Các đảo quốc Thái Bình Dương là khoảng mười bốn quốc gia và vùng tự quản nằm rải rác giữa đại dương, từ Papua New Guinea, Fiji, Quần đảo Solomon tới Samoa, Tonga, Kiribati, Tuvalu, Nauru; dân ít, đất nhỏ, nhưng quản lý những vùng đặc quyền kinh tế rộng mênh mông, nắm ngư trường cá ngừ lớn nhất thế giới và phần lớn là thành viên Liên Hợp Quốc, mỗi nước một phiếu như mọi quốc gia khác. Ba điều đó giải thích vì sao những nước dân số chỉ vài chục nghìn người vẫn thường xuyên xuất hiện trong tin quốc tế.
Bài này mô tả vùng qua địa lý, dân cư, kinh tế và tổ chức khu vực, kèm những sợi dây với Việt Nam như cá ngừ, thuyền viên, hàng hoá. Không bàn chuyện các nước lớn cạnh tranh ảnh hưởng ở đây, chỉ ghi nhận rằng đó là một lý do khiến vùng này hay lên bản tin.
Ba tiểu vùng, mỗi vùng một tính cách
Các nhà địa lý chia các đảo Thái Bình Dương thành ba tiểu vùng, cách chia này vẫn dùng rộng rãi trong tin tức và thống kê:
- Melanesia: phía tây nam, gần Úc, gồm Papua New Guinea, Quần đảo Solomon, Vanuatu, Fiji và vùng Nouvelle-Calédonie của Pháp. Đảo lớn, nhiều núi, có rừng và khoáng sản như vàng, đồng, niken, khí đốt. Papua New Guinea là nước lớn nhất và đông dân nhất trong các đảo quốc, với hàng trăm ngôn ngữ khác nhau.
- Micronesia: phía bắc, gồm Kiribati, Quần đảo Marshall, Liên bang Micronesia, Palau, Nauru. Phần lớn là đảo san hô thấp và đảo nhỏ, rải trên một vùng biển cực rộng. Nauru từng giàu nhờ quặng phốt phát rồi cạn kiệt mỏ.
- Polynesia: phía đông, hình tam giác lớn giữa Hawaii, New Zealand và đảo Phục Sinh, gồm Samoa, Tonga, Tuvalu, Quần đảo Cook, Niue và các vùng của Pháp như Polynésie. Văn hoá đi biển lâu đời, kiều hối từ cộng đồng ở New Zealand, Úc, Mỹ rất quan trọng.
Ngoài các nước độc lập còn nhiều vùng lãnh thổ phụ thuộc Pháp, Mỹ, New Zealand, Úc. Một số nước như Quần đảo Cook, Niue có quan hệ "tự do liên kết" với New Zealand; ba nước Marshall, Micronesia, Palau có hiệp ước liên kết tự do với Mỹ và dùng đô la Mỹ. Những quy chế đặc biệt này hay xuất hiện trong tin và dễ gây khó hiểu nếu không biết trước.
Nước nhỏ, biển lớn: phép tính của vùng đặc quyền kinh tế
Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982, mỗi nước có vùng đặc quyền kinh tế rộng tới 200 hải lý tính từ đường cơ sở, trong đó nước đó có quyền khai thác cá, dầu khí, khoáng sản. Với một hòn đảo nhỏ nằm cô độc giữa đại dương, vòng tròn bán kính 200 hải lý quanh nó đã là một vùng biển rộng hơn nhiều lần diện tích đất. Kiribati là ví dụ hay được nhắc: đất liền chỉ vài trăm kilômét vuông nhưng các nhóm đảo rải ngang qua cả đường xích đạo và đường đổi ngày quốc tế, nên vùng biển của nước này thuộc hàng rộng nhất thế giới.
Vì vậy người trong ngành hay gọi các nước này là "quốc gia đại dương lớn" thay vì "đảo quốc nhỏ". Tài sản thật nằm dưới nước: cá ngừ, và về lâu dài có thể là khoáng sản đáy biển dạng kết hạch chứa niken, cobalt, mangan. Chuyện có nên khai thác khoáng sản đáy biển sâu đang được tranh luận ở các diễn đàn quốc tế, và các đảo quốc không cùng một quan điểm.
Một câu hỏi pháp lý mới: nếu nước biển dâng làm các đảo san hô thấp bị ngập, đường cơ sở dịch chuyển thì vùng biển có bị thu hẹp không? Các đảo quốc trong vùng đã cùng ra tuyên bố rằng ranh giới vùng biển đã xác lập theo luật quốc tế sẽ được giữ nguyên dù mực nước biển thay đổi. Đây là loại tin pháp lý nghe khô khan nhưng quyết định sinh kế của cả một quốc gia.
Cá ngừ: nguồn thu lớn nhất và sợi dây với Việt Nam
Vùng biển trung tây Thái Bình Dương cung cấp khoảng một nửa sản lượng cá ngừ khai thác của thế giới (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm), chủ yếu là cá ngừ vằn dùng làm cá hộp. Phần lớn đội tàu đánh bắt là của các nước đánh cá xa bờ như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Mỹ, Đài Loan (Trung Quốc). Các đảo quốc thu tiền bằng cách bán quyền đánh bắt trong vùng biển của mình.
Họ làm việc này khá khéo. Một nhóm đảo quốc lập ra cơ chế bán "ngày tàu": mỗi năm có một tổng số ngày tàu được phép đánh bắt trong vùng biển chung, chia cho các nước thành viên, rồi bán đấu giá cho đội tàu nước ngoài. Nhờ thương lượng chung thay vì từng nước bán lẻ, giá quyền đánh bắt tăng lên đáng kể, và ở vài nước, tiền bán quyền đánh bắt là nguồn thu lớn nhất của ngân sách.
Với Việt Nam, cá ngừ Thái Bình Dương đi về theo hai đường. Thứ nhất, các nhà máy chế biến ở Việt Nam nhập cá ngừ nguyên liệu đông lạnh, trong đó có cá đánh bắt ở vùng biển này, để chế biến cá hộp, cá ngừ loin xuất đi Mỹ, EU, Trung Đông. Thứ hai, nhiều thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu câu, tàu lưới cá ngừ của các đội tàu nước ngoài hoạt động ở đây, gửi tiền về cho gia đình ở các tỉnh ven biển. Một quyết định về hạn ngạch hay ngày tàu ở Thái Bình Dương có thể đổi nguồn cá cho nhà máy ở Khánh Hoà hay việc làm của một thuyền viên quê Nghệ An.
Diễn đàn các đảo Thái Bình Dương và những gì nó làm được
Tổ chức chính của vùng. Diễn đàn các đảo Thái Bình Dương gồm 18 thành viên: các đảo quốc độc lập, Úc, New Zealand và một số vùng lãnh thổ. Diễn đàn họp thượng đỉnh hằng năm, ra tuyên bố chung về biển, nghề cá, khí hậu, phát triển.
Sức mặc cả tập thể. Một nước vài chục nghìn dân khó có tiếng nói, nhưng mười mấy nước cùng một giọng trong đàm phán khí hậu hay nghề cá thì khác. Nhóm đảo quốc nhỏ đang phát triển đã góp phần đưa mục tiêu giữ nhiệt độ tăng ở mức 1,5 độ vào các văn kiện khí hậu quốc tế.
Giới hạn: không có lực lượng chung, ngân sách nhỏ. Diễn đàn không có quyền cưỡng chế, mọi việc theo đồng thuận, và các nước thành viên có lợi ích khác nhau. Việc giám sát hàng triệu kilômét vuông biển phụ thuộc nhiều vào máy bay, tàu tuần tra và vệ tinh do các đối tác hỗ trợ.
Một phiếu bầu ở Liên Hợp Quốc. Mỗi đảo quốc có một phiếu ở Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ngang với nước hàng trăm triệu dân. Đó là lý do nhiều nước lớn chú ý tới quan hệ với họ, và là một phần lý do vùng này hay lên tin ngoại giao.
Đời sống trên đảo: những thứ người ngoài ít biết
Ở các đảo san hô thấp như Tuvalu, điểm cao nhất chỉ vài mét trên mặt biển, nước ngọt lấy chủ yếu từ nước mưa và một lớp nước ngầm mỏng dễ nhiễm mặn. Đất ít, nghèo dinh dưỡng, nên phần lớn lương thực như gạo, bột mì, đồ hộp phải nhập bằng tàu. Một chuyến tàu hàng chậm vài tuần là cửa hàng trên đảo vắng hàng. Giá mọi thứ cao vì chi phí chở xa và lượng hàng nhỏ.
Kết nối internet nhiều nơi phụ thuộc vào một hoặc vài tuyến cáp quang biển. Khi một tuyến cáp đứt, cả nước có thể gần như mất liên lạc với thế giới trong nhiều ngày, như đã xảy ra với Tonga sau đợt núi lửa ngầm phun trào đầu năm 2022. Chi tiết này giải thích vì sao tin về các dự án cáp biển ở Thái Bình Dương được theo dõi sát.
Kinh tế nhiều nước dựa vào ba trụ: bán quyền đánh cá, du lịch (Fiji, Vanuatu, Samoa, Quần đảo Cook), và kiều hối từ người làm việc ở Úc, New Zealand. Hai nước này có chương trình lao động thời vụ cho người dân các đảo sang làm nông nghiệp, chế biến, chăm sóc người già, khá giống cách người Việt đi làm có thời hạn ở Hàn Quốc, Nhật Bản.
Đọc tin về các đảo quốc và hiểu lầm hay gặp
"Đảo quốc sắp biến mất". Các nhà khoa học cảnh báo rủi ro lớn với đảo san hô thấp khi nước biển dâng, nhưng tốc độ và mức độ khác nhau giữa các đảo, có đảo còn được bồi thêm cát. Bản tin dẫn nghiên cứu nào, nói về đảo nào, trong khoảng thời gian bao lâu?
Hiểu lầm: đảo quốc nào cũng nhỏ và nghèo như nhau. Papua New Guinea có hàng triệu dân, mỏ khí lớn; Fiji có ngành du lịch, may mặc, đường; trong khi Tuvalu, Nauru chỉ khoảng mười nghìn dân. Gộp cả vùng thành một hình ảnh làm đọc tin sai.
Đường đổi ngày quốc tế không thẳng. Đường này uốn quanh các nhóm đảo để mỗi nước nằm gọn trong một ngày. Samoa từng bỏ hẳn một ngày trong lịch cuối năm 2011 để chuyển sang phía bên kia đường đổi ngày, cho cùng ngày làm việc với Úc, New Zealand, đối tác thương mại chính. Một số đảo của Kiribati thuộc nhóm nơi đón năm mới sớm nhất thế giới.
Con số viện trợ và vay nợ. Nhiều đảo quốc nhận viện trợ phát triển lớn so với quy mô kinh tế. Một khoản viện trợ vài chục triệu đô la nghe nhỏ, nhưng với nước có ngân sách nhỏ thì đó là phần lớn chi đầu tư cả năm. So với ngân sách của chính nước đó thì khoản này lớn cỡ nào?
"Ký thoả thuận" giữa một đảo quốc và nước lớn. Đó có thể là thoả thuận nghề cá, viện trợ, cảnh sát, cáp biển hay cảng, mỗi loại có ý nghĩa khác nhau. Đọc kỹ nội dung trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Các đảo quốc Thái Bình Dương gồm những nước nào?
Gồm mười hai nước là thành viên Liên Hợp Quốc: Papua New Guinea, Fiji, Quần đảo Solomon, Vanuatu, Samoa, Tonga, Kiribati, Tuvalu, Nauru, Quần đảo Marshall, Liên bang Micronesia, Palau; cộng thêm Quần đảo Cook và Niue có quy chế liên kết đặc biệt với New Zealand.
Vì sao các đảo quốc nhỏ lại có vùng biển rộng?
Vì theo luật biển quốc tế, mỗi đảo có thể có vùng đặc quyền kinh tế rộng tới 200 hải lý. Các đảo rải xa nhau giữa đại dương nên tổng vùng biển của một nước có thể lớn hơn diện tích đất liền hàng nghìn lần.
Diễn đàn các đảo Thái Bình Dương là gì?
Đó là tổ chức hợp tác chính của vùng, gồm 18 thành viên trong đó có các đảo quốc, Úc và New Zealand. Diễn đàn họp hằng năm, phối hợp lập trường về nghề cá, biển, khí hậu và phát triển.
Cá ngừ Thái Bình Dương liên quan gì tới Việt Nam?
Các nhà máy ở Việt Nam nhập cá ngừ nguyên liệu, trong đó có cá đánh bắt ở vùng này, để chế biến xuất khẩu. Ngoài ra nhiều thuyền viên Việt Nam làm việc trên các tàu đánh bắt cá ngừ nước ngoài hoạt động ở đây.
Melanesia, Micronesia, Polynesia khác nhau thế nào?
Đó là ba tiểu vùng của các đảo Thái Bình Dương. Melanesia ở tây nam, đảo lớn nhiều núi; Micronesia ở phía bắc, chủ yếu đảo nhỏ và đảo san hô; Polynesia ở phía đông, trải rộng trong tam giác giữa Hawaii, New Zealand và đảo Phục Sinh.
Nước biển dâng có làm các đảo quốc mất vùng biển không?
Các đảo quốc trong vùng đã ra tuyên bố chung rằng ranh giới vùng biển đã xác lập sẽ giữ nguyên dù mực nước biển thay đổi. Đây là vấn đề pháp lý mới, đang được thảo luận thêm trong luật quốc tế.