Net zero, hay phát thải ròng bằng không, là trạng thái mà lượng khí nhà kính một nước, một ngành hay một công ty thải vào khí quyển được cân bằng bởi lượng khí nhà kính được hút ra trong cùng khoảng thời gian. Nó không có nghĩa là ngừng thải hoàn toàn, mà là thải ít tới mức phần còn lại được bù bằng rừng, đất hoặc công nghệ thu giữ carbon.
Chữ "ròng" ở đây giống như trong sổ thu chi: tiền vào trừ tiền ra. Cách hiểu này giải thích vì sao một nước vẫn chạy nhà máy điện khí, một hãng hàng không vẫn bay mà vẫn có thể tuyên bố hướng tới net zero. Nó cũng giải thích vì sao các cam kết net zero cần được đọc rất kỹ: phần "trừ đi" có thật đến đâu, đo bằng gì, và ai kiểm.
Phép cộng trừ phía sau chữ "ròng"
Bên cộng là mọi nguồn phát thải: đốt than, dầu, khí để phát điện và chạy xe; nhà máy xi măng, thép; ruộng lúa và chăn nuôi thải khí mê-tan; rác thải phân huỷ; phá rừng. Bên trừ là mọi cách hút khí nhà kính ra khỏi khí quyển: rừng đang lớn, đất nông nghiệp được cải tạo tích thêm carbon, rừng ngập mặn ven biển, và các công nghệ thu giữ CO2 từ ống khói hoặc trực tiếp từ không khí rồi chôn xuống lòng đất.
Vì bên trừ có giới hạn, rừng không thể trồng vô tận và công nghệ hút carbon còn rất đắt, nên con đường net zero nào cũng phải giảm mạnh bên cộng trước. Các đánh giá khoa học thường mô tả lộ trình gồm ba phần: chuyển điện sang nguồn không phát thải, điện hoá những gì đang đốt nhiên liệu trực tiếp như xe cộ, bếp, lò công nghiệp, rồi mới dùng hấp thụ để bù phần không thể cắt nốt, ví dụ một phần phát thải từ nông nghiệp hay một số quy trình công nghiệp.
Có một điểm kỹ thuật hay bị bỏ qua: "net zero CO2" khác "net zero khí nhà kính". Mục tiêu đầu chỉ tính CO2, mục tiêu sau tính cả mê-tan, nitơ ôxít và các khí khác quy đổi ra tương đương CO2. Một nước nông nghiệp lớn có lượng mê-tan đáng kể sẽ thấy hai mục tiêu này khác nhau rất xa. Khi đọc cam kết, bạn tự hỏi net zero của cái gì: chỉ CO2 hay mọi khí nhà kính?
Mấy chữ hay bị dùng lẫn với net zero
Trong thông cáo của các nước và doanh nghiệp, nhiều thuật ngữ gần nghĩa được dùng thay nhau. Chúng không hoàn toàn giống nhau:
| Thuật ngữ | Nghĩa thường dùng | Chỗ cần lưu ý |
|---|---|---|
| Phát thải ròng bằng không | Thải ra bằng lượng hút về, thường tính mọi khí nhà kính | Cần biết phần hút về là gì và có bền lâu không |
| Trung hoà carbon | Thường chỉ CO2, hay dùng cho sản phẩm hoặc sự kiện | Có thể đạt chủ yếu nhờ mua tín chỉ bù trừ |
| Không phát thải | Hoạt động tự nó không thải khí nhà kính khi vận hành | Không tính phát thải khi chế tạo thiết bị |
| Phát thải âm | Hút về nhiều hơn thải ra | Hiện rất ít nơi đạt được, thường là nước nhiều rừng, ít dân |
| Đạt đỉnh phát thải | Năm phát thải lên cao nhất rồi bắt đầu giảm | Đạt đỉnh chưa phải là giảm nhanh, chỉ là hết tăng |
Với cam kết của doanh nghiệp, còn phải để ý phạm vi phát thải. Phạm vi 1 là khói từ chính nhà máy, xe của công ty. Phạm vi 2 là phát thải từ điện mua vào. Phạm vi 3 là phát thải trong cả chuỗi, từ nhà cung cấp nguyên liệu tới khách hàng dùng sản phẩm, thường lớn nhất và khó đo nhất, vì phải lấy số từ hàng trăm nhà cung cấp ở nhiều nước. Một cam kết net zero chỉ tính phạm vi 1 và 2 có thể bỏ qua phần lớn dấu chân thật của hãng.
Vì sao gần như mọi nước đều chọn một năm net zero
Theo logic khoa học về ngân sách carbon, nhiệt độ chỉ dừng tăng khi phát thải CO2 ròng toàn cầu về không. Vì vậy, sau Thoả thuận Paris, việc công bố một năm net zero trở thành cách các nước cho thấy mình đang đi đúng hướng. Phần lớn các nền kinh tế lớn chọn khoảng giữa thế kỷ, một số chọn muộn hơn vài thập kỷ. Việt Nam đã cam kết hướng tới phát thải ròng bằng không vào năm 2050.
Một năm net zero tự nó chưa nói nhiều. Điều quan trọng là có luật hoá hay chỉ là tuyên bố chính trị, có mốc trung gian như mục tiêu năm 2030, 2035 hay không, và có kế hoạch cho từng ngành không. Người làm chính sách hay ví: hẹn ngày tới đích mà không vạch đường đi thì cũng như hứa giảm cân vào năm sau mà không đổi bữa ăn tuần này.
Với doanh nghiệp, cam kết net zero ngày càng gắn với tiền. Các ngân hàng và quỹ đầu tư quốc tế có mục tiêu giảm phát thải trong danh mục cho vay của chính họ, nên họ hỏi khách hàng vay vốn về lộ trình phát thải. Các hãng thời trang, điện tử toàn cầu đặt mục tiêu phạm vi 3, nên họ đòi nhà máy gia công ở các nước, trong đó có Việt Nam, báo cáo lượng điện tiêu thụ và nguồn điện.
Kênh truyền tới nhà máy và người lao động ở Việt Nam
Đơn hàng gia công. Một xưởng may hay xưởng giày làm hàng cho thương hiệu nước ngoài có thể được yêu cầu lắp điện mặt trời áp mái, chuyển nồi hơi đốt than sang nhiên liệu khác, báo cáo phát thải hằng năm. Làm được thì giữ đơn, chậm thì có nguy cơ bị chuyển đơn sang nhà máy khác.
Vốn vay. Dự án điện gió, điện mặt trời, xe điện, nhà máy tiết kiệm năng lượng dễ tiếp cận vốn ưu đãi và vốn xanh hơn. Ngược lại, dự án phát thải cao có thể thấy lãi suất cao hơn hoặc bị một số tổ chức quốc tế từ chối tài trợ.
Việc làm mới. Xuất hiện nghề kiểm kê khí nhà kính, tư vấn báo cáo bền vững, kỹ sư năng lượng tái tạo, thợ lắp đặt và bảo trì hệ thống điện mặt trời. Đây là những công việc đã có tuyển dụng thật ở các khu công nghiệp lớn.
Giá cả. Chi phí chuyển đổi một phần được chuyển vào giá sản phẩm, một phần do doanh nghiệp tự gánh. Mức độ phụ thuộc chính sách cụ thể của từng nước, nên khó nói chung một con số.
Đọc một cam kết net zero mà không bị lừa chữ
Mỗi khi gặp tin "nước X" hay "tập đoàn Y" cam kết net zero, mấy câu sau giúp bạn đánh giá cam kết đó nặng hay nhẹ:
- Năm nào, và có mốc trung gian gần hơn không? Cam kết chỉ có một mốc xa vài chục năm thì rất khó kiểm tra trong nhiệm kỳ của người đưa ra.
- Tính khí nào, phạm vi nào? Chỉ CO2 hay mọi khí nhà kính; doanh nghiệp chỉ tính nhà máy của mình hay cả chuỗi cung ứng.
- Bao nhiêu phần dựa vào bù trừ? Nếu phần lớn đạt bằng cách mua tín chỉ carbon thay vì giảm phát thải thật, cam kết đó nhẹ hơn nhiều so với vẻ ngoài.
- Ai kiểm? Có tổ chức độc lập thẩm định mục tiêu và báo cáo hằng năm không, hay chỉ là thông cáo báo chí.
- Năm gốc là năm nào? Giảm phần trăm so với một năm phát thải cao bất thường thì dễ đạt hơn nhiều.
Khi cam kết khí hậu được quảng cáo vượt xa việc làm thật, người ta gọi đó là "tẩy xanh". Ở nhiều thị trường, cơ quan quản lý đã bắt đầu siết các tuyên bố kiểu "sản phẩm trung hoà carbon" nếu không chứng minh được.
Hiểu lầm hay gặp về net zero
Hiểu lầm: net zero là không còn ống khói nào. Thực tế: vẫn có phát thải còn lại, nhưng phải được bù bằng hấp thụ tương đương. Phần còn lại càng nhỏ thì cam kết càng đáng tin.
Hiểu lầm: trồng thật nhiều cây là đủ. Thực tế: rừng hút carbon chậm, có thể cháy hoặc bị chặt, và đất để trồng có hạn. Không thể dùng cây để bù toàn bộ lượng than, dầu, khí đang đốt hằng năm.
Hiểu lầm: nước đã công bố net zero thì phát thải sẽ giảm ngay. Thực tế: nhiều nước vẫn tăng phát thải trong một thời gian rồi mới đạt đỉnh và giảm. Muốn biết thật, bạn nhìn số liệu kiểm kê hằng năm, không nhìn năm cam kết.
Hiểu lầm: nước nghèo không cần net zero. Thực tế: theo Thoả thuận Paris, mỗi nước tự chọn mốc phù hợp hoàn cảnh, và nhiều nước đang phát triển chọn mốc muộn hơn, kèm điều kiện được hỗ trợ tài chính, công nghệ. Mốc khác nhau nhưng hướng đi chung là một.
Phần trừ đắt nhất: hút carbon bằng công nghệ
Bên trừ của phép tính net zero có hai nhóm. Nhóm tự nhiên gồm rừng, đất, rừng ngập mặn, rẻ nhưng không bền chắc vì có thể cháy, bị chặt hay bị khô hạn làm chết cây. Nhóm công nghệ gồm thu giữ CO2 tại ống khói nhà máy xi măng, nhà máy điện rồi bơm xuống các tầng địa chất sâu, và hút CO2 trực tiếp từ không khí bằng những dàn quạt lớn chứa hoá chất hấp phụ.
Người trong ngành năng lượng hay nhắc một chi tiết: thu giữ tại ống khói chỉ chặn được CO2 không thoát ra, chứ không làm giảm lượng CO2 đã có trong khí quyển; còn hút trực tiếp từ không khí thì làm được việc đó nhưng tốn rất nhiều điện, vì CO2 trong không khí loãng hơn nhiều so với trong khói thải. Quy mô các dự án loại này trên thế giới hiện vẫn nhỏ so với lượng phát thải hằng năm (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm). Vì vậy, khi một kế hoạch net zero dựa nặng vào công nghệ hút carbon trong tương lai, bạn nên xem đó là phần có rủi ro cao nhất của kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Net zero là gì?
Net zero là phát thải ròng bằng không, tức lượng khí nhà kính thải ra được cân bằng bởi lượng hút về trong cùng khoảng thời gian. Nó không có nghĩa là ngừng phát thải hoàn toàn, mà là thải thật ít rồi bù phần còn lại.
Net zero và trung hoà carbon có giống nhau không?
Hai chữ hay dùng thay nhau nhưng không hoàn toàn giống. Trung hoà carbon thường chỉ tính CO2 và hay đạt bằng mua tín chỉ bù trừ, còn net zero theo nghĩa chặt thường tính mọi khí nhà kính và đòi giảm thật trước khi bù.
Việt Nam cam kết net zero năm nào?
Việt Nam đã cam kết hướng tới phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Lộ trình cụ thể cho từng ngành được thể hiện trong các chiến lược và quy hoạch của Nhà nước, nên tra văn bản chính thức để có chi tiết.
Phát thải phạm vi 3 là gì?
Phạm vi 3 là phát thải gián tiếp trong cả chuỗi giá trị của một doanh nghiệp, từ nguyên liệu nhà cung cấp làm ra tới khi khách hàng dùng và vứt bỏ sản phẩm. Đây thường là phần lớn nhất và khó đo nhất trong dấu chân carbon của một hãng.
Cam kết net zero của doanh nghiệp có bắt buộc không?
Ở phần lớn các nước, đây vẫn là cam kết tự nguyện. Tuy vậy, áp lực từ ngân hàng, nhà đầu tư và khách hàng lớn khiến nhiều doanh nghiệp, kể cả nhà máy gia công ở Việt Nam, phải báo cáo phát thải.
Làm sao biết một cam kết net zero có nghiêm túc không?
Xem cam kết có mốc trung gian gần, có tính đủ các khí và phạm vi phát thải, có hạn chế phần bù trừ bằng tín chỉ và có bên độc lập kiểm tra hay không. Thiếu những thứ đó thì cam kết thường nhẹ hơn vẻ ngoài.