Dầu đá phiến là dầu nằm kẹt trong các lớp đá rất chặt, không tự chảy ra như ở mỏ truyền thống, được khai thác bằng cách khoan ngang dài trong lớp đá rồi bơm nước, cát và hoá chất với áp lực cao để làm nứt đá cho dầu thoát ra. Kỹ thuật này biến nước Mỹ từ một nước nhập dầu lớn thành một trong những nước sản xuất dầu hàng đầu thế giới, và làm thị trường dầu phản ứng khác hẳn trước.
Điểm khác biệt quan trọng nhất không nằm ở trữ lượng, mà ở tốc độ. Một mỏ ngoài khơi mất nhiều năm từ lúc quyết định tới lúc có dầu, còn một giếng đá phiến chỉ mất vài tháng. Vì thế khi giá dầu cao, sản lượng đá phiến tăng nhanh lấp chỗ trống; khi giá thấp, giếng mới ngừng khoan và sản lượng chùng xuống. Người trong ngành ví dầu đá phiến như một cái van xả của thị trường, dù cái van này ngày càng kém nhạy so với thời mới nổi.
Một giếng đá phiến hoạt động ra sao, nói bằng lời thường
Hãy hình dung lớp đá chứa dầu như một tấm bánh quy dày vài chục mét nằm ngang sâu dưới đất, dầu thấm trong những lỗ li ti không thông với nhau. Khoan thẳng một lỗ xuống chỉ chạm được một vệt nhỏ của tấm bánh. Thợ khoan vì vậy khoan thẳng xuống rồi bẻ mũi khoan chạy ngang trong lớp đá, có khi dài vài cây số, để mũi khoan nằm trọn trong vùng có dầu.
Sau đó họ chia đoạn ngang thành nhiều khúc và lần lượt bơm hỗn hợp nước, cát mịn và một ít hoá chất với áp lực rất lớn. Áp lực làm đá nứt ra thành mạng khe nhỏ, cát chèn vào giữ cho khe không khép lại, dầu và khí theo khe chảy về giếng. Công đoạn này người ta gọi là nứt vỡ thuỷ lực, tiếng Anh hay viết tắt là fracking.
Đặc điểm cố hữu là sản lượng giếng giảm rất nhanh. Năm đầu, một giếng đá phiến có thể mất quá nửa sản lượng ban đầu, sau đó chảy đều nhưng nhỏ. Muốn giữ tổng sản lượng không giảm, các hãng phải khoan giếng mới liên tục, như chạy trên băng chuyền ngược chiều. Đây là lý do số giàn khoan đang hoạt động được giới thị trường theo dõi sát hằng tuần.
Đá phiến khác mỏ dầu truyền thống ở đâu
So sánh ở mức nguyên lý, các con số cụ thể khác nhau nhiều giữa từng mỏ:
| Đặc điểm | Mỏ đá phiến ở Mỹ | Mỏ truyền thống lớn, mỏ ngoài khơi |
|---|---|---|
| Thời gian từ quyết định tới có dầu | Vài tháng | Nhiều năm |
| Tốc độ cạn của một giếng | Rất nhanh trong năm đầu | Chậm, kéo dài nhiều năm |
| Ai khai thác | Nhiều công ty vừa và nhỏ cùng vài hãng lớn | Thường là hãng lớn hoặc công ty nhà nước |
| Phản ứng với giá | Nhanh, theo quý | Chậm, theo chu kỳ đầu tư nhiều năm |
| Phụ thuộc vốn vay | Cao, nhạy với lãi suất | Thấp hơn, dòng tiền ổn định hơn |
| Quyết định sản lượng | Từng công ty tự tính lời lỗ | Có thể theo chính sách quốc gia hoặc thoả thuận nhóm |
Hàng cuối là chi tiết người ngoài ít để ý: sản lượng đá phiến Mỹ không do chính phủ hay một nhóm nước quyết định, mà là tổng của hàng trăm quyết định kinh doanh riêng lẻ. Không ai ngồi họp để cắt hay tăng; giá và chi phí vốn tự làm việc đó.
Vì sao đá phiến làm giá dầu khó neo cao lâu như trước
Nó chiếm một phần lớn nguồn cung mới. Nhiều năm qua, phần tăng thêm của sản lượng dầu thế giới đến đáng kể từ đá phiến Mỹ. Khi nhóm nước xuất khẩu cắt sản lượng đẩy giá lên, phần chỗ trống họ nhường ra dễ bị đá phiến lấp dần.
Nó tạo ra một vùng giá trần mềm. Mỗi vùng đá phiến có mức giá hoà vốn riêng. Khi giá vượt mức đó khá xa, khoan thêm có lời, cung tăng; khi giá xuống dưới, khoan mới dừng. Vùng giá hoà vốn này vì thế thành một vùng mà giá khó vượt lâu mà không gặp nguồn cung mới.
Nhưng cái van đã kém nhạy hơn. Sau những năm giá thấp làm nhiều công ty phá sản, nhà đầu tư đòi các hãng ưu tiên trả cổ tức thay vì khoan bằng mọi giá. Kết quả là đá phiến vẫn phản ứng với giá, nhưng chậm và dè dặt hơn thời đầu.
Và nó phụ thuộc lãi suất. Các hãng nhỏ vay nhiều để khoan. Lãi suất cao làm chi phí vốn tăng, khoan mới chậm lại. Vì vậy quyết định lãi suất của Mỹ cũng gián tiếp chạm tới nguồn cung dầu thế giới.
Từ một mỏ đá phiến ở Mỹ tới châu Á và Việt Nam
Sau nhiều năm hạn chế, Mỹ đã cho xuất khẩu dầu thô trở lại, và dầu đá phiến, loại dầu nhẹ ít lưu huỳnh, giờ được chở bằng tàu sang châu Âu và châu Á. Các nhà máy lọc ở Đông Bắc Á và Đông Nam Á có thêm một nguồn để lựa chọn ngoài vùng Vịnh, điều làm thị trường châu Á bớt phụ thuộc vào một vùng duy nhất. Khí đá phiến khai thác cùng lúc cũng được hoá lỏng và xuất khẩu, góp phần vào nguồn khí hoá lỏng mà nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, bắt đầu nhập.
Kênh truyền về Việt Nam vì vậy có ba nhánh. Nhánh thứ nhất là giá dầu thế giới: nguồn cung đá phiến linh hoạt góp phần làm giá khó neo quá cao trong thời gian dài, có lợi cho người dùng xăng dầu. Nhánh thứ hai là thương mại: trong các cuộc trao đổi về cán cân thương mại giữa hai nước, các mặt hàng năng lượng của Mỹ thường được nhắc tới như một nhóm hàng Việt Nam có thể nhập thêm. Nhánh thứ ba là khí: nguồn khí hoá lỏng từ Mỹ góp vào mặt bằng giá khí mà các dự án điện khí ở Việt Nam sẽ phải mua.
Ví dụ giả định: một chủ cửa hàng ở Đà Nẵng đọc tin "số giàn khoan Mỹ giảm tuần thứ tư liên tiếp". Tin này không có nghĩa xăng ngày mai đắt hơn. Nó là tín hiệu sớm rằng sản lượng Mỹ vài tháng tới có thể chững lại, một lực trong nhiều lực, sẽ hiện ra trong giá thế giới nếu kéo dài.
Đọc tin về dầu đá phiến: thuật ngữ và con số
Mấy điểm giúp bạn không đọc sai:
- "Số giàn khoan đang hoạt động" là chỉ báo sớm về sản lượng tương lai, không phải sản lượng hiện tại. Giàn khoan giảm hôm nay, sản lượng có khi vài tháng sau mới chùng.
- "Giếng đã khoan nhưng chưa hoàn thiện" là kho dự phòng ẩn: giếng đã đào xong, chỉ chờ bơm nứt vỡ. Các hãng có thể hoàn thiện số giếng này để tăng sản lượng mà không cần thêm giàn khoan.
- "Giá hoà vốn" khác nhau giữa các vùng và giữa giếng mới với giếng cũ. Một con số hoà vốn chung cho cả nước Mỹ là cách nói gọn, nên đọc như một vùng giá chứ không phải mốc chính xác.
- Sản lượng Mỹ thường được tính theo triệu thùng mỗi ngày và có thể được điều chỉnh lại sau vài tháng khi số liệu đầy đủ hơn.
- Câu nên tự hỏi: tin này nói về sản lượng, về số giàn khoan, hay về lợi nhuận của các hãng? Ba thứ có thể đi theo ba hướng khác nhau trong cùng một quý.
Hiểu lầm hay gặp và giới hạn của đá phiến
"Đá phiến là nguồn dầu vô tận." Các vùng tốt nhất được khoan trước, giếng sau thường kém hơn giếng trước ở cùng vùng. Năng suất tăng nhờ công nghệ, nhưng không phải là không có trần.
"Mỹ tự đủ dầu nên không còn quan tâm giá dầu thế giới." Mỹ vẫn nhập một số loại dầu nặng cho nhà máy lọc được thiết kế cho loại dầu đó, và giá xăng ở Mỹ vẫn đi theo giá thế giới. Sản xuất nhiều không tách được một nước khỏi thị trường chung.
"Đá phiến chỉ có ở Mỹ." Nhiều nước có đá chứa dầu và khí tương tự. Nhưng sự kết hợp giữa quyền sở hữu tài nguyên dưới đất của chủ đất, mạng lưới dịch vụ khoan dày đặc, đường ống sẵn có và vốn tư nhân dồi dào khiến Mỹ phát triển mạnh hơn hẳn các nơi khác.
"Giá dầu thấp thì đá phiến Mỹ biến mất." Khi giá thấp, khoan mới giảm và sản lượng chùng xuống, nhiều công ty yếu phải bán mình hoặc phá sản. Nhưng các giếng đã có vẫn chảy, tài sản được hãng khác mua lại, và khi giá hồi phục, hoạt động khoan quay lại. Ngành co lại chứ không biến mất.
Những tranh luận quanh đá phiến mà bản tin hay nhắc
Tin về đá phiến không chỉ nói chuyện sản lượng. Có ba nhóm tranh luận hay xuất hiện, và người đọc nên biết chúng ở mức cơ chế. Nhóm thứ nhất là nước: mỗi giếng cần một lượng nước lớn cho công đoạn nứt vỡ, và nước thải lẫn hoá chất, muối từ lòng đất phải được xử lý hoặc bơm trở lại các tầng sâu. Ở những vùng khô hạn, chuyện tranh nước với nông nghiệp và dân cư là đề tài thường trực.
Nhóm thứ hai là động đất nhỏ. Ở một số khu vực, việc bơm nước thải xuống tầng sâu với khối lượng lớn được các nhà địa chất liên hệ với sự gia tăng các trận động đất nhỏ, khiến chính quyền địa phương siết quy định bơm. Nhóm thứ ba là khí mê-tan thất thoát từ giếng và đường ống, một loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh, đề tài gắn với các cam kết khí hậu.
Quy định khác nhau giữa các bang của Mỹ và giữa các nước, nên cùng một kỹ thuật có nơi được khuyến khích, có nơi bị hạn chế hoặc cấm. Khi đọc một bản tin về lệnh cấm hay nới lỏng khai thác đá phiến ở đâu đó, câu nên tự hỏi là quy định đó áp cho vùng nào, sản lượng vùng đó lớn hay nhỏ, chứ không mặc định nó thay đổi nguồn cung cả nước.
Câu hỏi thường gặp
Dầu đá phiến khác dầu thường thế nào?
Về bản chất vẫn là dầu thô, thường là loại nhẹ, ít lưu huỳnh. Khác biệt nằm ở nơi chứa và cách lấy: dầu kẹt trong đá rất chặt, phải khoan ngang và làm nứt đá mới chảy ra, còn mỏ truyền thống dầu tự chảy về giếng nhờ áp suất và độ rỗng của đá.
Fracking là gì?
Fracking là cách gọi tắt của nứt vỡ thuỷ lực: bơm nước, cát và hoá chất với áp lực cao vào lòng đất để làm nứt lớp đá chứa dầu hoặc khí. Cát chèn vào khe nứt giữ cho khe mở, giúp dầu khí thoát ra giếng.
Vì sao giếng dầu đá phiến cạn nhanh?
Dầu chỉ chảy ra từ vùng đá đã được làm nứt quanh giếng, không có dòng chảy lớn từ xa bù vào. Áp suất trong vùng nứt giảm nhanh nên sản lượng tụt mạnh trong năm đầu, các hãng phải khoan giếng mới liên tục để giữ tổng sản lượng.
Dầu đá phiến có làm giá dầu thế giới giảm không?
Nó là một nguồn cung linh hoạt, tăng nhanh khi giá cao, góp phần làm giá khó neo ở mức rất cao trong thời gian dài. Nhưng giá dầu còn chịu nhiều lực khác như nhu cầu, quyết định của nhóm nước xuất khẩu và đồng đô la.
Số giàn khoan Mỹ công bố hằng tuần có ý nghĩa gì?
Đó là số giàn đang khoan giếng dầu và khí tại Mỹ, một chỉ báo sớm cho sản lượng vài tháng tới. Nó không đo sản lượng hiện tại, và ngày nay mỗi giàn khoan nhanh hơn trước nên cần đọc cùng các số liệu khác.
Việt Nam có khai thác dầu đá phiến không?
Việt Nam khai thác dầu khí chủ yếu từ các mỏ ngoài khơi theo cách truyền thống. Dầu đá phiến liên quan tới Việt Nam chủ yếu qua giá dầu thế giới và qua nguồn dầu, khí hoá lỏng mà các nước châu Á có thể mua từ Mỹ.