Khi đồng nhân dân tệ mất giá, hàng hoá và nguyên liệu Trung Quốc rẻ đi khi quy ra đô la hay tiền đồng, giúp doanh nghiệp Việt Nam nhập máy móc, vải, linh kiện với chi phí thấp hơn; nhưng cùng lúc hàng tiêu dùng Trung Quốc cạnh tranh mạnh hơn với hàng nội, nông sản Việt Nam bán sang Trung Quốc kém hấp dẫn hơn với người mua bên đó, và hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ, châu Âu gặp đối thủ rẻ hơn. Vì Trung Quốc là bạn hàng lớn nhất của Việt Nam, những biến động này lan tới cả tỷ giá tiền đồng.
Bản tin hay đưa tỷ giá nhân dân tệ dưới dạng một con số so với đô la, kèm những chữ như "thấp nhất trong nhiều năm". Với một chủ cửa hàng đồ gia dụng ở Lạng Sơn, một nhà vườn sầu riêng ở Đắk Lắk hay một xưởng may ở Nam Định, nay thuộc Ninh Bình, con số ấy mang những ý nghĩa rất khác nhau. Bài này giải thích nhân dân tệ được điều hành ra sao, vì sao lên xuống, và chạm tới từng nhóm theo đường nào.
Nhân dân tệ được điều hành khác các đồng tiền thả nổi thế nào
Đồng nhân dân tệ không thả nổi hoàn toàn như yên Nhật hay euro. Mỗi sáng ngày làm việc, ngân hàng trung ương Trung Quốc công bố một tỷ giá trung tâm so với đô la, và trên thị trường trong nước, tỷ giá giao dịch chỉ được dao động trong biên độ khoảng 2% hai bên mức đó. Cách xác định tỷ giá trung tâm dựa vào giá đóng cửa hôm trước, biến động của một rổ đồng tiền và các yếu tố điều chỉnh do cơ quan điều hành quyết định.
Có hai thị trường nhân dân tệ: nhân dân tệ trong nước, ký hiệu CNY, giao dịch trong khuôn khổ quản lý ở Trung Quốc đại lục; và nhân dân tệ ở nước ngoài, ký hiệu CNH, giao dịch chủ yếu ở Hồng Kông, tự do hơn. Hai tỷ giá thường sát nhau nhưng có lúc chênh đáng kể, và khoảng chênh ấy được giới thị trường coi là nhiệt kế đo sức ép lên đồng tiền.
Vì có tỷ giá trung tâm hằng ngày, thị trường đọc mỗi lần công bố như một tín hiệu: tỷ giá trung tâm được đặt mạnh hơn hay yếu hơn so với dự đoán của các mô hình, cho biết cơ quan điều hành muốn làm dịu hay để đồng tiền điều chỉnh. Tháng 8 năm 2015, khi Trung Quốc thay đổi cách xác định tỷ giá trung tâm và nhân dân tệ giảm giá mạnh trong vài ngày, thị trường tiền tệ châu Á, trong đó có Việt Nam, đều chịu sóng.
Vì sao nhân dân tệ lên xuống
Chênh lệch lãi suất với Mỹ. Khi lãi suất ở Trung Quốc thấp hơn ở Mỹ, giữ tài sản nhân dân tệ kém hấp dẫn hơn, dòng vốn có xu hướng chảy ra, tạo sức ép giảm giá lên nhân dân tệ.
Tình hình kinh tế trong nước Trung Quốc. Tăng trưởng chậm lại, thị trường bất động sản gặp khó hay nhu cầu tiêu dùng yếu làm nhà đầu tư thận trọng với tài sản Trung Quốc.
Thặng dư thương mại. Trung Quốc xuất khẩu nhiều hơn nhập khẩu, doanh nghiệp thu về lượng lớn ngoại tệ. Khi họ bán ngoại tệ để lấy nhân dân tệ trả lương, mua nguyên liệu, đồng tiền được hỗ trợ; khi họ giữ ngoại tệ ở nước ngoài, lực đỡ ấy yếu đi.
Căng thẳng thương mại. Khi các nước áp thêm thuế lên hàng Trung Quốc, thị trường đặt cược rằng nhân dân tệ có thể yếu đi để bù một phần sức cạnh tranh. Bài này không đánh giá chính sách của bên nào, chỉ ghi nhận đây là yếu tố thị trường theo dõi.
Ý định của cơ quan điều hành. Với một đồng tiền được quản lý, tín hiệu từ tỷ giá trung tâm và các biện pháp như điều chỉnh dự trữ bắt buộc ngoại tệ cũng là yếu tố trực tiếp.
Nhân dân tệ yếu đi: từng nhóm ở Việt Nam chịu gì
Xu hướng chung, mức độ thực tế tuỳ hợp đồng, mặt hàng và tỷ giá tiền đồng dịch chuyển ra sao:
| Nhóm | Xu hướng tác động | Cơ chế |
|---|---|---|
| Doanh nghiệp nhập nguyên liệu, máy móc từ Trung Quốc | Chi phí đầu vào có thể giảm | Nhà cung cấp Trung Quốc có dư địa giảm giá khi quy ra đô la mà vẫn giữ doanh thu bằng nhân dân tệ |
| Nhà sản xuất hàng tiêu dùng trong nước | Sức ép cạnh tranh tăng | Đồ gia dụng, quần áo, đồ chơi nhập từ Trung Quốc rẻ hơn trên kệ |
| Nông dân, doanh nghiệp xuất nông sản sang Trung Quốc | Giá bán có thể bị ép | Người mua bên đó cần nhiều nhân dân tệ hơn cho cùng lượng hàng tính bằng đô la |
| Doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ, châu Âu | Đối thủ cạnh tranh mạnh hơn | Hàng Trung Quốc cùng loại rẻ hơn trên thị trường thứ ba |
| Ngành du lịch đón khách Trung Quốc | Khách có thể chi tiêu dè dặt hơn | Mỗi nhân dân tệ đổi được ít tiền đồng hơn |
| Thị trường ngoại tệ trong nước | Tiền đồng có thể chịu sức ép theo | Thị trường so sánh tiền đồng với đồng tiền của bạn hàng lớn nhất |
Cần nhớ phần lớn hợp đồng thương mại Việt Nam với Trung Quốc vẫn tính bằng đô la, nên tác động đi qua giá chào hàng và sức mua, không phải qua phép quy đổi tự động trên từng hoá đơn.
Ví dụ giả định: chủ cửa hàng ở Lạng Sơn và nhà vườn ở Đắk Lắk
Chị Hạnh, nhân vật giả định, mở cửa hàng đồ gia dụng ở Lạng Sơn, nhập nồi chảo, quạt, máy xay qua cửa khẩu. Mấy tháng nhân dân tệ yếu đi, nhà cung cấp phía bên kia chủ động chào giá mới thấp hơn vài phần trăm khi quy ra đô la, vì doanh thu của họ tính bằng nhân dân tệ vẫn giữ nguyên. Chị có thêm lãi hoặc hạ giá bán, nhưng các cửa hàng cạnh tranh cũng nhập được giá đó, nên phần lợi chủ yếu chuyển về tay người mua cuối cùng.
Anh Tâm, cũng là nhân vật giả định, trồng sầu riêng ở Đắk Lắk, bán cho thương lái thu gom đi xuất khẩu sang Trung Quốc. Khi nhân dân tệ yếu, đối tác nhập khẩu bên kia phải bỏ nhiều nhân dân tệ hơn cho cùng một tấn hàng tính bằng đô la, nên họ ép giá hoặc chậm mua. Thương lái hạ giá thu mua tại vườn, anh Tâm cảm nhận cú biến động tỷ giá cách mấy nghìn cây số qua đúng một con số: giá một ký sầu riêng tại vườn.
Hai người ở hai đầu đất nước, một người được, một người thiệt, từ cùng một chuyển động của đồng tiền. Đây là điều bản tin tỷ giá ít khi nói hết: không có tác động "tốt" hay "xấu" cho cả nền kinh tế, chỉ có phân phối lại giữa các nhóm.
Biên mậu và thanh toán bằng nhân dân tệ
Ở các cửa khẩu phía Bắc như Lạng Sơn, Lào Cai, Quảng Ninh, một phần giao dịch được thanh toán trực tiếp bằng nhân dân tệ hoặc tiền đồng, qua ngân hàng hai bên theo các thoả thuận thanh toán biên giới. Thương nhân biên giới vì vậy giữ một lượng nhân dân tệ nhất định và theo dõi tỷ giá nhân dân tệ so với tiền đồng hằng ngày, sát hơn nhiều so với người ở miền xuôi.
Khi nhân dân tệ biến động mạnh, những người giữ nhiều nhân dân tệ chịu lỗ hoặc lãi tỷ giá ngay trên số tiền trong két, trước khi bất kỳ lô hàng mới nào được ký. Đây là lý do khi tin nhân dân tệ giảm giá, phản ứng đầu tiên thường thấy ở chợ cửa khẩu: thương nhân chào giá thận trọng, rút ngắn thời hạn báo giá.
Giao dịch ngoại tệ qua kênh không chính thức ở biên giới tiềm ẩn rủi ro pháp lý và rủi ro bị lừa. Phần mô tả này chỉ để giải thích cơ chế truyền tác động; mọi giao dịch nên đi qua ngân hàng và tổ chức được phép.
Hiểu lầm hay gặp về đồng nhân dân tệ
"Nhân dân tệ yếu thì Việt Nam chỉ có thiệt." Doanh nghiệp nhập nguyên liệu, máy móc từ Trung Quốc để sản xuất hàng xuất khẩu được hưởng chi phí đầu vào thấp hơn. Tác động ròng phụ thuộc vào ngành, và nhiều doanh nghiệp vừa được vừa thiệt cùng lúc.
"Tỷ giá nhân dân tệ do thị trường tự quyết như mọi đồng tiền." Nhân dân tệ trong nước được điều hành qua tỷ giá trung tâm và biên độ dao động; thị trường có vai trò nhưng không phải duy nhất. Vì vậy cách đọc tin nhân dân tệ khác với cách đọc tin yên hay euro.
"Mọi biến động nhân dân tệ đều là chủ ý của cơ quan điều hành." Đồng tiền chịu sức ép thật từ dòng vốn, lãi suất và thương mại. Cơ quan điều hành có thể làm chậm hay làm dịu chuyển động, nhưng không phải mọi lần lên xuống đều xuất phát từ một quyết định chủ động.
"Giữ nhân dân tệ là cách phòng thân khi tiền đồng biến động." Mỗi ngoại tệ có rủi ro riêng, và bài này không khuyên giữ hay đổi đồng tiền nào. Người kinh doanh biên mậu giữ nhân dân tệ vì nhu cầu thanh toán thật, chứ không phải để đặt cược tỷ giá.
Đọc một bản tin về tỷ giá nhân dân tệ
Vài điểm giúp đọc tin chính xác hơn:
- Câu nên tự hỏi: Con số là tỷ giá trung tâm, tỷ giá CNY trong nước hay CNH ở Hồng Kông? Mức thay đổi so với đô la hay so với rổ đồng tiền?
- "Phá giá" theo nghĩa kỹ thuật là cơ quan điều hành chủ động hạ giá đồng tiền; còn đồng tiền yếu đi theo thị trường thì gọi là "mất giá" hay "giảm giá". Bản tin nhiều khi dùng lẫn.
- Các mốc tròn như 7 nhân dân tệ đổi một đô la có ý nghĩa tâm lý với thị trường hơn là ý nghĩa kinh tế; vượt mốc không làm thay đổi bản chất của đồng tiền.
- Con số dễ hiểu sai: nhân dân tệ giảm 3% so với đô la nhưng tiền đồng cũng giảm 2% so với đô la thì nhân dân tệ chỉ giảm khoảng 1% so với tiền đồng. Với người Việt, tỷ giá chéo này mới là thứ chạm tới giá hàng.
Đọc tin nhân dân tệ cạnh tin tiền đồng, thay vì đọc riêng, sẽ cho bức tranh sát với thực tế ở cửa hàng và vườn cây hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ nhân dân tệ?
Trung Quốc là nguồn nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, đồng thời là thị trường xuất khẩu lớn cho nông sản, linh kiện điện tử. Nhiều ngành sản xuất trong nước phụ thuộc vào nguyên liệu từ Trung Quốc, nên biến động nhân dân tệ đi vào giá vốn, giá bán và sức cạnh tranh của rất nhiều doanh nghiệp.
CNY và CNH khác nhau như thế nào?
CNY là nhân dân tệ giao dịch trong thị trường đại lục, nằm trong biên độ quanh tỷ giá trung tâm. CNH là nhân dân tệ giao dịch ngoài đại lục, chủ yếu ở Hồng Kông, ít bị ràng buộc hơn. Khoảng chênh giữa hai tỷ giá phản ánh sức ép thị trường lên đồng tiền.
Nhân dân tệ mất giá có làm hàng Trung Quốc rẻ đi ngay không?
Không ngay lập tức. Các hợp đồng đã ký thường giữ giá cũ, nhà cung cấp chỉ chào giá mới ở đơn hàng sau. Mức giảm giá thực tế còn phụ thuộc chi phí của nhà sản xuất và sức cạnh tranh trên thị trường, nên có độ trễ từ vài tuần tới vài tháng.
Nhân dân tệ giảm giá thì tiền đồng có giảm theo không?
Tiền đồng có thể chịu sức ép theo vì thị trường so sánh với đồng tiền của bạn hàng lớn, nhưng không có cơ chế tự động. Tỷ giá tiền đồng do Ngân hàng Nhà nước điều hành dựa trên nhiều yếu tố trong nước và quốc tế, trong đó nhân dân tệ chỉ là một yếu tố.
Người xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc nên theo dõi những gì?
Ngoài tỷ giá nhân dân tệ so với đô la và tiền đồng, cần theo dõi nhu cầu tiêu dùng tại Trung Quốc, quy định kiểm dịch, mùa vụ của các nước cùng xuất khẩu mặt hàng đó. Tỷ giá chỉ là một trong nhiều yếu tố quyết định giá thu mua tại vườn.
Có phải nhân dân tệ đang thay thế đô la trong thương mại với Việt Nam?
Thanh toán bằng nhân dân tệ đã có ở biên mậu và một số giao dịch qua ngân hàng, nhưng phần lớn hợp đồng thương mại lớn giữa hai nước vẫn dùng đô la. Thói quen, chi phí phòng ngừa rủi ro và tính thanh khoản khiến thay đổi này diễn ra chậm.