ToanCuc.comToàn Cục
Biến đổi khí hậu toàn cầu

Thuế carbon biên giới của châu Âu vận hành ra sao: ai trả, tính trên cái gì

CBAM bắt nhà nhập khẩu vào EU trả giá carbon cho thép, nhôm, xi măng, phân bón theo lượng phát thải khi sản xuất. Cơ chế tính, ai gánh và cách đọc tin cho hàng Việt.

Border carbon rules seen from a factory roof: an engineer in a white-and-blue striped shirt checks rooftop solar panel rows beside a steel mill, over-the-shoulder, hazy morning

Thuế carbon biên giới của châu Âu, tên chính thức là Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới và thường gọi tắt là CBAM, buộc doanh nghiệp nhập khẩu một số mặt hàng phát thải cao vào Liên minh châu Âu phải mua chứng chỉ tương ứng với lượng khí nhà kính thải ra khi sản xuất hàng đó ở nước ngoài. Người trả tiền trực tiếp là nhà nhập khẩu ở châu Âu, nhưng nhà sản xuất ở nước xuất khẩu phải cung cấp số liệu và thường chịu sức ép giảm giá.

Danh mục hiện tại tập trung vào những ngành phát thải nặng: sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Với Việt Nam, mặt hàng chịu ảnh hưởng rõ nhất là thép và nhôm xuất sang châu Âu. Hiểu cách CBAM tính tiền giúp bạn đọc tin "hàng Việt chịu thuế carbon" đúng mức: không phải mọi hàng xuất khẩu đều bị đánh, và con số phải trả phụ thuộc rất nhiều vào việc nhà máy có đo được phát thải của chính mình hay không.

Vì sao châu Âu làm ra cơ chế này

Trong khối Liên minh châu Âu, các nhà máy phát thải lớn phải tham gia hệ thống mua bán phát thải: muốn thải một tấn CO2 thì phải có một hạn ngạch, và hạn ngạch có giá. Một nhà máy thép ở châu Âu vì vậy phải trả cho phát thải của mình, trong khi một nhà máy thép ở nơi không có giá carbon thì không. Hàng nhập khẩu do đó có lợi thế chi phí, và châu Âu lo hai chuyện: sản xuất trong khối dời ra nước ngoài, và tổng phát thải toàn cầu không giảm mà chỉ chuyển chỗ. Người trong ngành gọi hiện tượng đó là rò rỉ carbon.

Trước đây, để chống rò rỉ, châu Âu cấp miễn phí một phần hạn ngạch cho những ngành dễ bị cạnh tranh từ bên ngoài. CBAM được thiết kế để thay dần cách làm đó: hạn ngạch miễn phí giảm dần, CBAM tăng dần, sao cho hàng trong khối và hàng nhập khẩu cùng chịu một mức giá carbon. Về lý thuyết, đây là cách làm cho sân chơi ngang bằng. Nhiều nước xuất khẩu thì nhìn nó như một rào cản thương mại mới. Hai cách nhìn này cùng tồn tại trong các cuộc thảo luận quốc tế, và bài này chỉ mô tả cơ chế.

Một lô thép vào châu Âu được tính tiền theo các bước nào

Lấy ví dụ giả định một lô thép cuộn từ một nhà máy ở miền Trung xuất sang một nhà nhập khẩu ở châu Âu. Chuỗi việc theo cơ chế đầy đủ như sau:

  1. Nhà nhập khẩu ở châu Âu phải đăng ký tư cách người khai báo CBAM với cơ quan có thẩm quyền trước khi nhập các mặt hàng thuộc danh mục.
  2. Nhà máy ở Việt Nam đo hoặc tính lượng phát thải nội hàm của lô thép, tức lượng khí nhà kính thải ra trong quá trình luyện và cán ra chính lượng thép đó, theo phương pháp mà châu Âu chấp nhận.
  3. Nếu nhà máy không có số liệu đáng tin, nhà nhập khẩu phải dùng giá trị mặc định do châu Âu công bố, thường được đặt ở mức cao để khuyến khích nộp số liệu thật.
  4. Mỗi năm, nhà nhập khẩu nộp tờ khai tổng lượng phát thải nội hàm của mọi lô đã nhập, kèm báo cáo đã được bên thẩm định độc lập kiểm tra.
  5. Nhà nhập khẩu mua chứng chỉ CBAM với giá gắn theo giá hạn ngạch trong hệ thống mua bán phát thải của châu Âu, rồi nộp lại số chứng chỉ tương ứng.
  6. Nếu ở nước sản xuất đã có giá carbon thực trả, như thuế carbon hay thị trường carbon bắt buộc, phần đó được khấu trừ để không bị tính hai lần.

Trước giai đoạn phải mua chứng chỉ, có một giai đoạn chuyển tiếp chỉ yêu cầu khai báo số liệu, chưa thu tiền. Mốc thời gian, ngưỡng miễn cho lô hàng nhỏ và danh mục hàng có thể được châu Âu điều chỉnh, nên doanh nghiệp cần theo dõi văn bản chính thức chứ không dựa vào tin tóm tắt.

Ai gánh chi phí thật sự

Trên giấy, nhà nhập khẩu ở châu Âu trả tiền. Trong thực tế, giá cả được thương lượng: nếu thép từ Việt Nam phải gánh thêm chi phí chứng chỉ cao hơn thép từ một nước có nhà máy phát thải thấp hơn, người mua sẽ đòi giảm giá hoặc chuyển sang nhà cung cấp khác. Vì vậy, gánh nặng thực sự rơi vào bên nào phụ thuộc vào vị thế đàm phán và vào độ "sạch" của nhà máy so với đối thủ.

Đây là chỗ công nghệ sản xuất quyết định nhiều thứ. Thép luyện từ quặng bằng lò cao dùng than cốc thường phát thải cao hơn thép luyện từ thép phế bằng lò điện, nhất là khi lò điện dùng nguồn điện sạch. Hai nhà máy cùng xuất một tấn thép có thể chịu mức chi phí CBAM khác nhau đáng kể. Với nhà máy dùng điện lưới, cơ cấu nguồn điện của cả nước cũng góp phần vào con số phát thải.

Thêm một chi phí ít được nhắc: chi phí đo đạc và thẩm định. Nhà máy phải có hệ thống theo dõi nhiên liệu, điện, nguyên liệu đầu vào, và thuê bên thẩm định được công nhận. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ làm hàng gia công thép cho khách châu Âu, đây có thể là gánh nặng lớn hơn bản thân tiền chứng chỉ.

Kênh truyền về Việt Nam: không chỉ nhà máy thép

Nhà máy thép, nhôm. Chịu tác động trực tiếp nhất, phải đầu tư đo đạc, có thể phải chuyển dần sang công nghệ ít phát thải hơn để giữ khách châu Âu.

Ngành cơ khí, đồ gia dụng dùng thép. Một số sản phẩm chế tạo từ thép như ốc vít, kết cấu thép cũng nằm trong danh mục hàng thép. Doanh nghiệp làm hàng cơ khí xuất khẩu nên kiểm mã hàng của mình có thuộc diện không.

Ngành phân bón, xi măng. Nằm trong danh mục, nhưng lượng xuất sang châu Âu của Việt Nam ở các ngành này nhỏ hơn thép, nên tác động trực tiếp hẹp hơn.

Ngành dệt may, da giày, điện tử. Hiện không nằm trong danh mục CBAM, nhưng khách hàng châu Âu đã đòi báo cáo phát thải vì cam kết khí hậu của chính họ. Đây là áp lực thị trường, không phải thuế.

Người lao động. Xuất hiện nhu cầu tuyển người làm kiểm kê khí nhà kính, kỹ sư năng lượng, chuyên viên báo cáo bền vững ở các nhà máy xuất khẩu.

Đọc một bản tin về CBAM mà không hiểu sai

Những cụm từ hay gặp và câu hỏi nên tự đặt:

  • "Hàng Việt bị đánh thuế carbon": hỏi mặt hàng nào, có thuộc danh mục CBAM không? Phần lớn hàng xuất khẩu của Việt Nam sang châu Âu như dệt may, điện thoại, cà phê, thuỷ sản hiện không thuộc danh mục.
  • "Phát thải nội hàm": lượng khí thải gắn với việc làm ra sản phẩm, gồm phát thải trực tiếp từ nhà máy và với một số mặt hàng có cả phát thải từ điện dùng.
  • "Giá trị mặc định": con số châu Âu dùng khi không có số liệu thật. Doanh nghiệp đo được số thật thấp hơn thì có lợi.
  • Số tiền ước tính: các con số "doanh nghiệp Việt có thể mất X triệu đô la" phụ thuộc vào giả định giá carbon, sản lượng, công nghệ. Xem đó là kịch bản tham khảo, không phải hoá đơn.
  • "Mở rộng danh mục": châu Âu có cơ chế rà soát, nhưng mặt hàng nào được thêm và khi nào là quyết định trong tương lai. Tin nói chắc "sắp áp cho dệt may" cần được kiểm với nguồn chính thức.

Hiểu lầm hay gặp và giới hạn của CBAM

Hiểu lầm: mua tín chỉ carbon là né được CBAM. Thực tế: CBAM tính theo phát thải thật trong sản xuất, chỉ khấu trừ giá carbon thực trả theo quy định ở nước xuất xứ. Tín chỉ tự nguyện không được dùng thay chứng chỉ.

Hiểu lầm: nhà máy Việt Nam phải nộp tiền cho châu Âu. Thực tế: người nộp là nhà nhập khẩu ở châu Âu. Nhà máy Việt Nam chịu tác động gián tiếp qua giá bán và qua yêu cầu cung cấp số liệu.

Giới hạn: CBAM chỉ áp cho hàng vào châu Âu. Hàng bán sang thị trường khác không chịu cơ chế này, dù một số nước khác cũng đang nghiên cứu cơ chế tương tự. Đây là chính sách của một khối, không phải luật toàn cầu.

Hiểu lầm: CBAM là một loại thuế nhập khẩu thông thường. Thực tế: CBAM không tính theo giá trị lô hàng như thuế nhập khẩu, mà theo số tấn khí nhà kính gắn với lô hàng. Hai lô thép cùng giá có thể chịu mức chi phí rất khác nhau nếu được làm ra bằng hai công nghệ khác nhau.

Nhà máy xuất khẩu thường chuẩn bị theo thứ tự nào

Với một nhà máy có khách hàng ở châu Âu, việc đầu tiên thường không phải là đổi công nghệ mà là biết mình đang thải bao nhiêu. Nhà máy lập ranh giới đo đạc, ghi lại lượng than, khí, điện, nguyên liệu đầu vào theo từng dây chuyền, rồi tính ra phát thải trên mỗi tấn sản phẩm theo phương pháp được chấp nhận. Có số liệu thật, nhà máy mới biết mình đứng ở đâu so với giá trị mặc định và so với đối thủ.

Bước thứ hai là chuẩn bị cho thẩm định: hồ sơ, sổ ghi chép, đồng hồ đo được hiệu chuẩn, người phụ trách có đào tạo. Bước thứ ba mới là giảm phát thải: tận dụng nhiệt thừa, chuyển một phần sang lò điện, mua điện sạch, tăng tỷ lệ thép phế. Người trong ngành thép hay nói vui rằng CBAM trước hết là bài kiểm tra sổ sách, sau đó mới là bài kiểm tra công nghệ. Nhà máy nào làm sớm thì vừa có lợi khi đàm phán giá với khách châu Âu, vừa chuẩn bị sẵn cho thị trường carbon đang được xây dựng trong nước.

Câu hỏi thường gặp

CBAM là gì?

CBAM là Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới của Liên minh châu Âu, buộc nhà nhập khẩu một số mặt hàng phát thải cao mua chứng chỉ theo lượng khí nhà kính thải ra khi sản xuất hàng đó. Mục đích là để hàng nhập khẩu chịu giá carbon ngang hàng sản xuất trong khối.

CBAM áp dụng cho những mặt hàng nào?

Danh mục hiện tập trung vào sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro, kèm một số sản phẩm chế biến từ chúng. Danh mục có thể được châu Âu rà soát và điều chỉnh, nên cần tra văn bản chính thức.

Ai phải trả tiền CBAM?

Nhà nhập khẩu đã đăng ký ở châu Âu là bên mua và nộp chứng chỉ. Nhà sản xuất ở nước xuất khẩu không nộp trực tiếp nhưng phải cung cấp số liệu phát thải và thường chịu sức ép giảm giá bán.

Dệt may, cà phê Việt Nam có bị CBAM không?

Hiện tại các mặt hàng này không thuộc danh mục CBAM. Tuy nhiên khách hàng châu Âu vẫn có thể yêu cầu báo cáo phát thải vì cam kết khí hậu riêng của họ, đó là áp lực thị trường chứ không phải thuế.

Doanh nghiệp không có số liệu phát thải thì sao?

Khi đó nhà nhập khẩu phải dùng giá trị mặc định do châu Âu công bố, thường bất lợi hơn số liệu thật của một nhà máy hiệu quả. Vì vậy đo đạc phát thải và có bên thẩm định là việc nên làm sớm.

Đã trả thuế carbon ở trong nước thì có bị tính hai lần không?

Theo thiết kế, giá carbon đã thực trả ở nước xuất xứ được khấu trừ khỏi nghĩa vụ CBAM theo quy định. Vì thế một nước có thị trường carbon hay thuế carbon trong nước có thể giúp doanh nghiệp của mình giảm phần phải nộp ở châu Âu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138