ToanCuc.comToàn Cục
Các vùng của thế giới

Liên minh châu Âu vận hành thế nào: ai ra luật, ai ký hiệp định, ai giữ đồng euro

EU gồm 27 nước, ra quyết định qua Ủy ban, Hội đồng và Nghị viện châu Âu. Hiểu bộ máy này để đọc đúng tin về thẻ vàng thuỷ sản, quy định nhập khẩu, đồng euro.

Nordic winter harbor scene, a woman in a pearl grey coat walks past plain unmarked containers on a snowy quay at dawn, soft blue light, over-the-shoulder view

Liên minh châu Âu (EU) là một khối gồm 27 nước châu Âu cùng chia sẻ một thị trường chung, một biểu thuế chung với hàng nhập từ bên ngoài và một hệ thống luật chung; luật do Ủy ban châu Âu đề xuất, rồi Hội đồng (đại diện chính phủ các nước) và Nghị viện châu Âu (do dân bầu) cùng thông qua. Vì chính sách thương mại do cả khối nắm, một doanh nghiệp Việt Nam bán tôm, cà phê hay đồ gỗ sang Đức, Pháp hay Ba Lan đều chịu chung một bộ quy định, đàm phán một lần với Brussels chứ không phải với từng nước.

EU không phải một nước, cũng không chỉ là một hiệp định thương mại. Nó nằm ở giữa: các nước giao một phần quyền quyết định cho bộ máy chung, nhưng giữ lại phần lớn quyền về quốc phòng, thuế thu nhập, giáo dục, y tế. Hiểu đường ranh này là hiểu vì sao có tin nói "EU quyết định", có tin lại nói "các nước thành viên chưa thống nhất".

Từ khối than thép sáu nước tới liên minh 27 nước

EU bắt đầu từ một ý tưởng rất cụ thể sau Chiến tranh thế giới thứ hai: đặt than và thép, hai thứ để làm ra vũ khí và nhà máy, dưới một cơ quan chung để các nước láng giềng khó quay lại đối đầu. Cộng đồng Than Thép châu Âu ra đời năm 1951 với sáu nước: Pháp, Tây Đức, Ý, Bỉ, Hà Lan và Luxembourg. Năm 1957, Hiệp ước Rome lập Cộng đồng Kinh tế châu Âu, mở rộng sang thị trường chung cho mọi hàng hoá. Cái tên Liên minh châu Âu chỉ có từ Hiệp ước Maastricht năm 1992, kèm theo kế hoạch đồng tiền chung.

Từ sáu nước, khối mở rộng nhiều đợt, lớn nhất là khi kết nạp một loạt nước Trung và Đông Âu vào đầu thế kỷ này. Mỗi lần kết nạp, nước mới phải chuyển hàng chục nghìn trang luật chung vào luật trong nước, từ an toàn thực phẩm tới cạnh tranh, mua sắm công. Chi tiết này giải thích vì sao quá trình gia nhập kéo dài cả chục năm, và vì sao tin "nước X nộp đơn vào EU" chưa nói gì về thời điểm được kết nạp. Người đọc chỉ cần nhớ mạch chính: khởi đầu là kinh tế, rồi mới lan dần sang các lĩnh vực khác.

Các cơ quan chính và việc của từng cơ quan

Tin về EU hay nhắc những cái tên nghe na ná nhau. Bảng dưới phân biệt chúng:

Cơ quanGồm aiLàm gì
Ủy ban châu ÂuMỗi nước một ủy viên, có bộ máy công chức lớn ở BrusselsĐề xuất luật, giám sát thi hành, đàm phán thương mại thay mặt cả khối, xử lý cạnh tranh
Hội đồng châu ÂuNguyên thủ hoặc người đứng đầu chính phủ các nướcĐặt hướng đi lớn, giải quyết bất đồng ở cấp cao nhất, không trực tiếp làm luật
Hội đồng Liên minh châu ÂuBộ trưởng các nước, họp theo lĩnh vựcCùng Nghị viện thông qua luật và ngân sách
Nghị viện châu ÂuNghị sĩ do cử tri các nước bầu trực tiếp, nhiệm kỳ năm nămThông qua, sửa hoặc bác dự luật, phê chuẩn hiệp định thương mại
Toà án Công lý EUThẩm phán từ các nước thành viênGiải thích luật chung, phân xử khi nước thành viên hoặc doanh nghiệp làm trái
Ngân hàng Trung ương châu ÂuĐặt ở FrankfurtĐiều hành lãi suất và đồng euro cho các nước dùng euro

Chỗ hay nhầm nhất là "Hội đồng châu Âu" và "Hội đồng Liên minh châu Âu": cái đầu là cuộc họp của các nhà lãnh đạo cao nhất, cái sau là cuộc họp của các bộ trưởng. Ngoài ra còn Ủy hội châu Âu, một tổ chức về nhân quyền đặt ở Strasbourg, có tên tiếng Anh rất dễ lẫn với hai cơ quan trên, nhưng rộng hơn EU và không thuộc EU. Ba cái tên, ba bộ máy khác nhau.

Một luật của EU ra đời theo đường nào

Thông thường, Ủy ban châu Âu soạn đề xuất sau khi tham vấn doanh nghiệp, hiệp hội, các nước. Đề xuất được gửi song song tới Nghị viện và Hội đồng Liên minh châu Âu. Hai bên đọc, sửa, có khi qua lại nhiều vòng và ngồi đàm phán ba bên với Ủy ban cho tới khi chốt được một văn bản chung. Một dự luật lớn có thể mất vài năm.

Ở Hội đồng, nhiều việc được quyết theo đa số đủ điều kiện: một quyết định được thông qua khi có ít nhất khoảng 55 phần trăm số nước ủng hộ và những nước này chiếm ít nhất 65 phần trăm dân số của khối. Cách tính kép này để nước đông dân không áp đảo nước nhỏ, mà nhóm nước nhỏ cũng không tự quyết được. Riêng những việc nhạy cảm như thuế, chính sách đối ngoại chung, kết nạp thành viên mới thì cần cả 27 nước đồng ý, nên chỉ một nước phản đối là kẹt.

Luật có hai dạng chính. "Quy định" áp dụng thẳng ở mọi nước, giống nhau từng chữ. "Chỉ thị" thì đặt mục tiêu chung, mỗi nước tự chuyển thành luật trong nước theo cách riêng trong một thời hạn. Vì vậy cùng một chuẩn về bao bì hay hoá chất, khi áp dụng ở Pháp và ở Ba Lan có thể khác chi tiết. Khi đọc tin "EU thông qua", nên xem đó là quy định hay chỉ thị, và bao giờ mới có hiệu lực.

Thị trường chung, đồng euro và Schengen là ba thứ khác nhau

Nhiều người gộp ba khái niệm này làm một. Thực tế mỗi thứ có danh sách nước riêng:

  • Thị trường chung: hàng hoá, dịch vụ, vốn và người lao động đi lại tự do giữa các nước thành viên. Một lô cà phê Việt Nam đã thông quan vào cảng Hà Lan có thể chở thẳng sang Đức không qua kiểm tra thuế lần nữa, vì cả khối là một liên minh thuế quan.
  • Khu vực đồng euro: khoảng hai mươi nước trong EU dùng chung đồng euro và chung lãi suất do Ngân hàng Trung ương châu Âu quyết. Một số nước thành viên vẫn giữ đồng tiền riêng.
  • Khu vực Schengen: bỏ kiểm soát hộ chiếu ở biên giới nội khối. Có nước ngoài EU tham gia như Na Uy, Thụy Sĩ, Iceland; có nước trong EU không tham gia đầy đủ.
  • Ngoài cả ba: Vương quốc Anh đã rời EU, nên hàng sang Anh giờ theo quy định và thoả thuận riêng với Anh, không theo EU.

Hệ quả thực tế cho người Việt: visa Schengen cho phép đi lại trong các nước Schengen, không phải mọi nước EU; du học sinh ở một nước EU muốn làm việc ở nước khác vẫn phải xem quy định cư trú của nước đó; còn doanh nghiệp xuất khẩu chỉ cần đáp ứng một bộ chuẩn chung cho cả thị trường chung.

EU chạm tới người Việt qua những kênh nào

Kênh lớn nhất là hàng xuất khẩu. EU là một trong những thị trường lớn của điện thoại, giày dép, dệt may, cà phê, hạt điều, thuỷ sản và đồ gỗ Việt Nam. Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và EU có hiệu lực từ năm 2020 hạ dần thuế cho phần lớn dòng hàng, nhưng thuế thấp chỉ là cánh cửa; đi qua được cửa hay không là chuyện tiêu chuẩn.

Tiêu chuẩn của EU thường đi trước thế giới: dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, chống phá rừng, lao động, phát thải. Ví dụ dễ thấy là "thẻ vàng" thuỷ sản: từ năm 2017 Ủy ban châu Âu cảnh báo Việt Nam về khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định. Hệ quả là từng lô hải sản khai thác gửi sang EU bị kiểm tra kỹ hơn, thời gian thông quan dài hơn, ngư dân và doanh nghiệp phải ghi nhật ký, lắp thiết bị giám sát hành trình. Một quyết định ở Brussels đi thẳng tới chiếc tàu cá ở miền Trung.

Kênh thứ hai là đồng euro và lãi suất châu Âu. Doanh nghiệp bán hàng thu tiền euro chịu rủi ro tỷ giá; gia đình có con du học ở Pháp, Đức, Hà Lan, Phần Lan trả học phí và sinh hoạt bằng euro, nên euro lên hay xuống đều đổi số tiền phải chuyển mỗi kỳ. Kênh thứ ba là vốn đầu tư và viện trợ phát triển từ các nước châu Âu, cùng cộng đồng người Việt đông ở Đức, Pháp, Séc, Ba Lan.

Đọc một bản tin về EU: câu nên tự đặt

"EU áp thuế" hay "một nước EU áp thuế"? Thuế nhập khẩu do cả khối quyết, một nước thành viên không tự áp thuế riêng lên hàng Việt Nam được. Nếu bản tin nói Pháp hay Đức "áp thuế nhập khẩu", nhiều khả năng đó là thuế tiêu dùng nội địa hoặc bản tin dịch sai. Ai là người ra quyết định này?

"Đề xuất", "thông qua" hay "có hiệu lực"? Ba giai đoạn cách nhau có khi vài năm. Một đề xuất của Ủy ban chưa phải luật; luật đã thông qua thường có thời gian chuyển tiếp trước khi áp dụng. Từ ngày nào doanh nghiệp phải làm theo?

Con số "thị trường 450 triệu dân". Đó là dân số cả khối, xấp xỉ, số liệu tham khảo thay đổi theo năm. Nó không có nghĩa hàng Việt Nam dễ bán cho cả 450 triệu người, vì thói quen tiêu dùng mỗi nước rất khác. Hàng của mình hợp với nước nào trước?

"Các nước thành viên chia rẽ". Trong những việc cần đồng thuận, bất đồng là bình thường và thường kéo dài trước khi ra một thoả hiệp. Đó là cách bộ máy vận hành, không phải dấu hiệu khối sắp tan.

Hiểu lầm hay gặp và giới hạn thật của EU

Hiểu lầm: EU là cả châu Âu. Thực tế nhiều nước châu Âu không thuộc EU: Anh, Na Uy, Thụy Sĩ, Iceland, Serbia, Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ. Có nước đang là ứng viên, phải qua quá trình đàm phán dài theo từng chương luật trước khi được kết nạp.

Hiểu lầm: EU có quân đội và ngân sách như một quốc gia. Quốc phòng vẫn do từng nước nắm. Ngân sách chung của EU chỉ khoảng một phần trăm tổng sản phẩm của khối, rất nhỏ so với ngân sách một chính phủ. Phần lớn dùng cho nông nghiệp, phát triển vùng khó khăn, nghiên cứu.

Hiểu lầm: Brussels quyết hết. Thuế thu nhập, lương hưu, giáo dục, y tế, cảnh sát chủ yếu vẫn là việc của từng nước. Ủy ban châu Âu mạnh trong thương mại, cạnh tranh, tiêu chuẩn hàng hoá; yếu hơn nhiều ở những mảng còn lại.

Giới hạn: mỗi quyết định cần thời gian. Vì phải dung hoà 27 nước, EU thường phản ứng chậm hơn một quốc gia đơn lẻ, nhưng khi đã ra quy định thì áp dụng đồng loạt trên một thị trường rất lớn, đủ sức kéo cả chuỗi cung ứng thế giới đổi theo.

Câu hỏi thường gặp

Liên minh châu Âu hiện có bao nhiêu nước thành viên?

Hiện có 27 nước thành viên, sau khi Vương quốc Anh rời khối. Danh sách có thể thay đổi khi kết nạp thêm nước mới, việc này cần cả 27 nước đồng ý và thường mất nhiều năm đàm phán.

Ủy ban châu Âu và Nghị viện châu Âu khác nhau thế nào?

Ủy ban châu Âu là cơ quan điều hành, soạn đề xuất luật và đàm phán thương mại thay mặt cả khối. Nghị viện châu Âu gồm các nghị sĩ do dân bầu trực tiếp, có quyền sửa, thông qua hoặc bác dự luật và phê chuẩn hiệp định.

Nước nào trong EU không dùng đồng euro?

Một số nước thành viên vẫn giữ đồng tiền riêng, ví dụ Ba Lan, Séc, Hungary, Thuỵ Điển, Đan Mạch. Danh sách nước dùng euro thay đổi theo thời gian, nên khi cần chính xác hãy tra trang chính thức của Ngân hàng Trung ương châu Âu.

Visa Schengen có đi được mọi nước EU không?

Không hẳn. Visa Schengen dùng cho các nước trong khu vực Schengen, trong đó có cả vài nước không thuộc EU như Na Uy, Thụy Sĩ. Có nước EU chưa tham gia đầy đủ hoặc không tham gia, cần kiểm tra trước chuyến đi.

Thẻ vàng thuỷ sản của EU là gì?

Đó là cảnh báo của Ủy ban châu Âu đối với một nước chưa kiểm soát tốt khai thác hải sản bất hợp pháp. Hàng hải sản khai thác từ nước đó bị kiểm tra kỹ hơn khi vào EU cho tới khi cảnh báo được gỡ.

Một nước EU có tự ký hiệp định thương mại với Việt Nam được không?

Không. Chính sách thương mại thuộc thẩm quyền chung của khối, nên Ủy ban châu Âu đàm phán thay cả 27 nước. Các nước vẫn có thể ký thoả thuận riêng về đầu tư, giáo dục, lao động trong phạm vi được phép.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138