ToanCuc.comToàn Cục
Biến đổi khí hậu toàn cầu

Tín chỉ carbon là gì: một tấn CO2 được đếm, mua bán và kiểm tra ra sao

Một tín chỉ carbon thường đại diện cho một tấn CO2 tương đương được giảm hoặc hút về. Ai tạo ra, ai mua, thị trường bắt buộc và tự nguyện khác gì, vì sao giá chênh lớn.

Carbon credit verification at a solar farm: an inspector in a soft purple shirt walks between long solar panel rows with a technician, wide shot, warm late afternoon

Tín chỉ carbon là một chứng nhận có thể mua bán, thường đại diện cho một tấn CO2 hoặc khí nhà kính tương đương đã được giảm bớt hay hút ra khỏi khí quyển nhờ một dự án cụ thể, như giữ rừng, thay bếp đun, điện mặt trời. Người mua dùng tín chỉ để bù cho phần phát thải của mình, và tín chỉ đã dùng phải bị huỷ để không ai dùng lần hai.

Nghe đơn giản như mua bán gạo theo tấn, nhưng hàng hoá ở đây là thứ vô hình: một lượng khí không bị thải ra. Toàn bộ giá trị của tín chỉ nằm ở chỗ người ta tin rằng lượng khí đó được đếm đúng và thật sự không xảy ra. Hiểu chuỗi đếm, kiểm và huỷ tín chỉ là cách nhanh nhất để đọc tin về thị trường carbon mà không bị cuốn vào những con số tỷ đô la. Phần dưới đi lần lượt từ cách một tín chỉ ra đời, hai loại thị trường, chuyện giá, tới chỗ tín chỉ chạm vào Việt Nam.

Một tín chỉ ra đời qua những bước nào

Lấy ví dụ giả định một dự án giữ và phục hồi rừng ngập mặn ven biển. Từ cánh rừng tới tín chỉ trong tài khoản người mua, chuỗi việc thường như sau:

  1. Chủ dự án chọn một bộ tiêu chuẩn, mỗi bộ có phương pháp tính riêng cho từng loại dự án: rừng, năng lượng, bếp đun, xử lý rác.
  2. Xác định đường cơ sở, tức lượng phát thải sẽ xảy ra nếu không có dự án, ví dụ rừng sẽ bị chặt bao nhiêu héc-ta mỗi năm. Đây là bước dễ gây tranh cãi nhất vì nó dựa trên giả định.
  3. Chứng minh tính bổ sung: dự án chỉ xảy ra nhờ có tiền từ tín chỉ. Nếu rừng đằng nào cũng được giữ, tín chỉ sinh ra là không có giá trị thật.
  4. Một bên thẩm định độc lập kiểm tra thiết kế dự án trước khi đăng ký.
  5. Dự án vận hành, đo đạc, báo cáo định kỳ. Bên thẩm định kiểm tra lại số liệu thực tế bằng khảo sát thực địa, ảnh vệ tinh, sổ sách.
  6. Đơn vị quản lý tiêu chuẩn cấp tín chỉ vào sổ đăng ký điện tử, mỗi tín chỉ có số hiệu riêng.
  7. Người mua mua tín chỉ, khi dùng để bù phát thải thì yêu cầu huỷ, số hiệu chuyển sang trạng thái đã dùng và không thể bán lại.

Chuỗi này gọi tắt là đo đạc, báo cáo, thẩm định. Mọi bê bối lớn về tín chỉ carbon trên thế giới gần như đều nằm ở một trong ba chỗ: đường cơ sở bị thổi phồng, tính bổ sung không có thật, hoặc carbon không được giữ lâu dài như rừng bị cháy sau khi đã bán tín chỉ.

Hai loại thị trường carbon khác nhau thế nào

Báo chí hay gộp chung "thị trường carbon", nhưng thực ra có hai loại vận hành theo luật rất khác:

Thị trường bắt buộcThị trường tự nguyện
Ai bắt buộcNhà nước đặt trần phát thải cho các cơ sở lớnKhông ai, doanh nghiệp tự mua để thực hiện cam kết
Hàng hoá chínhHạn ngạch phát thải, có thể kèm một phần tín chỉ bù trừTín chỉ từ dự án theo các bộ tiêu chuẩn tư nhân
Cơ chếCấp hạn ngạch và mua bán: thải ít hơn hạn ngạch thì bán phần dư, thải nhiều thì mua thêmMua tín chỉ để bù phần phát thải muốn trung hoà
GiáThường cao hơn và do cung cầu hạn ngạch quyết địnhChênh lệch rất lớn tuỳ loại dự án và độ tin cậy
Ví dụHệ thống mua bán phát thải của Liên minh châu ÂuTín chỉ từ rừng, bếp đun, năng lượng ở nước đang phát triển

Ngoài ra còn tầng thứ ba giữa các quốc gia theo Điều 6 của Thoả thuận Paris: một nước có thể chuyển kết quả giảm phát thải cho nước khác, với điều kiện điều chỉnh sổ sách tương ứng để cùng một tấn không bị hai nước cùng tính vào cam kết của mình. Người trong nghề gọi đó là chống tính trùng.

Cấp hạn ngạch và mua bán: ví dụ hai nhà máy

Cơ chế của thị trường bắt buộc dễ hiểu nhất qua một ví dụ giả định. Nhà nước đặt trần tổng phát thải cho một nhóm nhà máy, rồi chia trần đó thành hạn ngạch, mỗi hạn ngạch là quyền thải một tấn. Nhà máy A được cấp một trăm nghìn hạn ngạch, nhà máy B cũng vậy. Cuối năm, mỗi nhà máy phải nộp đủ hạn ngạch bằng đúng lượng mình đã thải, thiếu thì bị phạt.

Nhà máy A thay lò hơi cũ, thải chỉ tám mươi nghìn tấn, thừa hai mươi nghìn hạn ngạch. Nhà máy B chưa kịp đầu tư, thải một trăm hai mươi nghìn tấn, thiếu hai mươi nghìn. B mua phần thừa của A. Tổng phát thải của nhóm vẫn nằm trong trần, nhưng việc giảm diễn ra ở nơi rẻ nhất, và A có thêm tiền để thưởng cho việc đầu tư sớm. Mỗi năm nhà nước hạ trần một chút, hạn ngạch khan dần, giá có xu hướng bị đẩy lên, tạo sức ép để cả nhóm đầu tư giảm phát thải.

Một số thị trường bắt buộc cho phép dùng một phần tín chỉ bù trừ từ dự án bên ngoài thay cho hạn ngạch, nhưng thường giới hạn tỷ lệ và loại tín chỉ. Đây là cầu nối giữa hai loại thị trường, và cũng là chỗ các nước tranh luận nhiều khi thiết kế luật chơi trong nước.

Vì sao cùng là một tấn mà giá chênh nhau rất xa

Trên thị trường tự nguyện, giá một tín chỉ có thể chênh nhau nhiều lần tuỳ loại. Tín chỉ từ những dự án năng lượng tái tạo cũ ở nước đã có điện rẻ thường rẻ, vì người mua nghi ngờ dự án đó đằng nào cũng được xây. Tín chỉ hút carbon bằng công nghệ, chôn CO2 vĩnh viễn dưới lòng đất, thì đắt hơn hẳn vì độ bền và độ chắc chắn cao. Ở giữa là tín chỉ từ rừng, đất, rừng ngập mặn, giá phụ thuộc rất nhiều vào uy tín bộ tiêu chuẩn và bên thẩm định.

Năm tháng phát hành cũng quan trọng. Tín chỉ phát sinh từ nhiều năm trước thường bị người mua khó tính tránh. Rồi đến các "đồng lợi ích": dự án vừa giảm phát thải vừa giúp cộng đồng địa phương có thu nhập, bảo vệ đa dạng sinh học, thường được trả giá cao hơn. Vì vậy, khi tin nói "giá tín chỉ carbon thế giới là bao nhiêu", câu đó gần như vô nghĩa nếu không nói loại tín chỉ nào, thị trường nào.

Với thị trường bắt buộc, giá hạn ngạch lại phụ thuộc vào chính sách: nhà nước siết trần nhanh thì giá lên, kinh tế suy giảm, nhà máy chạy ít thì giá xuống. Đây không phải lời dự báo, chỉ là cơ chế để bạn hiểu vì sao con số trong tin lên xuống.

Tín chỉ carbon chạm tới Việt Nam ở đâu

Việt Nam có nguồn tín chỉ tiềm năng từ rừng, rừng ngập mặn, ruộng lúa giảm phát thải mê-tan, năng lượng tái tạo và xử lý rác thải. Việt Nam đã có thoả thuận chuyển nhượng kết quả giảm phát thải từ rừng ở một số tỉnh vùng Bắc Trung Bộ cho một quỹ do Ngân hàng Thế giới quản lý, tiền thu về được chia cho các bên tham gia giữ rừng. Đây là ví dụ cho thấy tín chỉ có thể biến công giữ rừng thành thu nhập cho người dân vùng rừng.

Song song, Việt Nam đang xây dựng thị trường carbon trong nước theo lộ trình, bắt đầu từ kiểm kê khí nhà kính bắt buộc với các cơ sở phát thải lớn. Chi tiết lộ trình, danh sách cơ sở và thời điểm vận hành sàn giao dịch là thông tin nên tra văn bản chính thức của cơ quan nhà nước, vì có thể được điều chỉnh.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, tín chỉ carbon có một giới hạn quan trọng: nhiều cơ chế thương mại như thuế carbon biên giới của châu Âu không chấp nhận tín chỉ tự nguyện để giảm nghĩa vụ. Một nhà máy thép không thể mua tín chỉ rừng rồi khai rằng sản phẩm của mình ít phát thải. Muốn nhẹ gánh, nhà máy phải giảm phát thải thật trong quy trình sản xuất. Với người dân, cần cảnh giác những lời mời góp vốn vào "dự án tín chỉ carbon" hứa lợi nhuận cao, vì đây là mảnh đất đã từng xuất hiện nhiều vụ lừa đảo trên thế giới.

Đọc một bản tin về tín chỉ carbon

Thuật ngữ và câu hỏi đáng giữ trong đầu:

  • "Bán được X triệu tấn tín chỉ": hỏi đã phát hành và bán thật, hay mới là thoả thuận khung, ý định thư? Rất nhiều tin dùng con số tiềm năng như thể tiền đã về.
  • "Tín chỉ đã huỷ": là tín chỉ đã được dùng để bù phát thải, con số đáng tin hơn "tín chỉ đã phát hành".
  • "Điều chỉnh tương ứng": thuật ngữ của Điều 6, nghĩa là nước bán trừ lượng giảm đã bán khỏi thành tích của mình để không tính trùng.
  • "Tính lâu bền": carbon được giữ bao lâu. Rừng có thể cháy, đất có thể bị cày xới, nên các dự án rừng thường phải giữ lại một phần tín chỉ làm quỹ dự phòng.
  • "Rò rỉ": giữ rừng chỗ này nhưng việc chặt cây dời sang chỗ khác, tổng phát thải không giảm.

Khi gặp con số giá trị thị trường tính bằng tỷ đô la, bạn nên xem đó là ước tính tham khảo của một tổ chức cụ thể, thay đổi theo năm và theo cách tính.

Một chi tiết nữa: trong tin tiếng Anh, chữ "carbon credit" và "allowance" thường bị dịch chung là "tín chỉ". Thật ra cái đầu là tín chỉ từ dự án, cái sau là hạn ngạch trong thị trường bắt buộc. Nhầm hai thứ này dễ dẫn tới so giá sai, vì chúng vận hành theo luật khác hẳn nhau và không phải lúc nào cũng thay được cho nhau.

Câu hỏi thường gặp

Tín chỉ carbon là gì?

Tín chỉ carbon là chứng nhận có thể mua bán, thường đại diện cho một tấn CO2 tương đương đã được giảm bớt hoặc hút ra khỏi khí quyển nhờ một dự án cụ thể. Khi được dùng để bù phát thải, tín chỉ phải bị huỷ để không thể bán lại.

Ai mua tín chỉ carbon?

Bên mua gồm doanh nghiệp muốn thực hiện cam kết khí hậu tự nguyện, cơ sở phải tuân thủ trần phát thải trong thị trường bắt buộc và trong một số trường hợp là chính phủ các nước theo cơ chế hợp tác của Thoả thuận Paris.

Thị trường carbon bắt buộc và tự nguyện khác nhau thế nào?

Thị trường bắt buộc do nhà nước đặt trần phát thải cho các cơ sở lớn, họ mua bán hạn ngạch với nhau. Thị trường tự nguyện là nơi doanh nghiệp tự mua tín chỉ từ dự án để bù phát thải, không có ai ép buộc.

Vì sao tín chỉ carbon bị chỉ trích?

Vì một số dự án thổi phồng lượng giảm phát thải, không có tính bổ sung thật hoặc carbon không được giữ lâu. Khi đó người mua tưởng đã bù phát thải nhưng thực ra khí quyển không được lợi bao nhiêu.

Người dân Việt Nam có hưởng lợi từ tín chỉ carbon không?

Có thể, nhất là cộng đồng giữ rừng khi kết quả giảm phát thải từ rừng được chuyển nhượng và tiền được chia lại. Tuy vậy cần cảnh giác các lời mời đầu tư vào dự án tín chỉ hứa lợi nhuận cao.

Mua tín chỉ carbon có giúp hàng xuất khẩu tránh thuế carbon của châu Âu không?

Nhìn chung là không. Cơ chế thuế carbon biên giới của châu Âu tính theo phát thải thực trong quá trình sản xuất và chỉ trừ khoản giá carbon đã thực trả ở nước xuất xứ theo quy định, không nhận tín chỉ tự nguyện để giảm nghĩa vụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138