Tài chính khí hậu là dòng tiền, phần lớn từ nước phát triển và các ngân hàng phát triển đa phương, chảy tới nước đang phát triển để giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu. Phần lớn khoản tiền này là vốn vay, bảo lãnh và vốn tư nhân được huy động, chỉ một phần là viện trợ không hoàn lại.
Ở mọi kỳ COP, tiền là chủ đề căng nhất. Nước đang phát triển nhắc rằng các nước công nghiệp hoá sớm đã thải phần lớn lượng khí nhà kính tích tụ trong lịch sử, nên có trách nhiệm hỗ trợ. Nước phát triển thì muốn mở rộng danh sách người góp và nhấn mạnh vốn tư nhân. Hiểu dòng tiền đi qua những ống nào giúp bạn đọc tin "cam kết hàng chục tỷ đô la" mà biết hỏi: tiền gì, cho ai, điều kiện ra sao.
Một lời hứa nổi tiếng và chuyện đếm tiền
Mốc được nhắc nhiều nhất là cam kết của các nước phát triển về việc cùng huy động một trăm tỷ đô la mỗi năm cho nước đang phát triển, đưa ra tại kỳ COP ở Copenhagen năm 2009 và đặt đích tới năm 2020. Mốc đó bị trễ, và trong nhiều năm, đây là điểm gây mất lòng tin trong đàm phán. Về sau các nước đã thống nhất một mục tiêu tài chính mới cho giai đoạn tiếp theo; con số và cách tính cụ thể nên tra văn bản chính thức của công ước.
Chuyện đếm tiền phức tạp hơn người ta tưởng. Một khoản vay một tỷ đô la có tính đủ một tỷ không, dù nước nhận phải trả lại kèm lãi? Một dự án làm đường có thêm hạng mục chống ngập được tính bao nhiêu phần là khí hậu? Tiền viện trợ phát triển vốn đã có, nay dán thêm nhãn khí hậu, có phải tiền mới không? Mỗi tổ chức theo dõi dùng cách tính khác nhau, nên cùng một năm có thể ra những con số chênh nhau rất nhiều. Đó là lý do bạn sẽ thấy tin "đã đạt mục tiêu" và tin "còn xa mục tiêu" cùng tồn tại.
Tiền khí hậu chảy qua những ống nào
Nhìn từ phía nước nhận như Việt Nam, tài chính khí hậu tới qua nhiều kênh, mỗi kênh có điều kiện riêng:
| Kênh | Hình thức thường gặp | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Song phương | Viện trợ, vay ưu đãi từ cơ quan phát triển của từng nước giàu | Thường gắn với ưu tiên chính sách và đôi khi với nhà thầu của nước cho vay |
| Ngân hàng phát triển đa phương | Vay ưu đãi, bảo lãnh từ Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển châu Á | Kèm điều kiện về chuẩn môi trường, xã hội, đấu thầu |
| Các quỹ khí hậu của công ước | Quỹ Khí hậu Xanh, Quỹ Thích ứng, Quỹ Môi trường Toàn cầu | Quy trình xin vốn dài, nhiều tầng thẩm định |
| Vốn tư nhân được huy động | Đầu tư vào điện gió, điện mặt trời, trái phiếu xanh | Chảy chủ yếu vào dự án có lãi, ít vào thích ứng |
| Đối tác chuyển dịch năng lượng | Gói kết hợp vốn công và tư cho chuyển đổi ngành điện | Việt Nam có tham gia một khuôn khổ như vậy; phần lớn là vay, không phải cho không |
Có một mẹo đọc: tin về gói hỗ trợ lớn thường gộp mọi kênh lại thành một con số. Muốn hiểu, bạn tách ra xem bao nhiêu phần là viện trợ không hoàn lại, bao nhiêu là vay ưu đãi, bao nhiêu là vốn tư nhân "kỳ vọng huy động", tức chưa chắc có.
Tổn thất và thiệt hại: phần tiền khác hẳn thích ứng
Trong đàm phán khí hậu, ba chữ được tách bạch. Giảm nhẹ là giảm phát thải. Thích ứng là chuẩn bị trước để bớt thiệt hại, như nâng đê, đổi giống lúa chịu mặn. Tổn thất và thiệt hại là phần thiệt hại đã xảy ra hoặc không tránh được dù đã thích ứng: một làng ven biển bị nước nuốt, một mùa vụ mất trắng vì hạn mặn kéo dài, một nghề truyền thống biến mất vì nguồn lợi cạn.
Trong nhiều năm, nhóm các quốc đảo nhỏ và nước dễ tổn thương đòi một quỹ riêng cho tổn thất và thiệt hại. Nước phát triển e ngại vì lo bị hiểu là thừa nhận trách nhiệm pháp lý và mở cửa cho các vụ kiện đòi bồi thường. Cuối cùng, các nước thống nhất lập một quỹ tổn thất và thiệt hại tại một kỳ COP gần đây, sau đó đưa vào vận hành, với những khoản góp ban đầu từ một số nước. Văn bản nói rõ quỹ không dựa trên trách nhiệm pháp lý hay bồi thường.
Người trong nghề lưu ý quy mô: số tiền cam kết ban đầu cho quỹ này còn rất nhỏ so với thiệt hại mà các đánh giá ước tính (số liệu tham khảo, mỗi nguồn khác nhau). Vì vậy, thay vì kỳ vọng quỹ trả cho từng hộ bị hại, bạn nên hiểu nó như một kênh hỗ trợ bổ sung cho chính phủ các nước dễ tổn thương.
Tiền khí hậu đi về Việt Nam ra sao
Việt Nam vừa là nước nhận hỗ trợ, vừa thu hút vốn tư nhân vào năng lượng tái tạo. Những chỗ dòng tiền chạm tới đời sống:
- Dự án thích ứng ở đồng bằng sông Cửu Long: đê, cống ngăn mặn, chuyển đổi mô hình sản xuất từ lúa sang lúa tôm hay cây chịu mặn, thường dùng vốn vay ưu đãi của ngân hàng phát triển.
- Điện gió, điện mặt trời, lưới truyền tải: kết hợp vốn tư nhân, vốn vay quốc tế, một phần từ các khuôn khổ chuyển dịch năng lượng.
- Tín dụng xanh trong nước: ngân hàng thương mại vay lại vốn ưu đãi quốc tế để cho doanh nghiệp vay làm dự án tiết kiệm năng lượng, xử lý nước thải.
- Nợ công: phần vay, dù ưu đãi, vẫn phải trả. Đây là lý do nhiều nước đang phát triển muốn tỷ lệ viện trợ không hoàn lại cao hơn, nhất là cho thích ứng.
- Việc làm: dự án hạ tầng chống ngập, năng lượng tái tạo tạo việc cho kỹ sư, công nhân xây dựng, tư vấn môi trường.
Một hình thức mới hơn được nhắc trong tin là hoán đổi nợ lấy khí hậu: nước chủ nợ xoá hoặc giảm một phần nợ, đổi lại nước vay cam kết dùng khoản tương ứng cho dự án khí hậu hoặc bảo tồn. Quy mô các thương vụ kiểu này trên thế giới còn hạn chế.
Ví dụ giả định: một khoản vay chống mặn đi tới bờ ruộng
Thử theo một khoản vay giả định. Một ngân hàng phát triển cho vay ưu đãi với lãi suất thấp, thời hạn dài, để xây hệ thống cống điều tiết mặn và nâng cấp kênh ở một vùng của đồng bằng. Khoản vay đi vào ngân sách theo quy trình vay nợ nước ngoài, sau đó chuyển cho ban quản lý dự án. Dự án phải qua đánh giá tác động môi trường, xã hội, đền bù giải phóng mặt bằng theo chuẩn của bên cho vay, đấu thầu quốc tế.
Khi cống vận hành, người trồng lúa trong vùng có thêm thời gian giữ nước ngọt vào mùa khô, giảm rủi ro mất vụ khi mặn xâm nhập sâu. Đồng thời, có những đoạn bên ngoài cống được chuyển sang nuôi tôm nước lợ. Trên sổ sách quốc tế, khoản vay này được đếm là "tài chính thích ứng" với đúng mệnh giá. Với ngân sách Việt Nam, đây là khoản nợ phải trả trong nhiều năm. Hai cách nhìn này cùng đúng, và giải thích vì sao các con số trong tin có thể làm người đọc hiểu theo hai hướng khác nhau.
Đọc một bản tin về gói tài chính khí hậu
Tin về tiền khí hậu thường dùng những chữ nghe giống nhau nhưng nghĩa rất khác. Mấy chữ nên dừng lại khi đọc:
- "Cam kết" và "giải ngân": cam kết là lời hứa, giải ngân là tiền đã chuyển. Tự hỏi con số trong tin là con số nào?
- "Huy động": thường gồm cả vốn tư nhân mà khoản tiền công được kỳ vọng kéo theo. Phần này dễ bị thổi phồng nhất.
- "Không hoàn lại": tiền cho không. Đây là phần nước nhận quan tâm nhất, nhất là cho thích ứng.
- "Ưu đãi": vay với lãi suất thấp hơn thị trường, thời hạn dài, nhưng vẫn là nợ.
- "Mới và bổ sung": tiền ngoài phần viện trợ phát triển đã có. Nước đang phát triển thường đòi tài chính khí hậu phải mới và bổ sung, không lấy từ ngân sách y tế, giáo dục đã hứa trước đó.
Một câu hỏi nữa đáng đặt: tiền đi vào giảm phát thải hay thích ứng? Theo nhiều đánh giá, phần lớn dòng tiền khí hậu trên thế giới đổ vào giảm phát thải, vì dự án năng lượng có dòng thu để trả nợ, còn thích ứng như đê điều, hệ thống cảnh báo sớm thì khó tự sinh tiền.
Hiểu lầm hay gặp về tài chính khí hậu
Hiểu lầm: tiền khí hậu là tiền cho không. Thực tế: phần lớn là vốn vay, kể cả vay ưu đãi, và vốn tư nhân tìm lợi nhuận. Tỷ lệ cho không ở thích ứng cao hơn, nhưng vẫn là phần nhỏ trong tổng số.
Hiểu lầm: quỹ tổn thất và thiệt hại sẽ bồi thường cho từng gia đình bị thiên tai. Thực tế: quỹ hỗ trợ ở cấp quốc gia và chương trình, quy mô hiện còn nhỏ, và văn bản thành lập nói rõ không mang tính bồi thường pháp lý.
Hiểu lầm: cam kết ở COP nghĩa là tiền sẽ về năm sau. Thực tế: từ cam kết tới giải ngân thường mất nhiều năm vì phải chuẩn bị dự án, thẩm định, đấu thầu. Con số giải ngân thật thường thấp hơn và chậm hơn con số cam kết.
Hiểu lầm: chỉ nước giàu mới góp tiền. Thực tế: một số nước đang phát triển có thu nhập cao cũng tự nguyện góp vào các quỹ khí hậu hoặc hỗ trợ nước khác. Danh sách ai "phải" góp là một trong những điểm tranh cãi kéo dài trong đàm phán.
Câu hỏi thường gặp
Tài chính khí hậu là gì?
Tài chính khí hậu là các dòng tiền công và tư dùng để giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu, nhất là từ nước phát triển tới nước đang phát triển. Hình thức gồm viện trợ không hoàn lại, vay ưu đãi, bảo lãnh và vốn đầu tư tư nhân.
Cam kết 100 tỷ đô la khí hậu là gì?
Đó là cam kết của các nước phát triển cùng huy động một trăm tỷ đô la mỗi năm cho nước đang phát triển, đưa ra năm 2009 với đích năm 2020. Mốc này bị trễ và cách đếm còn tranh cãi; sau đó các nước đã thống nhất một mục tiêu mới cho giai đoạn tiếp theo.
Tổn thất và thiệt hại khác thích ứng thế nào?
Thích ứng là chuẩn bị trước để giảm thiệt hại, còn tổn thất và thiệt hại là phần thiệt hại đã xảy ra hoặc không tránh được dù đã thích ứng. Hai chủ đề được đàm phán riêng và có quỹ riêng trong khuôn khổ công ước.
Quỹ Khí hậu Xanh là gì?
Quỹ Khí hậu Xanh là một quỹ lớn trong khuôn khổ Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu, tài trợ dự án giảm phát thải và thích ứng ở nước đang phát triển. Việc xin vốn qua các đơn vị được công nhận và nhiều vòng thẩm định.
Việt Nam nhận tài chính khí hậu qua những kênh nào?
Qua viện trợ và vay song phương, vay ưu đãi từ ngân hàng phát triển đa phương, các quỹ khí hậu quốc tế, vốn tư nhân vào năng lượng tái tạo và khuôn khổ đối tác chuyển dịch năng lượng. Phần lớn là vốn vay phải hoàn trả.
Vì sao các con số tài chính khí hậu trong tin hay chênh nhau?
Vì mỗi tổ chức đếm theo cách riêng: có nơi tính đủ mệnh giá khoản vay, có nơi chỉ tính phần ưu đãi; có nơi tính cả viện trợ cũ được dán nhãn khí hậu. Khi đọc, nên xem nguồn và phương pháp tính đi kèm.