Mục tiêu 1,5 độ C nghĩa là giữ mức tăng nhiệt độ bề mặt trung bình của cả Trái Đất, tính trung bình qua nhiều năm, không vượt quá 1,5 độ so với giai đoạn tiền công nghiệp, mà các nhà khoa học thường lấy mốc cuối thế kỷ 19. Đây không phải nhiệt độ ngoài trời ở Hà Nội hay Sài Gòn tăng thêm 1,5 độ, và một năm vượt mốc chưa có nghĩa là mục tiêu đã hỏng.
Con số này xuất hiện trong Thoả thuận Paris dưới dạng "nỗ lực giới hạn", bên cạnh mục tiêu cứng hơn là giữ thấp hơn hẳn 2 độ. Nghe nửa độ có vẻ nhỏ, như chênh lệch giữa buổi sáng và buổi trưa một ngày bình thường. Nhưng đây là trung bình của cả hành tinh, cả ngày lẫn đêm, cả mùa đông lẫn mùa hè, cả đại dương rộng lớn, nên một nửa độ ở quy mô đó kéo theo thay đổi rất lớn ở các cực trị thời tiết.
Một độ rưỡi so với cái gì
Thời tiền công nghiệp là giai đoạn trước khi loài người đốt than, dầu, khí trên diện rộng. Không có nhiệt kế phủ khắp thế giới từ trước đó, nên các nhóm khoa học thường dùng trung bình giai đoạn khoảng nửa sau thế kỷ 19, khi mạng lưới trạm đo bắt đầu đủ dày, làm mốc gần đúng. Mọi con số "đã ấm lên bao nhiêu độ" trong tin đều là chênh lệch so với mốc này.
Nhiệt độ toàn cầu là con số tính ra chứ không đọc được từ một chiếc nhiệt kế. Các cơ quan khí tượng gom số đo từ hàng nghìn trạm trên đất liền, tàu biển, phao trôi, vệ tinh, chia lưới cả địa cầu, lấp chỗ trống, rồi tính trung bình. Vì phương pháp khác nhau một chút, mỗi cơ quan công bố một con số hơi lệch nhau, thường chỉ vài phần trăm độ. Theo các công bố gần đây, Trái Đất đã ấm lên hơn một độ so với mốc tiền công nghiệp, số liệu tham khảo, mỗi nguồn ghi khác đôi chút.
Điểm quan trọng nhất: mục tiêu Paris nói về mức ấm lên dài hạn, thường được hiểu là trung bình khoảng hai mươi năm. Một năm riêng lẻ có thể nóng vọt lên vì El Nino, rồi năm sau hạ xuống. Vì vậy, khi tin báo "năm nay lần đầu vượt 1,5 độ", đó là thông tin đáng chú ý về một năm, nhưng chưa phải là thời điểm thế giới chính thức vượt ngưỡng theo nghĩa của thoả thuận.
Vì sao nửa độ lại đáng kể
Trung bình nhỏ, cực trị lớn. Khi đường phân bố nhiệt độ dịch sang phía nóng một chút, những ngày nóng hiếm gặp trước đây trở nên thường xuyên hơn nhiều lần. Giống như mực nước sông dâng thêm một gang tay: ngày thường không thấy gì, nhưng mùa lũ thì nước tràn qua bờ ở những nơi trước đây chưa từng ngập.
Đất liền nóng nhanh hơn biển. Đại dương hấp thụ phần lớn nhiệt dư thừa và ấm lên chậm, nên trung bình toàn cầu 1,5 độ đồng nghĩa với nhiều vùng đất liền đã ấm hơn con số đó. Vùng Bắc Cực ấm nhanh hơn trung bình toàn cầu nhiều lần.
Có những hệ sinh thái chịu ngưỡng hẹp. Rạn san hô nhiệt đới bị tẩy trắng khi nước biển nóng kéo dài. Đánh giá khoa học cho thấy khác biệt giữa 1,5 và 2 độ có thể là khác biệt giữa còn giữ được một phần rạn san hô và mất gần hết.
Một số thay đổi không quay lại được. Băng trên các khối băng lớn ở Greenland và Nam Cực, khi đã tan qua một ngưỡng, có thể tiếp tục tan trong nhiều thế kỷ dù nhiệt độ sau đó được hạ xuống. Nước biển dâng vì thế có quán tính rất dài.
Ngân sách carbon: cách quy một độ C ra số tấn khí thải
Các nhà khoa học tìm ra một quan hệ khá đơn giản: mức ấm lên gần như tỷ lệ với tổng lượng CO2 loài người đã thải ra từ trước tới nay, chứ không chỉ lượng thải của một năm. Từ đó sinh ra khái niệm ngân sách carbon, tức lượng CO2 còn có thể thải thêm trước khi vượt một mức nhiệt nhất định với một xác suất nào đó.
Thử hình dung một ví dụ giả định: một gia đình có một khoản tiết kiệm cố định để chi cho cả mười năm. Chi nhiều trong ba năm đầu thì những năm sau phải thắt lưng buộc bụng gắt hơn. Ngân sách carbon cũng vậy: phát thải càng cao hôm nay, đường giảm sau này càng phải dốc. Vì CO2 tồn tại rất lâu trong khí quyển, khoản đã chi thì không lấy lại được, trừ khi có cách hút ngược ra.
Con số ngân sách cụ thể thay đổi theo từng lần đánh giá và theo xác suất người ta chọn, nên các bản tin có thể ghi những số khác nhau. Điều đáng giữ lại là logic: chừng nào phát thải ròng toàn cầu chưa về không, nhiệt độ vẫn tiếp tục tăng. Đó là lý do mục tiêu nhiệt độ luôn đi kèm khái niệm phát thải ròng bằng không.
Một chi tiết người đọc tin ít để ý: ngân sách carbon thường được tính cho CO2, còn các khí khác như mê-tan từ ruộng lúa, chăn nuôi, rò rỉ khí đốt được xử lý riêng vì chúng tồn tại ngắn hơn nhưng giữ nhiệt mạnh hơn. Giảm nhanh mê-tan có thể làm chậm đà ấm lên trong vài thập kỷ tới, nên nhiều nước, trong đó có Việt Nam, chú ý tới chương trình giảm mê-tan trong nông nghiệp.
Con số 1,5 vào văn bản Paris bằng cách nào
Trong nhiều năm, đích được nhắc nhiều nhất trong đàm phán là 2 độ. Nhóm các quốc đảo nhỏ và các nước kém phát triển kiên trì đòi đưa mức 1,5 độ vào văn bản, vì với những đảo san hô chỉ cao hơn mặt biển vài mét, khác biệt giữa hai mức là chuyện còn đất để ở hay không. Kết quả thoả hiệp ở Paris là hai tầng: "thấp hơn hẳn 2 độ" là cam kết chính, "nỗ lực giới hạn ở 1,5 độ" là đích tham vọng hơn.
Sau khi thoả thuận ra đời, các chính phủ đề nghị giới khoa học đánh giá riêng tác động của mức 1,5 độ và những con đường phát thải để đạt được nó. Từ đó, 1,5 độ dần trở thành con số được nhắc nhiều nhất trong các văn bản COP và trong cam kết của doanh nghiệp. Khi đọc tin, bạn nên nhớ hai tầng này: một bài viết nói "vượt mục tiêu Paris" cần ghi rõ đang nói tới tầng 1,5 độ hay tầng 2 độ, vì ý nghĩa pháp lý và khoa học của hai tầng khác nhau.
Vượt rồi kéo về: khái niệm vượt ngưỡng tạm thời
Trong các đánh giá khoa học, nhiều con đường đạt mục tiêu 1,5 độ có một đoạn vượt ngưỡng tạm thời: nhiệt độ dài hạn lên quá 1,5 độ một thời gian rồi mới được kéo xuống. Muốn kéo xuống, thế giới không chỉ phải đưa phát thải ròng về không mà còn phải hút CO2 ra khỏi khí quyển nhiều hơn lượng thải, gọi là phát thải ròng âm, bằng trồng rừng, phục hồi đất, hay công nghệ thu giữ carbon.
Đây là chỗ báo chí dễ dùng chữ sai. Câu "1,5 độ đã chết" và câu "vẫn còn trong tầm với" có thể cùng dựa trên một dữ liệu, chỉ khác nhau ở chỗ người nói có tính tới khả năng vượt rồi kéo về hay không, và tin vào quy mô hút carbon tới đâu. Thực tế, các công nghệ hút carbon quy mô lớn còn đắt và chưa được chứng minh ở mức cần thiết, nên mọi kịch bản dựa nhiều vào chúng đều chứa độ không chắc chắn lớn. Khi đọc, tự hỏi kịch bản này giả định sẽ hút ngược bao nhiêu carbon, và bằng cách nào?
Mức nóng lên toàn cầu chạm tới Việt Nam ở đâu
Con số trung bình của hành tinh trở thành những chuyện rất cụ thể ở trong nước:
- Ngày nắng nóng gay gắt nhiều hơn: người làm ngoài trời như công nhân xây dựng, người giao hàng, nông dân bị rút ngắn giờ làm an toàn; nhu cầu điện cho điều hoà mùa hè tăng, tạo sức ép lên lưới điện.
- Mưa cực đoan dày hơn: không khí ấm giữ được nhiều hơi nước, nên những trận mưa lớn trong thời gian ngắn trở nên nặng hơn, gây ngập đô thị và lũ quét ở vùng núi.
- Nước biển dâng và xâm nhập mặn: tác động lâu dài lên đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa và thuỷ sản xuất khẩu.
- Biển ấm lên: ảnh hưởng tới rạn san hô, nguồn lợi hải sản, du lịch biển ở miền Trung và miền Nam.
- Chuỗi cung ứng nông sản: cà phê, gạo, hồ tiêu chịu tác động từ hạn hán và mưa trái mùa, cả ở Việt Nam lẫn ở các nước cạnh tranh, kéo theo biến động giá trên thị trường thế giới.
Phần này mô tả hướng tác động theo đánh giá khoa học chung. Muốn biết chi tiết cho từng tỉnh, bạn nên tra kịch bản biến đổi khí hậu do cơ quan khí tượng thuỷ văn trong nước công bố.
Đọc tin có con số độ C: những chỗ hay nhầm
Mỗi con số độ C trong tin có thể đang nói về một thứ khác nhau. Bảng dưới giúp bạn hỏi đúng câu:
| Câu trong tin | Thật ra đang nói về | Câu nên tự hỏi |
|---|---|---|
| "Tháng này nóng hơn 1,6 độ" | Nhiệt độ toàn cầu một tháng so với mốc tiền công nghiệp | Một tháng hay trung bình nhiều năm? |
| "Thế giới đang hướng tới gần 3 độ" | Ước tính nếu các chính sách hiện hành giữ nguyên | Theo kịch bản nào, nhóm nghiên cứu nào? |
| "Nhiệt độ ở thành phố tăng 2 độ" | Thường là số đo trạm địa phương, có thể so với một giai đoạn gần đây | So với mốc nào, có tính hiệu ứng đô thị không? |
| "Vượt ngưỡng 1,5 độ" | Có thể là một năm, có thể là trung bình dài hạn | Cơ quan nào công bố và dùng định nghĩa nào? |
Một mẹo nhỏ: nếu tin không nói rõ so với mốc nào, con số độ C gần như không có nghĩa. Người viết tin cẩn thận luôn ghi kèm mốc so sánh và nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu 1,5 độ C có nghĩa là nhiệt độ ngoài trời tăng 1,5 độ không?
Không. Đây là mức tăng của nhiệt độ bề mặt trung bình cả Trái Đất, tính qua nhiều năm, so với thời tiền công nghiệp. Nhiệt độ ở một nơi cụ thể có thể tăng nhiều hơn hoặc ít hơn con số trung bình đó.
Thời kỳ tiền công nghiệp là năm nào?
Không có một năm cố định. Các nhà khoa học thường dùng trung bình giai đoạn nửa sau thế kỷ 19 làm mốc gần đúng, vì đó là lúc mạng lưới đo nhiệt độ bắt đầu đủ dày để tính trung bình toàn cầu.
Một năm vượt 1,5 độ có phải là đã thất bại không?
Chưa. Mục tiêu Paris được hiểu là mức ấm lên dài hạn, thường tính trung bình khoảng hai mươi năm. Một năm nóng vọt lên, nhất là năm có El Nino, là tín hiệu cảnh báo nhưng chưa đồng nghĩa với vượt ngưỡng chính thức.
Vì sao nửa độ lại tạo khác biệt lớn?
Vì khi trung bình dịch lên một chút, các đợt nóng cực đoan, mưa cực đoan trở nên thường xuyên hơn nhiều lần. Một số hệ sinh thái như rạn san hô có ngưỡng chịu đựng hẹp, nửa độ đủ để thay đổi mức thiệt hại đáng kể.
Ngân sách carbon là gì?
Ngân sách carbon là tổng lượng CO2 loài người còn có thể thải thêm trước khi vượt một mức ấm lên nhất định với một xác suất cho trước. Con số cụ thể thay đổi theo từng đánh giá khoa học, nên các nguồn có thể ghi khác nhau.
Muốn biết nhiệt độ toàn cầu chính xác thì tra ở đâu?
Nên tra trực tiếp các cơ quan khí tượng quốc gia và Tổ chức Khí tượng Thế giới, nơi công bố số liệu định kỳ kèm phương pháp. Các nguồn có thể lệch nhau vài phần trăm độ, đó là chuyện bình thường.