ToanCuc.comToàn Cục
Các vùng của thế giới

Trung Á ở đâu: năm nước không giáp biển, tài nguyên lớn và tuyến đường sắt Á Âu

Trung Á gồm Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyzstan, Tajikistan: không giáp biển, giàu khí đốt, uranium, bông. Vì sao vùng này hay lên tin, nối gì với Việt Nam.

High Central Asian pass under snow peaks, an older woman in a lilac scarf waits beside a dusty bus at a roadside stop, wide shot, crisp clear morning

Trung Á là vùng nằm giữa lục địa Á Âu, phía bắc Iran và Afghanistan, phía tây Trung Quốc, phía nam Nga, gồm năm nước Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyzstan và Tajikistan; cả năm đều không giáp đại dương, nhưng giàu khí đốt, dầu mỏ, uranium, kim loại và bông. Vùng này hay lên bản tin vì nằm trên những tuyến đường bộ, đường sắt và đường ống nối Trung Quốc với châu Âu, và vì các nước lớn đều muốn có mặt ở đó.

Với người Việt, Trung Á nghe xa, nhưng sợi dây không ít: khách du lịch Kazakhstan, Uzbekistan sang Nha Trang, Phú Quốc mỗi mùa đông; hàng Việt đi sang vùng này bằng tàu biển rồi đường sắt; và Việt Nam có hiệp định thương mại với Liên minh Kinh tế Á Âu, trong đó có hai nước Trung Á. Bài này mô tả vùng theo địa lý, tài nguyên, kinh tế, không đi vào quan hệ chính trị giữa các nước lớn.

Một vùng bị khoá trong đất liền

Đặc điểm quan trọng nhất của Trung Á là xa biển. Kazakhstan là nước không giáp biển lớn nhất thế giới. Uzbekistan còn thuộc nhóm rất hiếm nước "không giáp biển hai lần": bản thân không có biển, mà mọi nước láng giềng cũng không có biển, nên hàng muốn ra cảng phải đi qua ít nhất hai biên giới. Biển Caspi ở phía tây thực chất là một hồ nước mặn khổng lồ, không thông ra đại dương, nên tàu chỉ chạy được giữa các nước ven hồ.

Xa biển nghĩa là chi phí vận tải cao. Một container hàng từ Hải Phòng sang Tashkent phải đi tàu biển tới một cảng Trung Quốc hoặc qua một cảng khác, rồi chuyển lên tàu hoả hay xe tải, vượt nhiều biên giới, mỗi lần qua cửa khẩu lại thêm thủ tục và chờ đợi. Đường ray ở các nước thuộc Liên Xô cũ có khổ rộng hơn đường ray Trung Quốc, nên ở biên giới hàng phải chuyển sang toa khác hoặc thay bánh toa. Ví dụ giả định: một lô hàng mất vài ngày từ cảng biển tới biên giới, rồi thêm một hai ngày nằm chờ đổi khổ ray.

Địa hình cũng chia vùng thành hai nửa rõ rệt. Phía bắc và tây là thảo nguyên, sa mạc mênh mông của Kazakhstan, Turkmenistan. Phía đông nam là núi cao: dãy Thiên Sơn, cao nguyên Pamir ở Kyrgyzstan và Tajikistan, nơi có những đèo trên bốn nghìn mét và mùa đông đường bị tuyết chặn. Dân cư tập trung ở các thung lũng màu mỡ, như thung lũng Fergana chia cho ba nước.

Năm nước, mỗi nước một thế mạnh

Phác hoạ dưới đây chỉ là nét chính, sản lượng và thứ hạng thay đổi theo năm (số liệu tham khảo):

NướcTài nguyên và ngành chínhĐiểm hay lên tin
KazakhstanDầu mỏ, uranium, ngũ cốc, kim loạiMột trong những nước khai thác uranium lớn nhất thế giới; trục đường sắt nối Trung Quốc với châu Âu
UzbekistanBông, vàng, khí đốt, dệt mayĐông dân nhất vùng; đang mở cửa, cải cách kinh tế, du lịch thành cổ trên Con đường tơ lụa
TurkmenistanKhí đốt tự nhiên với trữ lượng rất lớnĐường ống khí sang Trung Quốc; chính sách trung lập được Liên Hợp Quốc ghi nhận
KyrgyzstanVàng, thuỷ điện, chăn nuôiKiều hối từ người làm việc ở Nga chiếm phần rất lớn trong thu nhập quốc gia
TajikistanNhôm, thuỷ điện, bôngPhụ thuộc kiều hối ở mức thuộc hàng cao nhất thế giới; núi chiếm phần lớn diện tích

Từ bảng có thể thấy hai kiểu kinh tế khác nhau: Kazakhstan và Turkmenistan sống nhiều nhờ bán năng lượng, còn Kyrgyzstan và Tajikistan sống nhiều nhờ tiền người lao động gửi về từ nước ngoài. Vì thế giá dầu khí và tình hình kinh tế Nga, nơi đông lao động Trung Á làm việc, là hai thứ tác động mạnh nhất tới đời sống trong vùng.

Hành lang vận tải: vì sao các nước lớn để ý tới Trung Á

Từ khi đường sắt chở container chạy đều đặn giữa Trung Quốc và châu Âu, Trung Á trở thành đoạn giữa của tuyến. Tàu hoả mất khoảng hai tới ba tuần để đi từ miền tây Trung Quốc sang Ba Lan, Đức, trong khi tàu biển mất khoảng năm sáu tuần. Cước đường sắt cao hơn đường biển nhưng rẻ hơn hàng không nhiều, nên hợp với hàng điện tử, phụ tùng, hàng cần giao nhanh. Cửa khẩu Khorgos giữa Trung Quốc và Kazakhstan là một trong những điểm chuyển tải lớn.

Khi tuyến qua lãnh thổ Nga gặp khó khăn về lệnh trừng phạt và bảo hiểm, nhiều chủ hàng quay sang "Hành lang Trung tâm": đi qua Kazakhstan, lên phà vượt biển Caspi sang Azerbaijan, qua Gruzia rồi Thổ Nhĩ Kỳ vào châu Âu. Tuyến này ngắn trên bản vẽ nhưng nhiều lần chuyển tải, cảng ven Caspi nhỏ, nên năng lực còn hạn chế. Tin về các dự án mở rộng cảng, nâng cấp đường ray ở đây là tin về chi phí vận tải giữa châu Á và châu Âu.

Ngoài đường vận tải còn có đường ống: khí đốt Turkmenistan chảy sang Trung Quốc qua Uzbekistan và Kazakhstan, dầu Kazakhstan đi ra Biển Đen qua đường ống sang cảng của Nga. Mỗi đường ống là một sợi dây ràng buộc dài hạn giữa nước bán và nước mua, nên tin về đường ống thường là tin kinh tế, không chỉ tin kỹ thuật.

Nước: thứ tài nguyên ít được nhắc mà quan trọng nhất

Hai con sông lớn của vùng, Amu Darya và Syr Darya, bắt nguồn từ núi tuyết Pamir và Thiên Sơn rồi chảy qua sa mạc về phía biển Aral. Thời Liên Xô, nước hai sông được dẫn đi tưới những cánh đồng bông rộng lớn. Hậu quả là biển Aral, từng là một trong những hồ lớn nhất thế giới, co lại chỉ còn một phần nhỏ, để lại đáy hồ khô nhiễm muối và bụi. Đây là một trong những ví dụ được nhắc nhiều nhất về tác động của khai thác nước quá mức.

Ngày nay chuyện chia nước vẫn là chủ đề thường xuyên giữa các nước thượng nguồn và hạ nguồn. Kyrgyzstan và Tajikistan muốn giữ nước trong hồ chứa vào mùa hè để mùa đông chạy thuỷ điện sưởi ấm; Uzbekistan, Turkmenistan, Kazakhstan cần nước chảy về vào mùa hè để tưới. Các nước dàn xếp bằng thoả thuận đổi điện lấy nước, đổi khí đốt lấy nước theo từng năm. Với người Việt quen chuyện Mê Công, câu chuyện thượng nguồn hạ nguồn ở Trung Á có nhiều nét dễ hiểu.

Các tổ chức khu vực mà Trung Á tham gia

Liên minh Kinh tế Á Âu. Kazakhstan và Kyrgyzstan là thành viên, cùng Nga, Belarus và Armenia. Khối có thị trường chung về hàng hoá và lao động, biểu thuế chung với bên ngoài. Việt Nam ký hiệp định thương mại tự do với khối này, nên hàng Việt vào Kazakhstan, Kyrgyzstan được ưu đãi thuế theo hiệp định chung.

Tổ chức Hợp tác Thượng Hải. Bốn nước Trung Á là thành viên, trừ Turkmenistan vì nước này theo chính sách trung lập. Tổ chức tập trung vào an ninh khu vực và hợp tác kinh tế, không phải liên minh thuế quan.

Hợp tác giữa năm nước Trung Á với nhau. Năm nước có các cuộc gặp thường kỳ để bàn chuyện chung như chia nước sông, điện, giao thông. Nước là chuyện lớn: các nước thượng nguồn có núi và thuỷ điện, các nước hạ nguồn cần nước tưới bông, lúa mì.

Các khuôn khổ "Trung Á cộng một". Nhiều nước và khối lớn như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, EU, Mỹ, Ấn Độ lập diễn đàn riêng với năm nước. Tin về các diễn đàn này thường xoay quanh khoáng sản, năng lượng, đường vận tải.

Liên hệ với Việt Nam và cách đọc tin về vùng này

Hàng Việt Nam bán sang Trung Á gồm điện thoại, linh kiện, thuỷ sản, cà phê, chè, trái cây, hàng dệt may. Kim ngạch còn nhỏ so với các thị trường lớn nhưng tăng dần, và đường vận chuyển vẫn là trở ngại lớn nhất. Đã có các chuyến tàu hàng đường sắt chạy từ Việt Nam qua Trung Quốc sang Trung Á, nhưng chưa đều đặn như các tuyến lớn. Du lịch đi theo chiều ngược lại: khách từ Kazakhstan, Uzbekistan tìm nắng ấm biển miền Trung, miền Nam vào mùa đông, nhờ các đường bay thẳng mở thêm trong vài năm qua.

Khi đọc tin về Trung Á, nên tự hỏi: tin này nói về hàng hoá, đường vận tải hay năng lượng? Hầu hết các tin kinh tế về vùng thuộc ba nhóm đó. Một bản tin "ký thoả thuận hàng chục tỷ đô la" thường là tổng giá trị cam kết nhiều năm, gồm cả dự án mới ở giai đoạn ý tưởng, không phải tiền đã giải ngân. Con số đáng xem hơn là lượng container thực tế đi qua một tuyến, thời gian chuyển tải ở biên giới, hay lượng khí đốt thực sự chảy qua đường ống.

Cũng nên phân biệt Trung Á với vùng Kavkaz phía bên kia biển Caspi, gồm Gruzia, Armenia, Azerbaijan. Hai vùng hay được nhắc chung vì cùng nằm trên các hành lang vận tải, nhưng khác nhau về địa lý, kinh tế và tổ chức tham gia.

Hiểu lầm hay gặp về Trung Á

Hiểu lầm: Trung Á là một vùng nghèo, toàn sa mạc. Thực tế Kazakhstan có thu nhập bình quân thuộc nhóm trung bình cao, các thành phố như Almaty, Astana, Tashkent hiện đại. Vùng có núi tuyết, hồ lớn, thung lũng nông nghiệp trù phú bên cạnh sa mạc.

Hiểu lầm: năm nước giống hệt nhau. Ngôn ngữ, quy mô kinh tế, nguồn thu, mức độ mở cửa khác nhau đáng kể. Gộp cả năm thành "các nước Trung Á" trong một câu thường che mất khác biệt đó.

Hiểu lầm: tiếng Nga dùng được khắp vùng nên các nước giống Nga. Tiếng Nga vẫn phổ biến trong kinh doanh và ở thành phố, nhưng mỗi nước có ngôn ngữ quốc gia riêng, đang được đẩy mạnh trong giáo dục, hành chính. Nhiều nước còn chuyển chữ viết sang hệ chữ Latinh. Người làm ăn ở đây nên chuẩn bị cả hai ngôn ngữ.

Hiểu lầm: vùng xa xôi nên không ảnh hưởng tới giá cả thế giới. Uranium Kazakhstan liên quan tới nhiên liệu nhà máy điện hạt nhân nhiều nước, khí đốt Turkmenistan liên quan tới cân bằng khí đốt châu Á, lúa mì Kazakhstan liên quan tới thị trường ngũ cốc khu vực. Một sự cố ở mỏ hay đường ống có thể làm giá các mặt hàng này dao động.

Giới hạn của tuyến đường sắt Á Âu. Đường sắt chỉ chở được một phần rất nhỏ so với đường biển. Nó là lựa chọn bổ sung cho hàng cần nhanh, không thay thế được tàu container cỡ lớn chạy qua kênh đào và eo biển.

Câu hỏi thường gặp

Trung Á gồm những nước nào?

Trung Á gồm năm nước: Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyzstan và Tajikistan. Đây là các nước từng thuộc Liên Xô, trở thành quốc gia độc lập từ đầu thập niên 1990, có chung đặc điểm không giáp đại dương.

Vì sao Trung Á được gọi là vùng không giáp biển?

Cả năm nước đều không có bờ biển thông ra đại dương. Biển Caspi giáp Kazakhstan và Turkmenistan thực chất là hồ nước mặn khép kín, nên hàng hoá muốn ra cảng biển quốc tế phải đi qua lãnh thổ nước khác.

Hành lang Trung tâm là gì?

Đó là tuyến vận tải từ Trung Quốc qua Kazakhstan, vượt biển Caspi bằng phà sang Azerbaijan, qua Gruzia và Thổ Nhĩ Kỳ vào châu Âu. Tuyến này được chú ý nhiều hơn khi các tuyến khác gặp rủi ro, nhưng năng lực chuyên chở còn hạn chế.

Việt Nam có hiệp định thương mại với nước Trung Á nào?

Việt Nam có hiệp định thương mại tự do với Liên minh Kinh tế Á Âu, trong đó Kazakhstan và Kyrgyzstan là thành viên. Nhờ vậy nhiều mặt hàng Việt Nam vào hai nước này được hưởng thuế ưu đãi theo hiệp định chung.

Vì sao kiều hối quan trọng với Kyrgyzstan và Tajikistan?

Vì nhiều người dân hai nước sang làm việc ở nước ngoài, chủ yếu ở Nga, và gửi tiền về. Khoản này chiếm tỷ lệ rất lớn trong thu nhập quốc gia, nên kinh tế hay tỷ giá đồng rúp biến động là đời sống trong nước bị ảnh hưởng ngay.

Đi từ Việt Nam sang Trung Á bằng cách nào?

Hành khách có thể đi các chuyến bay thẳng theo mùa hoặc bay nối chuyến qua các sân bay lớn trong khu vực. Hàng hoá thường đi tàu biển tới cảng trung chuyển rồi chuyển sang đường sắt hoặc xe tải, mất nhiều thời gian hơn các thị trường giáp biển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138