Khi đồng yên mất giá, người Việt làm việc ở Nhật nhận lương bằng yên sẽ gửi về được ít tiền đồng hơn cho cùng một tháng công; ngược lại, các khoản vay vốn ưu đãi của Nhật cho Việt Nam tính bằng yên trở nên nhẹ hơn khi quy ra tiền đồng, hàng hoá và máy móc Nhật rẻ hơn, còn du lịch Nhật trở nên hấp dẫn với khách Việt. Yên lên xuống chủ yếu vì khoảng cách lãi suất giữa Nhật và phần còn lại của thế giới, và vì vai trò nơi trú ẩn của nó mỗi khi thị trường hoảng sợ.
Nhật Bản là nơi có cộng đồng người Việt lao động và học tập rất đông, đồng thời là nhà tài trợ vốn vay ưu đãi song phương lớn cho Việt Nam và nhà đầu tư lâu năm ở các khu công nghiệp. Vì vậy tin "yên chạm đáy nhiều năm" là tin chạm tới cả bữa cơm của một gia đình ở Nghệ An có con đi thực tập sinh lẫn bảng cân đối của một dự án hạ tầng. Bài này giải thích từng đường, và dành một phần cho đồng euro, đồng tiền lớn thứ hai thế giới.
Vì sao đồng yên lên xuống
Trong nhiều năm, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản giữ lãi suất ở mức rất thấp, có giai đoạn dưới không, để chống tình trạng giá cả đứng yên hoặc đi xuống kéo dài. Khi các ngân hàng trung ương lớn khác, nhất là Fed, nâng lãi suất, khoảng cách lãi suất giữa Nhật và họ mở rộng. Tiền chảy từ tài sản yên sang tài sản trả lãi cao hơn, yên yếu đi.
Khoảng cách lãi suất ấy sinh ra một chiến lược quen thuộc trên thị trường: vay yên với lãi gần như bằng không, đổi sang đô la hay đồng tiền khác để đầu tư nơi lãi cao hơn, ăn phần chênh lệch. Giới thị trường gọi là giao dịch chênh lệch lãi suất, hay "carry trade". Khi chiến lược này đông người làm, nó tiếp tục đè yên xuống; khi có cú sốc khiến mọi người cùng lúc đóng vị thế, họ phải mua yên để trả nợ, và yên có thể tăng vọt chỉ trong vài ngày.
Yên còn mang vai trò nơi trú ẩn. Nhật Bản là nước có tài sản ròng ở nước ngoài rất lớn; khi thị trường thế giới hoảng loạn, nhà đầu tư Nhật có xu hướng đưa tiền về nước, các quỹ quốc tế đóng các vị thế vay yên. Cả hai đều làm yên mạnh lên. Vì thế yên đôi khi tăng đúng lúc tin xấu dồn dập, điều thoạt nhìn rất ngược đời.
Bốn đường yên chạm tới người Việt
Tiền gửi về của người lao động ở Nhật. Người Việt là một trong những cộng đồng lao động nước ngoài đông nhất ở Nhật, đặc biệt trong diện thực tập sinh kỹ năng. Lương tính bằng yên, chi phí sinh hoạt tính bằng yên, phần tiết kiệm gửi về phải quy đổi. Yên mất giá thì cùng một khoản tiết kiệm đổi được ít tiền đồng hơn, trong khi khoản nợ đã vay để đi, nếu có, vẫn tính bằng tiền đồng.
Nợ vốn vay ưu đãi bằng yên. Nhiều dự án hạ tầng ở Việt Nam dùng vốn vay ưu đãi của Nhật, tính bằng yên, thời hạn rất dài. Yên yếu thì nghĩa vụ trả nợ quy ra tiền đồng hay đô la nhẹ hơn; yên mạnh thì ngược lại. Giới quản lý nợ công vì vậy theo dõi tỷ giá yên không kém tỷ giá đô la.
Giá hàng và máy móc Nhật. Máy móc, linh kiện, ô tô, mỹ phẩm, thực phẩm nhập từ Nhật có dư địa rẻ hơn khi yên yếu. Doanh nghiệp Việt nhập thiết bị Nhật để sản xuất được lợi về chi phí đầu tư.
Du lịch và du học Nhật. Chi phí một chuyến du lịch hay một năm học tiếng ở Nhật quy ra tiền đồng giảm khi yên yếu, khiến Nhật trở thành điểm đến hấp dẫn hơn với khách Việt.
Ví dụ giả định: tháng lương của một thực tập sinh
Anh Phúc, nhân vật giả định, làm thực tập sinh ngành cơ khí ở một tỉnh miền Trung nước Nhật. Mỗi tháng sau khi trừ tiền nhà, ăn uống, bảo hiểm, anh để dành được 100.000 yên gửi về cho bố mẹ ở Hà Tĩnh. Ở tỷ giá giả định 180 đồng một yên, khoản đó tương đương 18 triệu đồng.
Một năm sau, yên mất giá, tỷ giá giả định còn 160 đồng một yên. Cùng 100.000 yên, gia đình nhận khoảng 16 triệu, ít hơn 2 triệu mỗi tháng, tức hơn 20 triệu một năm, dù anh Phúc không bị giảm lương, không nghỉ ngày nào. Nếu lương ở Nhật được điều chỉnh tăng thì phần hụt nhỏ đi, nhưng việc tăng lương thường chậm hơn biến động tỷ giá.
Người làm tư vấn cho lao động đi Nhật hay nhắc rằng thu nhập quy ra tiền đồng không phải con số cố định như khi nghe tuyển dụng. Đây là thông tin bối cảnh để gia đình tính khoản trả nợ đi làm cho thực tế, không phải lời khuyên chọn thời điểm đổi tiền.
Đồng euro thì sao
Euro là đồng tiền chung của khoảng hai mươi nước thành viên Liên minh châu Âu, do Ngân hàng Trung ương châu Âu đặt ở Frankfurt điều hành. Euro ra đời năm 1999 dưới dạng tiền ghi sổ và đưa tiền mặt vào lưu thông từ năm 2002. Nó là đồng tiền dự trữ lớn thứ hai thế giới và chiếm trọng số lớn nhất trong chỉ số đô la.
Với Việt Nam, euro chạm tới đời sống chủ yếu qua hàng xuất khẩu. Liên minh châu Âu là một trong những thị trường xuất khẩu lớn của giày dép, dệt may, cà phê, thuỷ sản, điện thoại. Khi euro yếu so với đô la, người mua châu Âu thấy hàng Việt Nam tính bằng đô la đắt lên, đơn hàng có thể chậm lại hoặc bị đòi giảm giá. Khi euro mạnh, chiều ngược lại.
Euro cũng chạm tới các gia đình có con du học ở Đức, Pháp, Hà Lan và những người lao động ở châu Âu gửi tiền về. Cơ chế giống hệt với yên: đồng tiền nơi con em làm việc, học tập mạnh hay yếu so với tiền đồng quyết định số tiền gửi đi hay gửi về thực sự là bao nhiêu.
Doanh nghiệp Nhật ở Việt Nam và những hợp đồng tính bằng yên
Nhật Bản là một trong những nhà đầu tư nước ngoài lâu năm và lớn ở Việt Nam, từ nhà máy linh kiện ô tô, điện tử ở các khu công nghiệp phía Bắc tới chuỗi bán lẻ ở các thành phố lớn. Với các doanh nghiệp này, yên yếu làm lợi nhuận kiếm được ở Việt Nam, khi chuyển về công ty mẹ, quy ra được nhiều yên hơn. Nhưng chi phí mua máy móc từ Nhật để mở rộng nhà máy ở Việt Nam lại rẻ hơn khi tính bằng đô la.
Một nhóm ít được nhắc là các công ty phần mềm Việt Nam nhận gia công cho khách hàng Nhật. Nhiều hợp đồng ký bằng yên, trong khi lương kỹ sư trả bằng tiền đồng. Khi yên mất giá mạnh, doanh thu quy ra tiền đồng co lại dù khối lượng công việc không đổi, buộc doanh nghiệp đàm phán lại đơn giá hoặc chuyển dần sang hợp đồng tính bằng đô la. Người làm trong ngành này theo dõi tỷ giá yên hằng ngày như người làm xuất khẩu theo dõi giá đô la.
Ngược lại, khi yên mạnh lên, cùng một hợp đồng mang về nhiều tiền đồng hơn, và những gia đình có người làm việc ở Nhật thấy tiền gửi về dày lên. Một chuyển động tỷ giá, nhiều cách cảm nhận, tuỳ bạn đang đứng ở phía thu yên hay phía chi yên.
Đọc tin về yên và euro cho đúng
Vài điểm người làm ngoại hối luôn để ý:
- "Yên chạm đáy X năm" thường nói về tỷ giá yên so với đô la. Tỷ giá yên so với tiền đồng được tính chéo, nên có thể giảm ít hơn nếu tiền đồng cũng yếu đi so với đô la.
- "Can thiệp tỷ giá" ở Nhật do Bộ Tài chính quyết định và ngân hàng trung ương thực hiện; tin "Nhật can thiệp" thường gây biến động mạnh trong vài giờ.
- "Bình thường hoá chính sách" trong tin về Nhật là cách nói việc rời bỏ lãi suất siêu thấp, điều có thể làm yên mạnh lên.
- Câu nên tự hỏi: Biến động này là của riêng yên hay euro, hay là đô la đang mạnh lên với mọi đồng tiền? Mức thay đổi so với tiền đồng là bao nhiêu?
- Con số dễ hiểu sai: tỷ giá yên thường được báo theo số yên đổi một đô la, nên con số tăng nghĩa là yên yếu đi, ngược với trực giác của nhiều người.
Nắm được chiều đọc của từng cặp tỷ giá đã tránh được một nửa số lần hiểu ngược bản tin.
Hiểu lầm hay gặp
"Yên yếu là kinh tế Nhật suy sụp." Yên yếu phần lớn phản ánh khoảng cách lãi suất. Các tập đoàn xuất khẩu Nhật còn hưởng lợi khi lợi nhuận ở nước ngoài quy về yên lớn hơn; người chịu thiệt là người tiêu dùng Nhật phải trả nhiều hơn cho hàng nhập.
"Euro và đô la luôn đi ngược chiều nhau." Hai đồng tiền thường được báo theo cặp nên trông như đối nghịch, nhưng cả hai có thể cùng mạnh lên so với các đồng tiền mới nổi trong những giai đoạn bất ổn.
"Yên yếu thì hàng Nhật ở Việt Nam giảm giá ngay." Giá bán lẻ hàng Nhật ở Việt Nam phụ thuộc hợp đồng nhập, thuế, chi phí phân phối và chiến lược giá của nhà phân phối. Phần rẻ đi thường đến chậm và không đầy đủ, có khi chỉ thể hiện qua khuyến mãi.
"Gửi tiết kiệm bằng yên ở Nhật là có lãi." Lãi suất tiền gửi bằng yên rất thấp trong thời gian dài; người lao động gửi tiền ở Nhật chủ yếu để giữ an toàn và tiện chuyển về, không vì tiền lãi. Bài này không khuyên giữ hay đổi đồng tiền nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao yên Nhật mất giá trong nhiều năm gần đây?
Nguyên nhân chính là Nhật giữ lãi suất rất thấp trong khi Mỹ và các nước khác nâng lãi suất, khiến khoảng cách lãi suất lớn và tiền chảy khỏi tài sản yên. Ngoài ra còn có yếu tố cán cân thương mại khi Nhật nhập khẩu năng lượng với giá cao.
Thực tập sinh ở Nhật nên làm gì khi yên mất giá?
Bài viết không đưa lời khuyên về đổi tiền hay chọn thời điểm. Điều hữu ích là gia đình tính kế hoạch trả nợ và chi tiêu dựa trên khoảng thu nhập thận trọng quy ra tiền đồng, thay vì dựa vào con số khi tỷ giá đang ở mức cao.
Yên mất giá có làm nợ ODA của Việt Nam nhẹ đi không?
Với các khoản vay tính bằng yên, khi yên mất giá so với tiền đồng thì số tiền đồng cần để trả cùng một khoản yên giảm đi. Tác động cụ thể phụ thuộc vào lịch trả nợ của từng khoản và tỷ giá tại thời điểm trả.
Carry trade đồng yên là gì?
Đó là chiến lược vay bằng yên với lãi suất thấp rồi đầu tư vào tài sản ở nơi có lãi suất cao hơn để hưởng chênh lệch. Khi thị trường đảo chiều, nhà đầu tư cùng lúc mua lại yên để trả nợ, có thể khiến yên tăng giá rất nhanh và gây biến động trên nhiều thị trường.
Euro yếu đi thì hàng xuất khẩu Việt Nam sang châu Âu chịu gì?
Phần lớn hợp đồng xuất khẩu sang châu Âu tính bằng đô la, nên khi euro yếu, nhà nhập khẩu châu Âu phải bỏ nhiều euro hơn cho cùng lô hàng. Họ có thể giảm số lượng đặt hàng hoặc đàm phán giảm giá, ảnh hưởng tới doanh thu của doanh nghiệp Việt Nam.
Vì sao tỷ giá yên được báo theo kiểu số yên đổi một đô la?
Đó là quy ước thị trường đối với yên: báo số đơn vị yên cần để mua một đô la. Vì vậy khi con số tăng từ mức thấp lên mức cao hơn, nghĩa là cần nhiều yên hơn để mua một đô la, tức yên đang yếu đi.