Đất hiếm là tên gọi chung của 17 nguyên tố kim loại, gồm 15 nguyên tố nhóm lanthan cùng scandi và ytri, được dùng nhiều nhất để làm nam châm vĩnh cửu cực mạnh trong động cơ xe điện, tua bin gió, ổ cứng, loa điện thoại, và trong nhiều thiết bị quốc phòng, y tế. Chúng không thật sự hiếm trong lòng đất; cái hiếm là mỏ có hàm lượng đủ cao để khai thác có lãi, và nhất là năng lực tách, tinh chế từng nguyên tố ra khỏi nhau, khâu mà Trung Quốc đang nắm phần lớn công suất của thế giới.
Vì vậy khi bản tin nói về "cuộc chiến đất hiếm", chuyện thật sự nằm ở khâu chế biến và ở việc các nước muốn có nguồn cung không phụ thuộc vào một nơi. Việt Nam được nhiều đánh giá quốc tế xếp vào nhóm nước có trữ lượng đất hiếm đáng kể, nên chủ đề này xuất hiện ngày càng nhiều trên báo trong nước. Bài này giải thích đất hiếm là gì, dùng vào đâu, vì sao khó làm, và đọc tin đất hiếm thế nào cho đúng.
Đất hiếm có trong những thứ gì quanh bạn
Lượng đất hiếm trong mỗi sản phẩm thường rất nhỏ, nhưng thiếu nó thì sản phẩm mất tính năng then chốt:
- Nam châm neodymium-sắt-bo: loại nam châm mạnh nhất phổ biến hiện nay, dùng neodymium và praseodymium, thêm dysprosium hay terbium để chịu nhiệt. Có trong động cơ xe điện, xe máy điện, tua bin gió, máy nén điều hoà biến tần, robot công nghiệp.
- Điện thoại, tai nghe, loa: nam châm siêu nhỏ trong loa, mô tơ rung; một số nguyên tố trong màn hình và kính.
- Xúc tác: cerium và lanthan trong bộ xúc tác khí thải ô tô, trong xúc tác lọc dầu.
- Đánh bóng kính: bột oxit cerium dùng đánh bóng kính quang học, màn hình.
- Y tế: gadolinium trong thuốc cản quang chụp cộng hưởng từ.
- Quốc phòng và hàng không: hệ dẫn đường, radar, động cơ cần chịu nhiệt. Đây là lý do nhiều nước xếp đất hiếm vào danh sách khoáng sản chiến lược.
Người trong ngành chia đất hiếm làm hai nhóm: đất hiếm nhẹ như lanthan, cerium, neodymium, praseodymium, có nhiều và dễ tìm hơn; đất hiếm nặng như dysprosium, terbium, có ít hơn hẳn và quý hơn. Nguồn đất hiếm nặng của thế giới phụ thuộc nhiều vào một số mỏ loại sét hấp phụ ion ở miền nam Trung Quốc và vùng biên giới Myanmar. Khi bản tin nói "thiếu đất hiếm", phần lớn là thiếu nhóm nặng hoặc thiếu nam châm thành phẩm.
Vì sao đất hiếm "không hiếm" mà vẫn khó
Các nguyên tố đất hiếm có tính chất hoá học rất giống nhau, nên trong quặng chúng luôn đi cùng nhau. Muốn có neodymium tinh khiết để làm nam châm, nhà máy phải hoà tan quặng rồi tách từng nguyên tố qua hàng trăm bậc chiết dung môi nối tiếp, mỗi bậc chỉ tách thêm được một chút. Đây là công nghệ cần kinh nghiệm vận hành lâu năm, hoá chất lớn và quản lý chất thải chặt.
Quặng đất hiếm còn hay đi kèm thori và urani có tính phóng xạ, nên bã thải phải được lưu giữ và xử lý cẩn thận. Chi phí môi trường này là một lý do nhiều nước có mỏ nhưng đã từng đóng cửa khâu tinh chế trong nước, để việc đó cho nơi có chi phí thấp hơn. Qua vài chục năm, công suất tách và tinh chế, rồi cả công suất làm kim loại và nam châm, dồn về Trung Quốc.
Hệ quả là bản đồ khai mỏ và bản đồ chế biến không trùng nhau. Mỹ, Úc, Myanmar và một số nước có khai thác, nhưng phần lớn quặng hay tinh quặng vẫn được đưa tới Trung Quốc để tách. Một nước muốn tự chủ phải đầu tư cả chuỗi: mỏ, tách, luyện kim loại, làm nam châm, và có người mua ổn định ở cuối chuỗi. Thiếu một khâu, nhà máy ở các khâu kia khó sống.
Giá cũng là một rào cản. Thị trường đất hiếm nhỏ so với dầu hay đồng, giao dịch chủ yếu qua hợp đồng riêng chứ không có sàn lớn công khai, nên giá có thể bị kéo xuống thấp trong nhiều năm. Một dự án mỏ và nhà máy tách mới ở ngoài Trung Quốc cần giá đủ cao và ổn định mới hoàn vốn, và đã có những dự án phải dừng giữa chừng vì giá đất hiếm rơi đúng lúc họ vừa đi vào hoạt động.
Chuỗi giá trị đất hiếm: khâu nào ở đâu
Bảng dưới tóm tắt các khâu của chuỗi, ghi theo xu hướng chung, số liệu tham khảo, thay đổi theo năm:
| Khâu | Làm gì | Tập trung ở đâu |
|---|---|---|
| Thăm dò, khai mỏ | Đào quặng, tuyển ra tinh quặng hỗn hợp | Trung Quốc chiếm phần lớn; Mỹ, Úc, Myanmar, Thái Lan và vài nước khác có khai thác |
| Tách, tinh chế | Tách từng oxit đất hiếm riêng rẽ qua chiết dung môi | Trung Quốc chiếm phần áp đảo; Malaysia, một số nước khác có cơ sở |
| Luyện kim loại, hợp kim | Chuyển oxit thành kim loại, hợp kim dùng làm nam châm | Chủ yếu Trung Quốc, một phần Nhật Bản, Việt Nam có cơ sở nhỏ |
| Làm nam châm | Ép, thiêu kết, gia công nam châm thành phẩm | Chủ yếu Trung Quốc, sau đó Nhật Bản, châu Âu |
| Dùng nam châm | Động cơ xe điện, tua bin gió, điện tử, công nghiệp | Toàn cầu: các nhà sản xuất ô tô, điện tử, năng lượng |
Ví dụ giả định: một hãng ô tô điện ở châu Âu muốn mua nam châm không đi qua Trung Quốc. Họ có thể tìm được mỏ ở Úc, nhưng phải chờ có nhà máy tách ở nơi khác, nhà máy luyện kim loại, rồi xưởng nam châm, mỗi khâu cần vài năm và vốn lớn. Đó là lý do các chương trình "đa dạng hoá nguồn cung đất hiếm" thường được công bố rầm rộ mà kết quả đến chậm.
Việt Nam đứng ở đâu
Việt Nam có các mỏ đất hiếm ở vùng núi phía Bắc, nổi tiếng nhất là ở Lai Châu và Lào Cai. Các đánh giá quốc tế từng xếp Việt Nam vào nhóm nước có trữ lượng lớn trên thế giới, dù con số được điều chỉnh giữa các lần đánh giá, nên khi đọc tin nên coi đây là số liệu tham khảo, không phải con số chốt. Trữ lượng trên giấy cũng khác với trữ lượng khai thác có lãi ở mức giá hiện tại.
Về công nghệ, Việt Nam có viện nghiên cứu làm về đất hiếm từ lâu, có cơ sở thử nghiệm tách, tinh chế và luyện kim loại ở quy mô nhỏ. Nhưng để thành một mắt xích lớn trong chuỗi cần thêm vốn, đối tác có thị trường đầu ra, và quy chuẩn môi trường chặt với bã thải phóng xạ. Chính sách khoáng sản của Việt Nam nhìn chung hướng tới chế biến sâu, hạn chế bán khoáng sản thô, và đất hiếm được xếp vào nhóm cần quản lý chặt.
Kênh chạm tới đời sống người Việt chủ yếu là gián tiếp: giá và nguồn cung nam châm ảnh hưởng tới giá xe máy điện, quạt, điều hoà biến tần, động cơ của các nhà máy lắp ráp đặt ở Việt Nam. Nếu chuỗi nam châm ngoài Trung Quốc hình thành, Việt Nam có cơ hội thu hút nhà máy ở các khâu giữa, kéo theo việc làm kỹ thuật, nhưng đó là chuyện của nhiều năm.
Đọc tin đất hiếm: thuật ngữ và hiểu lầm
"Trữ lượng" và "tài nguyên" không giống nhau. Tài nguyên là lượng đất hiếm ước có trong lòng đất; trữ lượng là phần đã được thăm dò đủ kỹ và có thể khai thác có lãi. Tin "nước X có trữ lượng thứ mấy thế giới" thường dựa trên ước tính, có thể đổi nhiều sau mỗi lần cập nhật.
"Hạn chế xuất khẩu đất hiếm" cần hỏi lại là loại nào. Lệnh này áp lên quặng, oxit, kim loại, nam châm hay công nghệ tách? Hạn chế xuất khẩu công nghệ và thiết bị tách có tác động dài hạn hơn nhiều so với hạn ngạch quặng trong một năm.
Hiểu lầm: có mỏ là có tiền. Giá trị nằm phần lớn ở khâu tách và làm nam châm. Bán quặng thô thu về rất ít so với giá trị của nam châm thành phẩm, và mỏ nằm im nếu không có ai tách.
Hiểu lầm: đất hiếm là một chất duy nhất. Đó là 17 nguyên tố, mỗi nguyên tố có giá riêng, có thị trường riêng. Giá neodymium có thể tăng trong khi giá cerium đi ngang vì cung vượt cầu.
Con số dễ hiểu sai. "Nắm phần lớn sản lượng thế giới" có thể là khai mỏ, có thể là tinh chế. Hai con số này khác nhau đáng kể, và khâu tinh chế mới là thứ quyết định ai có quyền mặc cả.
Vì sao cả thế giới lo nguồn cung đất hiếm
Chuyển dịch năng lượng làm nhu cầu nam châm đất hiếm tăng nhanh: mỗi chiếc xe điện, mỗi tua bin gió lớn đều cần nam châm, và số lượng của chúng tăng theo từng năm. Cùng lúc, các ngành quốc phòng, hàng không coi đất hiếm là đầu vào không thể thiếu. Khi một đầu vào quan trọng phụ thuộc chủ yếu vào một nước, mọi chính sách xuất khẩu của nước đó đều trở thành tin lớn với các chính phủ khác.
Đã có những lần Trung Quốc siết hạn ngạch hoặc yêu cầu giấy phép xuất khẩu với một số nguyên tố, sản phẩm và công nghệ đất hiếm; mỗi lần như vậy giá các nguyên tố liên quan ở ngoài Trung Quốc tăng nhanh, các hãng sản xuất động cơ, linh kiện phải tìm nguồn dự phòng. Phản ứng chung của các nước nhập là tích trữ, đầu tư mỏ và nhà máy tách ở nơi khác, nghiên cứu nam châm dùng ít đất hiếm nặng hơn, và tái chế nam châm từ ổ cứng, động cơ cũ.
Những hướng đó đều tốn thời gian. Tái chế hiện mới thu hồi được một phần nhỏ, nam châm không đất hiếm thường yếu hơn hoặc nặng hơn. Vì vậy khi bản tin dùng chữ "cuộc chiến đất hiếm", phần lớn thực chất là cuộc chạy đua xây năng lực chế biến, kéo dài nhiều năm, chứ không phải chuyện thắng thua trong vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Đất hiếm là gì?
Đất hiếm là nhóm 17 nguyên tố kim loại, gồm 15 nguyên tố nhóm lanthan cùng scandi và ytri. Chúng có tính chất từ, quang và xúc tác đặc biệt, được dùng nhiều nhất để làm nam châm mạnh trong động cơ điện, tua bin gió và thiết bị điện tử.
Đất hiếm có thật sự hiếm không?
Không hẳn, nhiều nguyên tố đất hiếm có trong vỏ trái đất không ít hơn các kim loại quen thuộc. Cái khó là mỏ đủ giàu để khai thác có lãi và kỹ thuật tách từng nguyên tố ra khỏi nhau, vốn phức tạp, tốn hoá chất và sinh bã thải phóng xạ.
Đất hiếm dùng để làm gì?
Dùng nhiều nhất làm nam châm vĩnh cửu cho động cơ xe điện, tua bin gió, máy nén điều hoà, loa điện thoại. Ngoài ra còn làm xúc tác khí thải ô tô, bột đánh bóng kính, thuốc cản quang y tế và nhiều thiết bị quốc phòng.
Việt Nam có nhiều đất hiếm không?
Việt Nam có mỏ đất hiếm ở vùng núi phía Bắc và được nhiều đánh giá quốc tế xếp vào nhóm có trữ lượng đáng kể. Con số trữ lượng được điều chỉnh qua các lần đánh giá, nên nên xem là số liệu tham khảo.
Vì sao Trung Quốc chiếm ưu thế về đất hiếm?
Vì qua nhiều năm, Trung Quốc xây dựng được công suất lớn ở mọi khâu, từ khai mỏ, tách, tinh chế tới luyện kim loại và làm nam châm. Khâu tách và tinh chế là nơi họ chiếm phần áp đảo, và đó là khâu khó thay thế nhất.
Đất hiếm liên quan gì tới xe điện?
Phần lớn động cơ xe điện dùng nam châm neodymium có thêm dysprosium hoặc terbium để chịu nhiệt. Nguồn cung và giá các nguyên tố này ảnh hưởng tới chi phí sản xuất động cơ, nên các hãng xe theo dõi rất sát thị trường đất hiếm.