ToanCuc.comToàn Cục
Hàng hoá chiến lược của thế giới

Phân bón thế giới vì sao lên giá theo khí đốt: urê, kali, lân và người trồng lúa

Urê làm từ khí đốt hoặc than, kali đào từ vài mỏ lớn, lân phụ thuộc quặng phốt phát. Vì sao giá phân bón thế giới nhảy theo năng lượng và Việt Nam phải nhập gần hết kali.

Fertilizer trade in a rural village, an elderly shop owner in a graphite grey shirt stacks plain unmarked sacks in a small dim store, doorway light, over-the-shoulder

Giá phân bón thế giới lên theo khí đốt vì phân đạm urê được tổng hợp từ khí thiên nhiên (hoặc than ở một số nước), khí đốt chiếm phần lớn chi phí làm ra một tấn urê; còn phân kali và phân lân phụ thuộc vào một số ít mỏ trên thế giới, nên chỉ cần vài nước bán lớn gặp trục trặc là giá nhảy. Việt Nam tự làm được phần lớn urê và một phần phân lân, nhưng nhập gần như toàn bộ kali, nên giá phân bón ở cửa hàng vật tư nông nghiệp đầu làng đi khá sát giá thế giới.

Với người trồng lúa, cà phê, sầu riêng, phân bón thường là một trong những khoản chi lớn nhất của mỗi vụ. Bài này giải thích ba nhóm phân chính đến từ đâu, vì sao giá của chúng đi theo năng lượng và chính sách xuất khẩu của vài nước, kênh truyền tới túi tiền nông dân Việt Nam, và cách đọc một bản tin về phân bón cho khỏi hiểu lầm.

Ba chất dinh dưỡng chính và nguồn gốc của chúng

Cây trồng cần nhiều chất, nhưng ba chất đa lượng đạm (N), lân (P), kali (K) chiếm phần lớn lượng phân mua bán trên thế giới. Mỗi chất có một chuỗi cung ứng khác hẳn:

ChấtLàm ra từ đâuNước bán lớnViệt Nam
Đạm (urê, SA, amoni)Tổng hợp amoniac từ nitơ trong không khí và hydro lấy từ khí đốt hoặc thanNga, Trung Quốc, các nước vùng Vịnh, Ai Cập, Indonesia, MalaysiaTự sản xuất phần lớn urê từ khí đốt và than, có xuất khẩu một phần
Lân (DAP, MAP, supe lân)Quặng phốt phát xử lý với axit sunfuricMorocco, Trung Quốc, Nga, Mỹ, Ả Rập Xê ÚtCó quặng apatit ở vùng núi phía Bắc, sản xuất được DAP, supe lân, lân nung chảy
Kali (KCl)Đào từ mỏ muối kali dưới lòng đấtCanada, Nga, Belarus, Trung Quốc, Israel, JordanGần như nhập toàn bộ
NPK phối trộnTrộn hoặc tạo hạt từ ba nhóm trên theo công thứcNhiều nước tự làmNhiều nhà máy trong nước, nguyên liệu kali phải nhập

Đọc bảng này sẽ thấy vì sao một cú sốc ở vài nước có thể lan ra cả thế giới. Kali tập trung ở một số rất ít quốc gia, mỏ mới cần nhiều năm đầu tư. Lân phụ thuộc lớn vào trữ lượng của Morocco. Urê thì gắn với khí đốt, mà giá khí đốt ở mỗi vùng khác nhau rất xa, nên nhà máy ở nơi khí rẻ có lợi thế lớn hơn hẳn nhà máy ở nơi khí đắt.

Vì sao giá khí đốt kéo giá urê

Quy trình làm phân đạm bắt đầu bằng việc tách hydro từ khí thiên nhiên, rồi kết hợp với nitơ trong không khí ở áp suất và nhiệt độ cao để ra amoniac, sau đó chuyển amoniac thành urê. Khí đốt vừa là nguyên liệu vừa là nhiên liệu, nên trong giá thành một tấn urê ở nhà máy dùng khí, phần khí thường chiếm phần lớn. Khi giá khí đốt tăng vọt, những nhà máy ở nơi khí đắt, như nhiều nhà máy ở châu Âu, có lúc phải giảm công suất hoặc tạm dừng, nguồn cung urê thế giới hụt đi.

Trung Quốc làm nhiều urê từ than. Khi than trong nước của họ căng thẳng, hoặc chính sách ưu tiên giữ phân bón cho nông dân trong nước, Trung Quốc siết xuất khẩu bằng các yêu cầu kiểm tra hàng hoá, khiến lượng urê bán ra thế giới giảm và giá chào ở châu Á tăng nhanh. Đây là kiểu biến động mà nông dân Việt Nam cảm nhận rất rõ, vì Trung Quốc là nguồn phân bón nhập khẩu lớn của Việt Nam.

Một chi tiết người ngoài ít biết: các gói thầu mua urê của Ấn Độ, nước nhập urê lớn, được giới thương mại phân bón theo dõi như một sự kiện định giá. Mỗi lần Ấn Độ mở thầu với khối lượng lớn, giá chào ở cả khu vực Trung Đông và châu Á thường nhích lên trong vài tuần, kể cả với những lô hàng không liên quan gì tới gói thầu đó.

Kali và lân: khi nguồn cung nằm trong tay ít nước

Kali là mỏ, không phải nhà máy. Không thể "tổng hợp" kali như urê. Muốn có thêm kali phải mở mỏ mới, đầu tư rất lớn và mất nhiều năm. Vì vậy khi một vài nước bán lớn gặp lệnh trừng phạt, khó khăn vận chuyển hay đóng cửa cảng, thị trường lập tức thiếu và giá có thể tăng gấp nhiều lần trong thời gian ngắn.

Tuyến vận chuyển dài. Kali từ Canada phải đi tàu qua Thái Bình Dương; kali từ Nga, Belarus đi qua cảng biển Baltic hoặc đường sắt. Cước tàu và rủi ro trên tuyến cộng thẳng vào giá về tới cảng Việt Nam.

Lân gắn với axit sunfuric. Làm phân lân cần quặng phốt phát và axit sunfuric, mà axit này lại là phụ phẩm của ngành lọc dầu và luyện kim. Biến động ở hai ngành tưởng không liên quan đó cũng chạm tới giá phân lân.

Chính sách xuất khẩu. Các nước sản xuất lớn đôi khi ưu tiên thị trường trong nước, dùng hạn ngạch hay thủ tục kiểm tra để giảm lượng bán ra. Với một thị trường tập trung, quyết định của một nước đủ làm giá cả khu vực đổi chiều.

Chuỗi truyền dẫn: từ giá khí đốt châu Âu tới bao phân ở cửa hàng vật tư

Ví dụ giả định dưới đây lần theo một đợt tăng giá:

  1. Giá khí đốt ở châu Âu tăng mạnh vì nguồn cung khí bị gián đoạn. Một số nhà máy phân đạm ở đó cắt giảm sản xuất.
  2. Châu Âu chuyển sang mua urê và amoniac từ nơi khác, kéo giá urê ở Trung Đông, Bắc Phi lên. Giá chào urê sang châu Á tăng theo.
  3. Cùng lúc, Trung Quốc siết xuất khẩu để giữ giá trong nước. Nguồn cung ở châu Á hụt thêm.
  4. Nhà máy urê ở Việt Nam dùng khí đốt trong nước với giá theo hợp đồng, nhưng giá bán của họ vẫn nhích theo thị trường khu vực. Phân kali và DAP nhập về đắt hơn rõ rệt.
  5. Đại lý cấp một, cấp hai điều chỉnh giá theo lô hàng mới. Cửa hàng vật tư đầu làng báo giá bao phân mới cho bà con, thường vào đúng lúc chuẩn bị xuống giống.
  6. Nông dân chọn bón ít đi, đổi loại phân, hoặc mua chịu đến vụ thu hoạch. Năng suất có thể giảm nếu bón thiếu, ảnh hưởng tới sản lượng vụ sau.

Điều đáng chú ý là chuỗi này có độ trễ nhưng cũng có quán tính. Khi giá thế giới đã hạ, giá phân ở cửa hàng giảm chậm hơn, vì đại lý còn hàng nhập giá cao. Nông dân vì vậy thường chịu giá cao lâu hơn những gì bản tin thế giới cho thấy.

Kênh truyền về Việt Nam: chi phí sản xuất nông nghiệp và giá nông sản

Với cây lúa, phân bón thường là một trong hai, ba khoản chi lớn nhất của một vụ, cùng với công lao động và giống. Một đợt giá phân tăng mạnh có thể ăn mất phần lớn lợi nhuận nếu giá lúa không tăng theo. Với cây công nghiệp như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, cây cần nhiều kali để nuôi trái, nên giá kali nhập khẩu ảnh hưởng trực tiếp tới chi phí mỗi mùa.

Kênh thứ hai là doanh nghiệp phân bón trong nước. Khi giá thế giới cao, nhà máy urê có lãi lớn, có năm xuất khẩu nhiều hơn; khi giá thế giới thấp, họ chịu cạnh tranh với hàng nhập. Nhà máy phân lân, NPK thì phải nhập một phần nguyên liệu, nên giá đầu vào biến động theo thế giới.

Kênh thứ ba đi vòng hơn: giá phân bón cao trên toàn thế giới làm nông dân nhiều nước bón ít đi, năng suất lương thực giảm, giá lương thực thế giới có thể tăng sau đó vài vụ. Phân bón, khí đốt và giá gạo, ngô vì thế nằm trong cùng một sợi dây.

Cách đọc bản tin phân bón và hiểu lầm hay gặp

Bản tin phân bón thường dẫn giá urê hạt đục Trung Đông, giá DAP, giá kali theo tấn. Mấy điều nên để ý:

  • Giá này là giá FOB ở cảng nước bán hay giá CFR về tới cảng nước mua? Chênh lệch giữa hai loại giá là cước tàu và bảo hiểm, có lúc khá lớn.
  • Loại phân nào? Urê hạt trong và hạt đục, kali bột và kali hạt có giá khác nhau.
  • Có phải mùa vụ cao điểm? Giá phân thường lên trước các vụ lớn ở Ấn Độ, Đông Nam Á, Bắc Mỹ, xuống sau vụ.
  • Có chính sách xuất khẩu mới không? Tin về Trung Quốc siết hay nới xuất khẩu phân bón thường quan trọng hơn tin về khí đốt một ngày.
  • Hiểu lầm hay gặp: "Việt Nam tự làm phân urê thì giá urê không liên quan thế giới". Thực tế giá bán của nhà máy trong nước vẫn đi theo giá khu vực, vì nếu giá trong nước thấp hơn nhiều, hàng sẽ được xuất đi.
  • Hiểu lầm khác: "phân bón đắt thì bón ít đi cũng được". Bón thiếu có thể giảm năng suất rõ rệt, và đất thiếu kali, lân lâu ngày phục hồi chậm.

Giới hạn của các công cụ giữ giá phân bón

Khi giá phân bón thế giới tăng vọt, người ta hay hỏi vì sao không giữ giá trong nước. Mỗi công cụ đều có giới hạn. Hạn chế xuất khẩu urê giữ được hàng trong nước nhưng làm nhà máy mất phần lời từ thị trường ngoài, và về lâu dài làm họ ngại đầu tư mở rộng. Dự trữ phân bón tốn kho, tốn vốn, và phân để lâu dễ vón cục, giảm chất lượng. Hỗ trợ giá cho nông dân thì tốn ngân sách và khó tới đúng người.

Ở cấp độ thế giới, không có tổ chức nào điều tiết giá phân bón như cách các nước sản xuất dầu bàn nhau về sản lượng. Thị trường phân bón vận hành chủ yếu bằng hợp đồng giữa doanh nghiệp, gói thầu của nhà nước một số nước nhập lớn, và chính sách riêng của từng nước bán. Vì vậy khi đọc tin về "giải pháp bình ổn giá phân bón", nên hỏi giải pháp đó tác động vào khâu nào: sản xuất, nhập khẩu, phân phối hay hỗ trợ trực tiếp người trồng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao giá phân bón thế giới tăng khi giá khí đốt tăng?

Vì phân đạm urê được làm từ amoniac, mà amoniac được tổng hợp bằng hydro lấy từ khí đốt. Khí đốt chiếm phần lớn giá thành urê, nên khí tăng giá thì urê tăng giá, nhà máy ở nơi khí đắt còn phải giảm sản xuất.

Việt Nam có tự sản xuất được phân bón không?

Việt Nam tự sản xuất được phần lớn phân urê từ khí đốt và than, sản xuất được một phần phân lân và nhiều loại NPK. Riêng phân kali thì Việt Nam gần như nhập toàn bộ vì không có mỏ kali khai thác lớn.

Nước nào bán phân kali nhiều nhất thế giới?

Canada, Nga và Belarus là những nước bán kali lớn nhất, sau đó là Trung Quốc, Israel, Jordan. Vì nguồn cung tập trung ở ít nước, mọi trục trặc ở những nước này đều làm giá kali thế giới biến động mạnh.

Trung Quốc hạn chế xuất khẩu phân bón ảnh hưởng gì tới Việt Nam?

Trung Quốc là nguồn phân bón nhập khẩu lớn của Việt Nam, nên khi họ siết xuất khẩu, lượng hàng về giảm, giá chào tăng. Nông dân thường thấy giá phân ở cửa hàng tăng sau vài tuần, đúng vào mùa xuống giống.

Phân bón chiếm bao nhiêu chi phí trồng lúa?

Tuỳ vùng và giá từng năm, nhưng phân bón thường là một trong hai, ba khoản chi lớn nhất của một vụ lúa, cùng với công lao động và giống. Khi giá phân tăng mạnh mà giá lúa đứng yên, lợi nhuận của nông dân bị thu hẹp rõ.

Giá phân bón thế giới giảm thì giá ở cửa hàng có giảm ngay không?

Thường giảm chậm hơn, vì đại lý còn tồn kho nhập giá cao và giá được điều chỉnh theo từng lô hàng. Mức giảm ở cửa hàng vật tư nông nghiệp có thể trễ vài tuần tới vài tháng so với giá thế giới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138