi thương vụ Việt Nam ở nước đó. Không nên giao hàng khi chưa chắc chắn về khả năng thanh toán.
Franc CFA là đồng tiền gì?
Đó là đồng tiền chung của hơn chục nước ở Tây và Trung Phi, chia thành hai khu vực, có tỷ giá gắn với đồng euro. Nhờ vậy tỷ giá các nước này ổn định hơn so với nhiều nước châu Phi dùng đồng tiền thả nổi.