Lithium chủ yếu được dùng làm pin sạc lithium-ion, loại pin có trong điện thoại, máy tính xách tay, xe máy điện, ô tô điện và các trạm lưu trữ điện; pin cho xe điện hiện là phần tiêu thụ lithium lớn nhất và tăng nhanh nhất. Lithium là kim loại nhẹ nhất, giữ được nhiều năng lượng trên mỗi ký pin, nên chưa có vật liệu nào thay thế hoàn toàn trong pin xe điện phổ thông. Phần còn lại dùng trong gốm sứ, thuỷ tinh chịu nhiệt, mỡ bôi trơn và một số loại thuốc.
Bài này giải thích lithium đến từ đâu, đi qua những khâu nào trước khi vào một viên pin, vì sao giá lithium có những năm tăng gấp nhiều lần rồi rơi mạnh, chuyện đó chạm tới giá xe điện, xe máy điện ở Việt Nam ra sao, và đọc một bản tin về lithium cần để ý những gì.
Lithium đến từ đâu: hai kiểu mỏ rất khác nhau
Hồ muối ở vùng cao Nam Mỹ. Chile, Argentina và Bolivia có những cánh đồng muối khô trên cao nguyên Andes, dưới lớp muối là nước mặn chứa lithium. Ba nước này thường được gọi là "tam giác lithium", nắm phần lớn trữ lượng đã biết của thế giới (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm). Người ta bơm nước mặn lên các ao lớn, để nắng và gió làm bay hơi trong nhiều tháng, rồi xử lý ra lithium carbonate.
Mỏ đá cứng ở Úc và nơi khác. Úc khai thác lithium từ quặng spodumene, đào lộ thiên, nghiền, tuyển ra tinh quặng. Úc là nước khai thác lithium lớn nhất thế giới trong nhiều năm gần đây, nhưng phần lớn tinh quặng được chở sang Trung Quốc để tinh chế.
Các nguồn khác. Trung Quốc có cả mỏ đá cứng lẫn hồ muối; Zimbabwe, Brazil, Canada và một số nước châu Phi đang mở mỏ mới. Công nghệ chiết trực tiếp lithium từ nước mặn, từ nước thải mỏ dầu đang được thử nghiệm để rút ngắn thời gian và giảm dùng nước.
Nước là vấn đề ở hồ muối. Phương pháp bay hơi dùng nhiều nước ở những vùng vốn khô hạn, nên các dự án lithium ở Nam Mỹ thường gắn với tranh luận về nguồn nước của cộng đồng dân cư quanh đó. Đây là lý do nhiều nước sở hữu mỏ đặt thêm điều kiện, tăng phần nhà nước tham gia vào khai thác.
Từ mỏ tới viên pin trong xe máy điện
Chuỗi pin xe điện dài và phân tán. Có thể hình dung qua các khâu sau:
- Khai thác: nước mặn bay hơi ở Nam Mỹ hoặc quặng spodumene đào ở Úc.
- Tinh chế: chuyển thành lithium carbonate hoặc lithium hydroxide đạt cấp pin. Khâu này tập trung chủ yếu ở Trung Quốc, ngoài ra có Chile và một số nhà máy mới ở nơi khác.
- Làm vật liệu cực dương: trộn lithium với sắt và phốt phát (pin LFP) hoặc với niken, mangan, coban (pin NMC). Đây là phần đắt nhất của một viên pin.
- Làm tế bào pin: ghép cực dương, cực âm (thường là than chì), chất điện phân, màng ngăn trong phòng sạch, sạc xả lần đầu để kích hoạt. Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản chiếm phần lớn công suất.
- Lắp gói pin: ghép hàng trăm tới hàng nghìn tế bào thành khối pin có hệ thống quản lý, làm mát. Khâu này thường đặt gần nhà máy ô tô, xe máy.
- Lắp vào xe, thiết bị lưu trữ điện, rồi tới tay người dùng; cuối vòng đời, pin được dùng lại cho lưu trữ hoặc tái chế lấy lại lithium, niken, coban.
Pin thường chiếm phần lớn giá thành một chiếc ô tô điện, có khi tới một phần ba hay hơn (số liệu tham khảo, tuỳ mẫu xe). Vì vậy giá lithium, giá vật liệu cực dương và năng lực sản xuất pin có tác động lớn tới giá xe điện. Hai dòng pin chính khác nhau rõ: LFP rẻ hơn, bền, an toàn, không cần niken và coban, được dùng rộng rãi ở xe phổ thông và xe máy điện; NMC chứa nhiều năng lượng hơn trên cùng khối lượng, dùng ở xe cần đi xa, nhưng phụ thuộc thêm vào niken, coban.
Vì sao giá lithium lên xuống như tàu lượn
Lithium là ví dụ điển hình của chu kỳ "thiếu rồi thừa" trong hàng hoá. Khi nhu cầu xe điện tăng nhanh hơn dự kiến, mỏ và nhà máy tinh chế không kịp mở rộng, giá lithium carbonate có thời điểm tăng gấp nhiều lần trong khoảng một hai năm. Giá cao kéo theo hàng loạt dự án mỏ mới được khởi động khắp nơi. Vài năm sau, khi các dự án đó cùng lúc đi vào sản xuất mà nhu cầu xe điện tăng chậm lại, thị trường thừa hàng và giá rơi mạnh, nhiều mỏ phải tạm dừng.
Một lý do khiến biên độ lớn là lithium không có thị trường sâu như dầu hay đồng. Phần lớn được bán qua hợp đồng dài hạn giữa mỏ, nhà tinh chế và hãng pin, còn giá công khai đến từ một số sàn và hãng báo giá chuyên ngành, cùng hợp đồng tương lai ở Trung Quốc. Khi giao dịch mỏng, vài tin lớn có thể làm giá lệch xa.
Ví dụ giả định: một hãng xe máy điện chốt giá bán cho năm sau vào lúc giá lithium đang đỉnh, sáu tháng sau giá lithium giảm một nửa. Đối thủ mua pin sau họ được giá rẻ hơn, có thể giảm giá xe. Ngược lại, hãng đã ký hợp đồng mua pin dài hạn giá cố định trong lúc giá đang xuống thì chịu thiệt. Vì thế các hãng thường gắn giá pin với chỉ số giá lithium thay vì giá cứng.
Kênh truyền về Việt Nam: xe điện, xe máy điện và nhà máy điện tử
Việt Nam không phải nước khai thác lithium đáng kể, nhưng là thị trường xe máy lớn đang chuyển dần sang xe máy điện, có hãng ô tô điện nội địa, có nhà máy lắp ráp pin và nhiều nhà máy điện thoại, máy tính của tập đoàn nước ngoài. Giá lithium và giá tế bào pin vì vậy chạm tới giá bán xe điện, chi phí thay pin, giá điện thoại, và cả quyết định đặt nhà máy pin ở Việt Nam hay ở nước khác.
Với người dùng, kênh dễ thấy nhất là giá thay pin xe máy điện sau vài năm, giá thuê pin theo tháng, và giá các mẫu xe mới. Khi giá vật liệu pin hạ, hãng có dư địa giảm giá xe hoặc tăng dung lượng pin cùng mức giá. Khi giá vật liệu tăng, khuyến mãi biến mất trước, sau đó mới tới giá niêm yết.
Về việc làm, chuỗi pin có thể tạo cơ hội ở khâu lắp gói pin, sản xuất linh kiện, tái chế pin cũ. Tái chế đặc biệt đáng chú ý ở Việt Nam vì lượng xe máy điện, điện thoại và máy tính lớn: pin hết đời mà không thu gom đúng cách vừa gây nguy cơ cháy nổ, ô nhiễm, vừa bỏ phí kim loại có giá.
Nước có mỏ, nước có nhà máy: ai nắm được gì
Một nghịch lý của lithium là nước có nhiều mỏ chưa chắc có nhiều quyền mặc cả. Úc khai thác nhiều nhất nhưng phần lớn tinh quặng đi Trung Quốc để tinh chế; Trung Quốc lại chiếm phần lớn công suất tinh chế, làm vật liệu cực dương và tế bào pin của thế giới. Các nước Nam Mỹ có trữ lượng nước mặn lớn thì đang tìm cách giữ lại phần chế biến trong nước, đặt điều kiện cho nhà đầu tư nước ngoài, tăng phần của nhà nước.
Mỹ và Liên minh châu Âu đưa ra các chính sách ưu đãi cho xe điện, pin có nguồn gốc nguyên liệu từ nước có hiệp định thương mại với họ hoặc sản xuất tại chỗ. Hệ quả là chuỗi pin đang bị kéo về nhiều hướng: nhà máy tinh chế mới ở Úc, Bắc Mỹ, nhà máy pin ở châu Âu, Đông Nam Á. Với một nước đang thu hút đầu tư như Việt Nam, quy tắc xuất xứ của pin và vật liệu ngày càng quan trọng, vì nó quyết định xe hay pin làm ở Việt Nam có được hưởng ưu đãi khi bán sang các thị trường đó hay không.
Giới hạn chung là thời gian. Một mỏ mới cần nhiều năm cấp phép, xây dựng; một nhà máy tinh chế cần kỹ thuật và khách hàng ổn định. Vì vậy bản đồ chuỗi lithium thường thay đổi chậm, dù các bản tin về dự án mới xuất hiện dày đặc. Khi đọc, nên phân biệt dự án đã có nhà máy chạy thật với dự án mới ký biên bản ghi nhớ, vì khoảng cách giữa hai loại có khi là cả chục năm.
Cách đọc một bản tin về lithium
Tin lithium thường đi kèm con số lớn về trữ lượng, công suất và giá. Vài điều nên tự hỏi:
- Giá đang nói là lithium carbonate, lithium hydroxide hay tinh quặng spodumene? Ba loại có giá và đơn vị khác nhau, tinh quặng rẻ hơn rất nhiều vì chưa tinh chế.
- "Phát hiện mỏ lithium lớn" là tài nguyên ước tính hay trữ lượng khai thác được? Từ phát hiện tới sản xuất thường mất nhiều năm, nhiều phát hiện không bao giờ thành mỏ.
- Giảm giá lithium có nghĩa xe điện rẻ ngay không? Không ngay, vì hợp đồng pin có kỳ hạn, và lithium chỉ là một phần chi phí pin.
- Tin nói về công suất pin theo gigawatt giờ đã xây hay mới công bố kế hoạch? Nhiều dự án nhà máy pin được công bố rồi lùi hoặc huỷ.
- Con số "nhu cầu lithium tăng gấp nhiều lần vào năm nào đó" là dự báo của ai, với giả định gì? Dự báo về xe điện đã nhiều lần phải sửa, cả lên lẫn xuống.
Hiểu lầm hay gặp: "lithium là vàng trắng, ai có mỏ là giàu". Thực tế giá trị lớn nằm ở khâu tinh chế và làm vật liệu pin; nước chỉ bán quặng thu về phần nhỏ. Hiểu lầm khác: "pin xe điện không tái chế được". Pin lithium-ion tái chế được, chỉ là quy trình tốn kém và cần đủ lượng pin cũ thu gom mới có lãi.
Câu hỏi thường gặp
Lithium là gì?
Lithium là kim loại nhẹ nhất trong bảng tuần hoàn, phản ứng mạnh nên trong tự nhiên luôn ở dạng hợp chất. Nó được khai thác từ nước mặn dưới hồ muối hoặc từ quặng đá cứng, rồi tinh chế thành lithium carbonate hay lithium hydroxide dùng làm pin.
Lithium dùng để làm gì nhiều nhất?
Phần lớn lithium hiện nay dùng làm pin sạc lithium-ion cho xe điện, điện thoại, máy tính và trạm lưu trữ điện. Phần nhỏ còn lại dùng trong gốm sứ, thuỷ tinh chịu nhiệt, mỡ bôi trơn và một số loại thuốc.
Tam giác lithium là gì?
Đó là cách gọi vùng hồ muối trên cao nguyên Andes nằm giữa Chile, Argentina và Bolivia, nơi tập trung phần lớn trữ lượng lithium dạng nước mặn đã biết của thế giới. Lithium ở đây được thu bằng cách bay hơi nước mặn trong các ao lớn.
Pin LFP và pin NMC khác nhau thế nào?
Pin LFP dùng lithium, sắt và phốt phát, rẻ hơn, bền và an toàn hơn, phổ biến ở xe phổ thông và xe máy điện. Pin NMC dùng thêm niken, mangan, coban, chứa nhiều năng lượng hơn trên cùng khối lượng, hợp với xe cần quãng đường dài.
Vì sao giá lithium biến động mạnh?
Vì cung khó tăng nhanh khi nhu cầu xe điện tăng đột ngột, rồi lại thừa khi nhiều mỏ mới cùng đi vào sản xuất. Thị trường lithium cũng mỏng, phần lớn giao dịch qua hợp đồng riêng, nên vài tin lớn đủ làm giá lệch xa.
Việt Nam có mỏ lithium không?
Việt Nam chưa phải nước khai thác lithium đáng kể. Vị trí của Việt Nam trong chuỗi chủ yếu ở phía tiêu dùng và lắp ráp: thị trường xe máy điện, ô tô điện, nhà máy lắp ráp pin, điện thoại, máy tính, và tiềm năng tái chế pin cũ.