Cao su thiên nhiên chủ yếu được trồng ở Đông Nam Á, với Thái Lan, Indonesia, Việt Nam nằm trong nhóm sản xuất lớn, và phần lớn lượng cao su đó đi vào sản xuất lốp xe, phần còn lại làm găng tay, ống, đệm, giày, băng tải. Vì vậy giá cao su thế giới, kéo theo giá mủ ở các vườn Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, đi khá sát nhịp sản xuất ô tô và xe tải của thế giới, nhất là ở Trung Quốc, người mua cao su lớn nhất.
Bài này giải thích ai trồng, ai mua cao su, vì sao cao su thiên nhiên chưa thay được bằng cao su tổng hợp làm từ dầu mỏ, giá cao su lên xuống theo những lực nào, và một bản tin "giá cao su tăng" chạm tới thu nhập người cạo mủ, doanh nghiệp săm lốp ở Việt Nam ra sao.
Ai trồng, ai mua: một mặt hàng gần như của riêng Đông Nam Á
Cây cao su có gốc ở lưu vực sông Amazon, nhưng được đưa sang châu Á trồng từ thời thuộc địa và bén rễ ở dải đất nhiệt đới ẩm quanh xích đạo. Ngày nay phần lớn sản lượng cao su thiên nhiên của thế giới đến từ một nhóm nhỏ nước Đông Nam Á: Thái Lan dẫn đầu nhiều năm, sau đó là Indonesia, Việt Nam, Malaysia, cùng Ấn Độ, Trung Quốc và Bờ Biển Ngà ở châu Phi đang tăng nhanh (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm).
Người mua thì tập trung ở các nước có công nghiệp lốp xe lớn: Trung Quốc, Ấn Độ, Mỹ, Nhật Bản, Liên minh châu Âu, Thái Lan, Malaysia. Trung Quốc vừa trồng cao su ở phía nam vừa mua cao su nhiều nhất thế giới, và là thị trường nhận phần lớn cao su xuất khẩu của Việt Nam. Điều này nghĩa là sức khoẻ ngành ô tô và vận tải của Trung Quốc có ảnh hưởng rất mạnh tới giá mủ ở Việt Nam.
Một chi tiết của nghề: cao su xuất khẩu không phải một thứ hàng duy nhất. Có cao su khối định chuẩn kỹ thuật (thường được gọi theo mã SVR ở Việt Nam, tương tự TSR ở các nước khác), có mủ tờ xông khói RSS, có mủ ly tâm dạng lỏng dùng làm găng tay, bao cao su, nệm. Mỗi loại có giá riêng, có người mua riêng. Ngoài ra, Việt Nam còn nhập cao su từ Campuchia, Lào để chế biến rồi xuất đi, nên con số xuất khẩu không bằng con số tự trồng.
Cao su thiên nhiên và cao su tổng hợp: thay được tới đâu
Cao su tổng hợp làm từ các sản phẩm của dầu mỏ chiếm phần lớn tổng lượng cao su thế giới dùng, nhưng không thay hẳn được cao su từ cây:
| Điểm so | Cao su thiên nhiên | Cao su tổng hợp |
|---|---|---|
| Nguồn | Mủ cây cao su, cạo thủ công | Hoá dầu, từ sản phẩm lọc dầu và khí |
| Ưu điểm nổi bật | Đàn hồi, chịu xé rách, ít sinh nhiệt khi biến dạng liên tục | Đồng đều, chịu dầu, chịu nhiệt, chủ động sản lượng |
| Dùng nhiều ở | Lốp xe tải, xe buýt, lốp máy bay, găng tay y tế | Lốp xe con phối trộn, gioăng, ống dẫn, đế giày |
| Giá chịu tác động bởi | Thời tiết, mùa vụ, dịch bệnh lá, giá dầu gián tiếp | Giá dầu và giá nguyên liệu hoá dầu |
| Thời gian tăng sản lượng | Cây trồng mới mất vài năm mới cho cạo | Nhà máy chạy thêm công suất trong vài tháng |
Mối liên hệ giữa hai loại là lý do giá dầu có mặt trong mọi phân tích giá cao su. Khi dầu đắt, cao su tổng hợp đắt theo, nhà sản xuất lốp tăng tỷ lệ cao su thiên nhiên trong phạm vi kỹ thuật cho phép, đỡ giá mủ. Khi dầu rẻ, chiều ngược lại xảy ra. Lốp xe tải nặng và lốp máy bay cần nhiều cao su thiên nhiên hơn hẳn lốp xe con, nên vận tải hàng hoá đường bộ của thế giới là một thước đo nhu cầu đáng chú ý.
Những lực làm giá cao su lên xuống
Mùa rụng lá và mùa mưa. Ở Đông Nam Á, cây cao su rụng lá vào mùa khô, vườn thường ngừng cạo vài tuần tới vài tháng. Mùa mưa nhiều quá cũng làm người cạo nghỉ vì mủ bị trôi. Những khoảng nghỉ này khiến nguồn cung có nhịp theo mùa, giá thường nhạy hơn vào đầu và cuối mùa cạo.
Thời tiết cực đoan và bệnh lá. Hạn hán, lũ lụt ở miền nam Thái Lan hay đợt bệnh rụng lá lan rộng ở Indonesia đều làm hụt sản lượng. Do vùng trồng tập trung, một sự kiện khu vực đủ tác động lên giá thế giới.
Ngành ô tô và vận tải. Doanh số xe mới và số km xe tải chạy quyết định nhu cầu lốp, cả lốp lắp xe mới lẫn lốp thay thế. Tin về sản xuất ô tô ở Trung Quốc thường làm giá cao su phản ứng trong ngày.
Giá dầu. Qua cao su tổng hợp, như đã nói ở trên. Giá dầu biến động mạnh thường kéo theo biên độ lớn hơn trên các sàn cao su.
Đồng yên và dòng tiền trên sàn. Giá hợp đồng cao su ở Osaka tính bằng yên Nhật, ở Thượng Hải tính bằng nhân dân tệ, ở Singapore bằng đô la Mỹ. Biến động tiền tệ và dòng tiền đầu cơ, nhất là ở sàn Thượng Hải, có lúc kéo giá xa khỏi cung cầu thật trong ngắn hạn.
Kênh truyền về Việt Nam: người cạo mủ, công ty cao su và nhà máy lốp
Người chịu tác động trực tiếp nhất là hộ trồng cao su tiểu điền và công nhân cạo mủ ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và một phần miền Trung. Thu nhập của họ tính theo độ mủ và giá mủ tươi thu mua hằng ngày, mà giá này đi theo giá xuất khẩu với độ trễ ngắn. Những năm giá thấp kéo dài, nhiều hộ đã bỏ cạo, chặt cây chuyển sang trồng cây ăn trái, khiến diện tích cao su tiểu điền co lại; khi giá lên trở lại, họ không thể quay lại ngay vì cây mới trồng phải chờ vài năm mới cạo được.
Doanh nghiệp cao su nhà nước và tư nhân có vườn lớn thì bù trừ một phần bằng nguồn thu khác, như bán gỗ cao su khi thanh lý vườn già, cho thuê đất làm khu công nghiệp. Gỗ cao su là nguyên liệu quan trọng của ngành đồ gỗ xuất khẩu, nên vườn cao su gắn với cả chuỗi bàn ghế, giường tủ đi Mỹ, châu Âu.
Ở chiều mua, các nhà máy săm lốp trong nước và nhà máy của tập đoàn nước ngoài đặt ở Việt Nam dùng cao su thiên nhiên làm nguyên liệu. Giá mủ cao giúp người trồng nhưng làm chi phí của họ tăng. Ví dụ giả định: một xưởng làm săm xe máy ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, thấy giá cao su khối tăng mạnh trong một quý; nếu không tăng giá bán được vì cạnh tranh, biên lợi nhuận của họ mỏng đi rõ rệt.
Còn một kênh ít người để ý là việc làm theo mùa. Vào mùa cạo, các vườn lớn cần nhiều công nhân dậy từ khoảng hai, ba giờ sáng để cạo khi mủ chảy tốt nhất. Giá thấp kéo dài khiến công nhân trẻ bỏ nghề lên khu công nghiệp, đến lúc giá lên thì vườn lại thiếu người cạo, sản lượng không tăng kịp theo giá.
Cách đọc một bản tin về cao su
Bản tin cao su thường dẫn giá ở ba sàn châu Á và giá xuất khẩu bình quân. Vài câu nên tự đặt:
- Sàn nào, hợp đồng loại gì? Giá ở Osaka là mủ tờ xông khói tính bằng yên mỗi ký, ở Singapore thường là cao su khối, ở Thượng Hải là hợp đồng nội địa Trung Quốc. Không so thẳng được.
- Giá xuất khẩu bình quân tăng vì giá hay vì cơ cấu? Xuất nhiều mủ ly tâm hoặc hỗn hợp cao su có thể đổi con số bình quân mà giá từng loại không đổi.
- Có phải đang mùa rụng lá? Giá tăng trong mùa ngừng cạo có thể chỉ là chuyện theo mùa.
- Cao su hỗn hợp tính vào đâu? Một phần cao su Việt Nam bán sang Trung Quốc dưới dạng hỗn hợp, được phân loại khác trong số liệu hải quan, nên tổng lượng đôi khi bị hiểu nhầm.
- Tin nói về diện tích trồng hay sản lượng cạo? Diện tích lớn chưa chắc sản lượng cao nếu nhiều vườn còn non hoặc đã già.
Thuật ngữ thêm: "tiểu điền" là vườn của hộ gia đình, quy mô nhỏ; "đại điền" là vườn của công ty, nông trường. Ở Thái Lan và Indonesia tiểu điền chiếm phần lớn, nên giá thấp kéo dài thường dẫn tới hàng triệu hộ giảm chăm sóc, sản lượng giảm sau đó một hai năm.
Con số dễ hiểu sai nhất là giá trị xuất khẩu tính gộp cả "cao su và sản phẩm từ cao su". Gộp như vậy sẽ cộng cả săm lốp, găng tay, đệm do nhà máy trong nước làm ra từ nguyên liệu có khi nhập khẩu, nên không phản ánh đúng thu nhập của người trồng. Muốn biết vườn cây được giá hay không, nhìn vào giá mủ thu mua tại chỗ và giá cao su khối xuất khẩu, đặt cạnh nhau theo cùng kỳ.
Giới hạn và hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm: cao su là hàng nông sản nên ít liên quan tới công nghiệp. Thực tế nó gần với ngành ô tô hơn với ngành lương thực. Một đợt suy giảm sản xuất xe ở nước lớn tác động lên giá mủ nhanh hơn cả mưa bão ở vườn.
Hiểu lầm: các nước trồng lớn có thể bắt tay giữ giá. Đã có những lần các nước sản xuất chính bàn nhau cắt giảm xuất khẩu để đỡ giá, nhưng hiệu quả thường ngắn, vì người trồng tiểu điền cần tiền mặt, khó giữ hàng lâu, và nước ngoài nhóm sẽ tăng bán.
Giới hạn của người trồng. Cây cao su khai thác vài chục năm, không thể đổi nhanh theo giá. Quyết định trồng hôm nay phải gánh rủi ro giá của nhiều năm sau, và quy định truy xuất nguồn gốc chống phá rừng của châu Âu đặt thêm yêu cầu giấy tờ cho vườn bán vào chuỗi cung cấp cho thị trường này.
Câu hỏi thường gặp
Nước nào sản xuất cao su thiên nhiên nhiều nhất?
Thái Lan nhiều năm là nước sản xuất cao su thiên nhiên lớn nhất, tiếp theo là Indonesia, Việt Nam và một số nước khác ở châu Á, châu Phi. Thứ tự giữa các nước sau có thể đổi theo năm, nên xem là số liệu tham khảo.
Cao su thiên nhiên chủ yếu dùng để làm gì?
Phần lớn đi vào sản xuất lốp xe, đặc biệt lốp xe tải, xe buýt và lốp máy bay cần độ bền cao. Phần còn lại làm găng tay, ống, băng tải, đệm, giày dép và nhiều sản phẩm kỹ thuật khác.
Vì sao giá dầu ảnh hưởng tới giá cao su?
Vì cao su tổng hợp được làm từ sản phẩm hoá dầu. Dầu đắt thì cao su tổng hợp đắt, nhà máy lốp dùng nhiều cao su thiên nhiên hơn, đỡ giá mủ; dầu rẻ thì chiều ngược lại.
Cao su Việt Nam bán cho ai nhiều nhất?
Trung Quốc là thị trường mua cao su lớn nhất của Việt Nam, sau đó là Ấn Độ, Hàn Quốc, các nước châu Âu, Mỹ. Do phụ thuộc nhiều vào một thị trường, giá mủ trong nước nhạy với tình hình sản xuất ô tô và chính sách nhập khẩu của Trung Quốc.
Mùa rụng lá ảnh hưởng thế nào tới giá cao su?
Vào mùa khô, cây rụng lá và các vườn ngừng cạo mủ vài tuần tới vài tháng, nguồn cung trên thị trường giảm theo mùa. Giá thường nhạy hơn trong giai đoạn này, nhưng đó là biến động mùa vụ quen thuộc chứ không hẳn là xu hướng.
Giá cao su tăng thì người cạo mủ có được lợi ngay không?
Người cạo mủ hưởng lương theo sản lượng hoặc chia theo giá thì thu nhập tăng khá nhanh. Nhưng hộ đã chặt bỏ cây trong những năm giá thấp thì không hưởng được, vì cây trồng lại phải mất vài năm mới cho mủ.