Việt Nam thường đứng trong nhóm ba nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, cùng Ấn Độ và Thái Lan; thứ tự giữa Việt Nam và Thái Lan đổi qua lại theo từng năm, còn Ấn Độ nhiều năm liền dẫn đầu với khoảng cách xa. Những năm gần đây Việt Nam bán ra nước ngoài vài triệu tấn gạo mỗi năm, có năm vượt tám triệu tấn (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm). Điều đáng biết hơn thứ hạng là thị trường gạo thế giới rất mỏng, nên một quyết định của một nước lớn có thể đổi giá cả thị trường chỉ trong vài tuần.
Bài này giải thích ai bán, ai mua gạo trên thế giới, giá gạo được hình thành ra sao, vì sao có lúc giá tăng vọt khi một nước đóng cửa xuất khẩu, và chuyện đó chạm tới giá lúa ở ruộng, giá gạo ở chợ trong nước như thế nào. Cuối bài là cách đọc một bản tin về gạo mà không bị con số thứ hạng làm hiểu lệch.
Thị trường gạo mỏng: phần lớn gạo được ăn ngay tại nước trồng ra nó
Khác với lúa mì hay đậu tương, gạo chủ yếu được trồng và ăn ở cùng một nơi. Trung Quốc và Ấn Độ là hai nước trồng lúa nhiều nhất nhưng cũng ăn gần hết phần mình làm ra. Lượng gạo thật sự đi qua biên giới chỉ là một phần nhỏ của tổng sản lượng thế giới, thường được nói vào khoảng một phần mười (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm). Người trong ngành gọi đó là một thị trường mỏng.
Thị trường mỏng nghĩa là chỉ cần một thay đổi nhỏ ở phía cung cũng làm giá dao động mạnh. Giả sử một nước xuất khẩu lớn cắt bớt một phần lượng bán ra, phần bị cắt so với sản lượng của nước đó chẳng bao nhiêu, nhưng so với lượng gạo đang trôi nổi trên thị trường quốc tế thì lại là một khoảng hụt lớn. Người mua phải tranh nhau phần còn lại, và giá nhảy.
Phía bán tập trung vào một nhóm nhỏ: Ấn Độ, Việt Nam, Thái Lan, sau đó là Pakistan, Mỹ, Myanmar, Campuchia. Phía mua thì rải rác hơn: Philippines, Indonesia, Malaysia, một số nước châu Phi như Bờ Biển Ngà hay Senegal, Trung Quốc, các nước Trung Đông. Philippines nhiều năm là khách mua gạo lớn nhất của Việt Nam, và các gói thầu của cơ quan lương thực nhà nước ở Indonesia cũng có thể làm giá cả khu vực nhích lên chỉ trong vài ngày công bố. Cấu trúc ít người bán, nhiều người mua phân tán khiến tiếng nói của vài nước xuất khẩu nặng ký hơn hẳn trên bàn giá.
Gạo nào bán đi đâu: các loại gạo Việt Nam trên thị trường
Trên bản tin, "giá gạo xuất khẩu" thường chỉ một loại cụ thể, không phải giá chung. Bảng dưới tóm cách phân loại mà người làm thương mại gạo hay dùng:
| Loại gạo | Nghĩa trong giao dịch | Khách mua thường gặp |
|---|---|---|
| Gạo trắng 5% tấm | Gạo hạt dài, tỷ lệ hạt gãy khoảng 5%, là loại hay được lấy làm giá tham chiếu | Philippines, Indonesia, các gói thầu của chính phủ |
| Gạo trắng 25% tấm | Nhiều hạt gãy hơn, giá thấp hơn, dùng cho thị trường nhạy giá | Một số nước châu Phi |
| Gạo thơm, gạo đặc sản | Các giống thơm, hạt dài, giá cao hơn gạo trắng thường | Trung Quốc, các nước châu Á, khách hàng ở châu Âu, Mỹ |
| Gạo nếp | Thị trường riêng, giá đi theo nhu cầu chế biến bánh kẹo | Trung Quốc và một số nước láng giềng |
| Gạo đồ (đồ sơ trước khi xay) | Thóc được hấp rồi mới xay, phổ biến ở Nam Á, Trung Đông, châu Phi | Thị trường mà Ấn Độ, Thái Lan làm nhiều hơn |
Vì vậy câu "giá gạo Việt Nam cao hơn gạo Thái" chỉ có nghĩa khi hai bên đang so cùng một loại, cùng điều kiện giao hàng. Thường giá được báo theo điều kiện FOB, tức giá giao lên tàu tại cảng nước bán, chưa gồm cước tàu biển và bảo hiểm. Gạo Việt Nam những năm gần đây dịch chuyển dần sang gạo thơm và gạo chất lượng cao, nên giá bình quân mỗi tấn xuất khẩu không còn là con số gạo trắng giá rẻ như trước.
Khi một nước lớn hạn chế xuất khẩu: chuỗi phản ứng diễn ra thế nào
Lệnh hạn chế xuất khẩu gạo là sự kiện hay làm thị trường chao đảo nhất. Cơ chế thường đi theo thứ tự sau:
- Một nước xuất khẩu lớn lo giá gạo trong nước tăng, vì mất mùa, vì lạm phát lương thực, hoặc trước một kỳ bầu cử, nên cấm hoặc đánh thuế xuất khẩu một số loại gạo.
- Các nước nhập khẩu thấy nguồn cung quen biến mất, lập tức tìm người bán khác. Những gói thầu mua gạo của chính phủ được đẩy sớm hơn, khối lượng lớn hơn để giữ kho dự trữ.
- Người bán còn lại, như Việt Nam và Thái Lan, nhận đơn dồn dập. Giá chào gạo xuất khẩu của họ tăng theo, có khi tăng mạnh trong vài tuần.
- Giá lúa ở ruộng trong nước của nước bán cũng nhích lên, vì thương lái và doanh nghiệp tranh thu mua để kịp giao hợp đồng.
- Một số nước khác, sợ thiếu, cũng siết xuất khẩu theo. Hiệu ứng dây chuyền này từng làm giá gạo thế giới tăng gấp nhiều lần trong cuộc khủng hoảng lương thực năm 2008.
- Khi nước đầu tiên nới lệnh, hoặc vụ mùa mới về, giá hạ nhiệt dần, thường chậm hơn lúc tăng vì người mua đã tích trữ.
Chi tiết người ngoài ít để ý: lệnh hạn chế thường không cấm mọi thứ gạo, mà hay nhằm vào gạo trắng thường, giữ lại gạo thơm có giá cao. Vì vậy cùng một lệnh, có loại gạo của Việt Nam lên giá mạnh, có loại gần như đứng yên. Cũng nên nhớ chiều ngược lại: khi nước lớn đó mở lại xuất khẩu với khối lượng lớn, giá chào của các nước còn lại bị kéo xuống, và nông dân ở đó chịu thiệt nhanh.
Kênh truyền về Việt Nam: giá lúa, giá gạo chợ và thu nhập vùng đồng bằng
Kênh trực tiếp nhất là giá lúa tươi thương lái trả tại ruộng ở Đồng bằng sông Cửu Long. Khi giá gạo xuất khẩu tăng, doanh nghiệp cần thóc để xay xát giao hàng, giá lúa được kéo lên sau vài ngày tới vài tuần. Nhưng nông dân không hưởng hết phần tăng: tiền còn đi qua thương lái, nhà máy xay, kho, chi phí vận chuyển ra cảng. Ngược lại khi giá thế giới giảm, giá lúa thường giảm nhanh hơn vì thương lái hạn chế mua.
Kênh thứ hai là giá gạo trong chợ. Việt Nam dư gạo nhiều nên giá gạo trắng thường ở chợ ít bị đẩy theo giá thế giới như ở các nước nhập khẩu, nhưng không phải đứng yên: vào thời điểm xuất khẩu nóng, giá gạo loại phổ thông cũng nhích lên. Người mua bao gạo năm, mười ký cho cả nhà sẽ thấy rõ điều này vào những tháng thị trường thế giới căng.
Kênh thứ ba ít ai nghĩ tới là phân bón và xăng dầu. Giá gạo xuất khẩu cao không có nghĩa nông dân lãi to, nếu cùng lúc phân urê, thuốc bảo vệ thực vật và dầu chạy máy gặt cũng lên giá. Đọc tin "giá gạo xuất khẩu cao kỷ lục" nên đặt cạnh giá vật tư cùng thời điểm mới hiểu túi tiền người trồng lúa thật sự ra sao.
Hiểu lầm hay gặp về gạo Việt Nam trên thị trường thế giới
Hiểu lầm: đứng thứ hai, thứ ba thì Việt Nam quyết được giá gạo thế giới. Thực tế giá chịu ảnh hưởng mạnh nhất từ nước bán nhiều nhất và từ các gói thầu lớn của nước mua. Việt Nam là người chơi lớn nhưng phần nhiều vẫn là người nhận giá trong ngắn hạn, nhất là khi Ấn Độ thay đổi chính sách.
Hiểu lầm: xuất khẩu nhiều tấn hơn tức là thu nhiều tiền hơn. Kim ngạch phụ thuộc cả khối lượng lẫn giá mỗi tấn và cơ cấu loại gạo. Có năm khối lượng giảm mà tiền thu về tăng vì gạo thơm chiếm phần nhiều hơn, hoặc giá thế giới đang cao.
Hiểu lầm: thế giới thiếu gạo thì Việt Nam cũng thiếu. Việt Nam sản xuất dư khá xa so với nhu cầu ăn trong nước, nên chuyện thiếu gạo ăn là rất khó xảy ra. Rủi ro thật nằm ở biến động giá, ở vùng đồng bằng chịu hạn mặn và ở chi phí đầu vào.
Hiểu lầm: lệnh cấm xuất khẩu của nước khác là cơ hội chắc chắn có lời. Doanh nghiệp đã ký hợp đồng giá thấp từ trước mà phải mua thóc giá mới để giao hàng thì lỗ. Cơ hội chỉ thuộc về người còn hàng và còn tự do ký giá mới.
Cách đọc một bản tin về gạo
Một bản tin kiểu "giá gạo Việt Nam vượt gạo Thái" hay "nước X tạm dừng nhập gạo" nên được đọc chậm. Mấy điểm nên tự kiểm:
- Đây là giá loại gạo nào, giao theo điều kiện gì? Gạo 5% tấm theo giá FOB khác hẳn gạo thơm, khác giá bán lẻ ở siêu thị nước nhập.
- Con số là theo tuần, theo tháng hay cả năm? Giá chào một tuần có thể nhảy mạnh rồi quay lại, còn sản lượng cả năm mới cho thấy xu hướng.
- Khối lượng hay kim ngạch? "Xuất khẩu gạo tăng" có thể là tăng tấn, tăng tiền, hoặc cả hai. Nhiều tít báo trộn hai thứ này.
- Ai đang mua? Một gói thầu lớn của chính phủ Philippines hay Indonesia làm giá nhảy tạm thời, khác với nhu cầu tăng bền.
- Nước lớn đang làm gì? Tin về chính sách xuất khẩu của Ấn Độ thường quan trọng với giá gạo Việt Nam hơn tin trong nước.
Thuật ngữ hay gặp: "giá chào" là giá người bán đưa ra, chưa chắc đã chốt được; "hợp đồng tập trung" hay "hợp đồng chính phủ" (G2G) là mua bán giữa hai nhà nước; "an ninh lương thực" là khả năng mỗi nước bảo đảm đủ ăn, thường là lý do của lệnh hạn chế xuất khẩu. Con số dễ hiểu sai nhất là "giá gạo cao nhất" mà không ghi loại gạo, vì so loại thơm với loại thường thì chênh lệch nào cũng có thể xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam xuất khẩu gạo đứng thứ mấy thế giới?
Việt Nam thường nằm trong nhóm ba nước xuất khẩu gạo lớn nhất, cùng Ấn Độ và Thái Lan. Ấn Độ nhiều năm dẫn đầu, còn vị trí thứ hai và thứ ba giữa Việt Nam và Thái Lan đổi theo từng năm. Số liệu tham khảo, nên xem số chính thức từng năm.
Nước nào mua gạo Việt Nam nhiều nhất?
Philippines nhiều năm là thị trường mua gạo lớn nhất của Việt Nam, tiếp theo là Indonesia, Trung Quốc, Malaysia và một số nước châu Phi. Thứ tự thay đổi theo mùa vụ và theo các gói thầu chính phủ của nước mua.
Vì sao một nước cấm xuất khẩu gạo lại làm giá thế giới tăng mạnh?
Vì lượng gạo được mua bán qua biên giới chỉ là phần nhỏ của sản lượng thế giới. Một nước bán lớn rút ra là phần hụt rất lớn so với thị trường, người mua phải tranh nhau phần còn lại nên giá tăng nhanh.
Giá gạo xuất khẩu tăng thì nông dân có được lợi không?
Thường giá lúa ở ruộng nhích theo, nhưng chậm hơn và ít hơn mức tăng của giá xuất khẩu, vì tiền còn đi qua thương lái, nhà máy xay và chi phí vận chuyển. Lợi thật sự còn phụ thuộc giá phân bón và vật tư cùng thời điểm.
Gạo 5% tấm là gì?
Đó là gạo trắng hạt dài có tỷ lệ hạt gãy khoảng 5%. Loại này giao dịch nhiều nên hay được dùng làm giá tham chiếu để so gạo giữa các nước xuất khẩu như Việt Nam, Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan.
Thế giới thiếu gạo thì giá gạo trong nước có tăng không?
Có thể tăng, nhất là gạo thường, vì doanh nghiệp tranh mua để xuất khẩu. Nhưng Việt Nam sản xuất dư nhiều so với nhu cầu ăn trong nước, nên mức tăng thường thấp hơn nhiều so với các nước phải nhập gạo.