Bắc Cực được các nước quan tâm vì ba lý do: băng biển đang thu hẹp nhanh, mở ra những tuyến tàu ngắn hơn giữa châu Á và châu Âu; dưới đáy biển và trên đất liền quanh đó có dầu khí, khoáng sản, ngư trường lớn; và ranh giới quyền khai thác thềm lục địa ở đây vẫn đang được các nước ven bờ đề nghị phân định theo luật biển quốc tế. Khác với Nam Cực là một lục địa có hiệp ước riêng, Bắc Cực chủ yếu là đại dương đóng băng, bao quanh bởi lãnh thổ của tám quốc gia.
Tám nước này là Canada, Đan Mạch (qua Greenland), Phần Lan, Iceland, Na Uy, Nga, Thuỵ Điển và Mỹ (qua Alaska), cũng là tám thành viên của Hội đồng Bắc Cực. Bài này mô tả vùng theo địa lý, dân cư, tài nguyên và cách các nước sắp xếp quyền lợi, không đi vào quan hệ chính trị giữa họ.
Địa lý: một đại dương bị đất liền vây quanh
Trung tâm Bắc Cực là Bắc Băng Dương, đại dương nhỏ nhất và nông nhất trong các đại dương, gần như bị lục địa Á Âu và Bắc Mỹ vây kín, chỉ thông ra Thái Bình Dương qua eo biển Bering hẹp và thông ra Đại Tây Dương qua vùng biển giữa Greenland và Na Uy. Phần lớn mặt biển đóng băng quanh năm, nhưng diện tích băng co lại vào cuối mùa hè và nở ra vào mùa đông.
Đất liền quanh đó gồm vùng lãnh nguyên không cây, đất đóng băng vĩnh cửu, rừng lá kim phía nam, và đảo lớn nhất thế giới là Greenland. Greenland là vùng lãnh thổ tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch, có chính quyền riêng lo phần lớn việc nội bộ. Đây là chi tiết hay bị hiểu sai: Greenland không phải một quốc gia độc lập, cũng không phải đất không thuộc ai.
Một điểm đặc biệt khác là quần đảo Svalbard. Quần đảo thuộc chủ quyền Na Uy theo một hiệp ước ký từ năm 1920, nhưng hiệp ước cho phép công dân và doanh nghiệp của các nước ký kết được tiến hành hoạt động kinh tế ở đó trên cơ sở bình đẳng. Svalbard cũng là nơi đặt kho hạt giống toàn cầu, đào sâu trong núi đá đông lạnh, giữ bản sao hạt giống cây trồng của nhiều nước.
Ai sống ở Bắc Cực và họ sống bằng gì
Dân cư thưa, khoảng vài triệu người. Theo các ước tính hay được dẫn, có khoảng bốn triệu người sống trong vùng Bắc Cực, một phần là người bản địa như người Inuit ở Canada, Greenland, Alaska, người Sami ở bắc Na Uy, Thuỵ Điển, Phần Lan và nhiều dân tộc ở miền bắc nước Nga (số liệu tham khảo, tuỳ cách vẽ ranh giới vùng).
Kinh tế dựa vào biển và mỏ. Đánh bắt cá tuyết, cá hồi, tôm biển lạnh, khai thác dầu khí, quặng sắt, niken, kẽm, cùng chăn nuôi tuần lộc, du lịch ngắm cực quang. Nhiều thành phố cảng phía bắc Na Uy, Nga sống quanh nghề cá và cảng biển không đóng băng nhờ dòng hải lưu ấm.
Người bản địa có tiếng nói trong Hội đồng Bắc Cực. Các tổ chức của người bản địa là "thành viên thường trực tham gia" của Hội đồng, được ngồi cùng bàn tham vấn với tám nước. Đây là điểm khác biệt hiếm thấy so với các tổ chức quốc tế khác.
Băng tan thay đổi đời sống trực tiếp. Mặt băng mỏng đi làm việc đi lại, săn bắt truyền thống khó khăn hơn, đất đóng băng vĩnh cửu tan làm lún nhà cửa, đường ống. Cùng lúc, mùa hè dài hơn lại mở thêm cơ hội vận tải, du lịch, khai thác.
Tài nguyên Bắc Cực: có gì và vướng gì
Bắc Cực hay được mô tả là "kho báu dưới lớp băng". Thực tế từng loại tài nguyên đều có cái giá riêng:
| Tài nguyên | Nằm ở đâu | Vướng mắc khi khai thác |
|---|---|---|
| Dầu và khí đốt | Thềm lục địa ven bờ Nga, Alaska, Na Uy; nhiều mỏ khí lớn ở bắc Siberia | Chi phí rất cao, mùa khai thác ngắn, rủi ro tràn dầu khó xử lý trong băng |
| Khoáng sản | Greenland, bắc Canada, bán đảo Kola của Nga | Hạ tầng thiếu, khí hậu khắc nghiệt, yêu cầu môi trường và đồng thuận của cư dân địa phương |
| Đất hiếm | Một số mỏ ở Greenland | Đang ở giai đoạn thăm dò, tranh luận về tác động môi trường |
| Nghề cá | Biển Barents, biển Na Uy, quanh Iceland, biển Bering | Cá di chuyển lên phía bắc khi nước ấm, các nước phải đàm phán lại hạn ngạch |
| Tuyến tàu biển | Tuyến dọc bờ bắc nước Nga và tuyến Tây Bắc qua quần đảo Canada | Chỉ chạy được vài tháng mùa hè, cần tàu phá băng, bảo hiểm đắt |
Các ước tính hay được dẫn cho rằng một phần đáng kể trữ lượng dầu khí chưa phát hiện của thế giới nằm ở vùng Bắc Cực, phần lớn là khí đốt. Đó là ước tính địa chất, không phải trữ lượng đã xác minh, nên khi đọc những con số lớn, nên nhớ khoảng cách giữa "có thể có" và "khai thác được có lãi" rất xa.
"Bắc Cực tranh chấp" thật ra là chuyện phân định thềm lục địa
Khi bản tin nói "tranh chấp Bắc Cực", phần lớn trường hợp là chuyện thềm lục địa mở rộng. Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982, mỗi nước ven biển có vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý tính từ đường cơ sở. Nếu chứng minh được thềm lục địa tự nhiên kéo dài ra xa hơn, nước đó có thể nộp hồ sơ khoa học lên Ủy ban Ranh giới Thềm lục địa của Liên Hợp Quốc để đề nghị mở rộng quyền khai thác đáy biển.
Ở Bắc Cực, một dải núi ngầm chạy ngang đáy đại dương, gọi là dãy Lomonosov, được nhiều nước ven bờ cho là phần kéo dài tự nhiên của thềm lục địa nước mình. Các hồ sơ vì vậy chồng lấn nhau. Quá trình xem xét kéo dài nhiều năm, dựa trên số liệu đo đạc đáy biển, độ sâu, cấu tạo địa chất. Ủy ban chỉ đưa ra khuyến nghị về mặt khoa học; phần chồng lấn giữa các nước phải được các bên tự đàm phán.
Một chi tiết quan trọng: quyền đối với thềm lục địa mở rộng chỉ là quyền khai thác tài nguyên đáy biển và lòng đất dưới đáy, không phải chủ quyền với vùng nước phía trên. Tàu các nước vẫn được đi lại theo luật biển quốc tế. Vì vậy cụm "chia nhau Bắc Cực" trên một số bản tin dễ gây hiểu nhầm.
Bắc Cực liên quan gì tới người Việt
Liên hệ trực tiếp nhất là khí hậu: băng trên đất liền ở Greenland tan góp phần làm nước biển dâng, mà Đồng bằng sông Cửu Long thuộc nhóm đồng bằng thấp chịu tác động lớn của nước biển dâng. Bắc Cực ấm lên nhanh hơn nhiều so với mức trung bình của thế giới, và các nhà khoa học đang nghiên cứu ảnh hưởng của nó tới các dòng khí quyển ở vĩ độ trung bình.
Liên hệ thứ hai là hàng hoá. Cá hồi, cá tuyết, tôm biển lạnh bày ở siêu thị Việt Nam nhiều khi đến từ vùng biển Na Uy, Iceland. Dầu khí Bắc Cực góp vào nguồn cung năng lượng thế giới, nên tác động gián tiếp tới giá năng lượng. Tuyến tàu biển phía bắc nếu một ngày chạy được nhiều tháng trong năm sẽ rút ngắn đường từ Đông Bắc Á sang châu Âu, làm thay đổi phần nào tầm quan trọng của các tuyến qua Malacca và kênh Suez, những tuyến tàu hàng Việt Nam đang dùng.
Liên hệ thứ ba là khoa học: các nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Singapore là quan sát viên của Hội đồng Bắc Cực, tham gia nghiên cứu. Việt Nam hiện không phải quan sát viên, nhưng các nhà khoa học Việt Nam có theo dõi nghiên cứu về băng tan vì ảnh hưởng tới bờ biển dài của đất nước.
Đọc một bản tin về Bắc Cực: thuật ngữ hay gặp
Tin về Bắc Cực thường đến từ mảng khoa học và mảng năng lượng, dùng nhiều thuật ngữ dễ lẫn:
- Băng biển và băng lục địa: băng biển là nước biển đóng băng, nổi trên mặt, tan ra gần như không làm nước biển dâng; băng lục địa nằm trên đất liền như ở Greenland, tan ra chảy xuống biển mới làm mực nước dâng. Bản tin đang nói loại băng nào?
- Diện tích băng biển thấp kỷ lục: thường đo vào cuối mùa hè, khi băng co nhỏ nhất. Một năm thấp hơn hay cao hơn năm trước chưa nói được xu hướng; xu hướng phải nhìn qua nhiều chục năm số liệu vệ tinh.
- Đất đóng băng vĩnh cửu: lớp đất đông cứng nhiều năm liền, khi tan làm lún hạ tầng và có thể thả khí nhà kính bị giữ trong đất.
- Tàu phá băng và tàu đi băng: tàu phá băng mở đường, tàu chở hàng có vỏ gia cố đi theo sau. Số tàu phá băng một nước có là chỉ số hay được nhắc khi bàn về năng lực hoạt động ở vùng này.
- Quan sát viên: nước hoặc tổ chức được dự các cuộc họp của Hội đồng Bắc Cực, góp nghiên cứu, nhưng không có quyền biểu quyết.
Con số dễ hiểu sai nhất là các ước tính tài nguyên "hàng chục phần trăm trữ lượng thế giới". Đó là ước tính chưa phát hiện, không phải dầu khí nằm sẵn chờ khai thác.
Hiểu lầm và giới hạn của Hội đồng Bắc Cực
Hiểu lầm: Hội đồng Bắc Cực là chính quyền của Bắc Cực. Thực tế đây là diễn đàn hợp tác thành lập năm 1996, chủ yếu về môi trường, phát triển bền vững, nghiên cứu khoa học. Hội đồng không quyết định ranh giới, không bàn vấn đề quân sự, không có quyền cưỡng chế các nước.
Hiểu lầm: Bắc Cực là đất vô chủ. Đất liền thuộc lãnh thổ các nước ven bờ, vùng biển gần bờ thuộc quyền tài phán của họ theo luật biển. Vùng biển quốc tế ở trung tâm là biển cả, không thuộc riêng nước nào; đáy biển ngoài thềm lục địa các nước do cơ chế quốc tế quản lý.
Hiểu lầm: băng tan thì tàu đi lại dễ dàng ngay. Mùa thông thuyền vẫn ngắn, băng trôi nguy hiểm, thiếu cảng cứu hộ, bảo hiểm đắt. Các hãng tàu container lớn phần lớn vẫn chưa coi đây là tuyến thường xuyên.
Câu hỏi thường gặp
Bắc Cực thuộc về nước nào?
Bắc Cực không thuộc riêng một nước. Đất liền và vùng biển gần bờ thuộc tám nước ven bờ: Canada, Đan Mạch qua Greenland, Phần Lan, Iceland, Na Uy, Nga, Thuỵ Điển và Mỹ qua Alaska. Phần trung tâm Bắc Băng Dương là vùng biển quốc tế.
Hội đồng Bắc Cực gồm những ai?
Hội đồng gồm tám nước có lãnh thổ trong vùng Bắc Cực, cùng các tổ chức người bản địa tham gia thường trực. Một số nước ngoài vùng, trong đó có vài nước châu Á, là quan sát viên được dự họp và đóng góp nghiên cứu.
Greenland thuộc nước nào?
Greenland là vùng lãnh thổ tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch. Greenland có chính quyền riêng lo phần lớn việc nội bộ, còn một số lĩnh vực như đối ngoại, quốc phòng do Đan Mạch phụ trách theo thoả thuận giữa hai bên.
Vì sao gọi là tranh chấp Bắc Cực?
Vì nhiều nước ven bờ đã nộp hồ sơ đề nghị mở rộng thềm lục địa và các hồ sơ chồng lấn nhau ở những dải núi ngầm. Việc này được xử lý theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982, qua hồ sơ khoa học và đàm phán giữa các bên.
Băng Bắc Cực tan ảnh hưởng gì tới Việt Nam?
Băng trên đất liền như ở Greenland tan góp phần làm nước biển dâng, đe doạ các đồng bằng thấp như Đồng bằng sông Cửu Long. Băng biển tan không trực tiếp làm nước dâng nhiều nhưng làm Bắc Cực ấm nhanh hơn, ảnh hưởng tới khí hậu chung.
Tuyến biển phía Bắc có thay thế được kênh đào Suez không?
Hiện chưa. Tuyến này chỉ chạy được vài tháng mỗi năm, cần tàu phá băng hỗ trợ, chi phí bảo hiểm cao và ít cảng dọc đường. Nó có thể là lựa chọn bổ sung theo mùa, chưa phải tuyến chính cho hàng container.