Đô la Mỹ là đồng tiền chung của thế giới vì nó được dùng cùng lúc cho bốn việc: định giá hàng hoá cơ bản như dầu, đồng, lúa mì; thanh toán phần lớn thương mại quốc tế; làm tài sản dự trữ của các ngân hàng trung ương; và làm đơn vị cho các khoản vay nợ xuyên biên giới. Vị trí ấy có từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và được giữ nhờ thị trường trái phiếu Mỹ rất sâu, đồng tiền chuyển đổi tự do và thói quen đã ăn sâu của cả hệ thống. Không có điều ước quốc tế nào tuyên bố đô la là tiền chung; đó là kết quả của hàng triệu lựa chọn thương mại lặp đi lặp lại.
Chi tiết làm nhiều người bất ngờ: một doanh nghiệp Việt Nam bán cá tra sang Brazil, hay mua phân bón từ Indonesia, thường vẫn ký hợp đồng bằng đô la dù không bên nào là người Mỹ. Hiểu vì sao lại như vậy là chìa để đọc nhiều loại tin khác: tin tỷ giá, tin giá dầu, tin lệnh trừng phạt, tin các nước bàn chuyện thanh toán bằng đồng nội tệ.
Đô la đang làm những việc gì cho thế giới
Thước đo giá hàng hoá. Dầu thô, khí đốt, vàng, đồng, nhôm, đường, cà phê trên các sàn lớn đều niêm yết bằng đô la. Một nhà máy ở Ấn Độ hay một hãng hàng không ở Việt Nam muốn biết chi phí nhiên liệu đều phải qua đô la trước, rồi mới quy ra tiền nhà.
Đồng tiền thanh toán thương mại. Một tỷ lệ lớn hoá đơn xuất nhập khẩu trên thế giới ghi bằng đô la, kể cả khi Mỹ không phải người mua hay người bán. Ở châu Á, tỷ lệ này đặc biệt cao vì các chuỗi cung ứng điện tử, dệt may đã quen thanh toán bằng đô la qua nhiều thập niên.
Tài sản dự trữ. Các ngân hàng trung ương giữ ngoại tệ để phòng lúc cần. Theo số liệu tham khảo công bố định kỳ, đô la chiếm khoảng hơn một nửa tổng dự trữ ngoại hối có xác định cơ cấu trên thế giới, euro đứng thứ hai với khoảng một phần năm, các đồng còn lại chia phần nhỏ. Tỷ lệ này thay đổi chậm theo năm.
Đồng tiền trung gian. Muốn đổi baht Thái lấy peso Mexico, ngân hàng thường đổi baht sang đô la rồi đô la sang peso, vì thị trường từng cặp với đô la sâu hơn nhiều. Vì thế đô la xuất hiện ở một phía của phần rất lớn giao dịch ngoại hối toàn cầu.
Đơn vị vay nợ. Chính phủ và doanh nghiệp ở các nước mới nổi phát hành trái phiếu, vay ngân hàng nước ngoài chủ yếu bằng đô la, vì nhà đầu tư quốc tế sẵn lòng cho vay bằng đồng tiền họ tin hơn.
Đô la lên ngôi như thế nào
Năm 1944, đại diện các nước Đồng minh họp ở thị trấn Bretton Woods, bang New Hampshire, để dựng lại trật tự tiền tệ sau chiến tranh. Hệ thống ra đời từ đó neo đô la vào vàng ở mức 35 đô la một ounce, còn các đồng tiền khác neo vào đô la. Mỹ khi ấy nắm phần lớn dự trữ vàng của thế giới và là nền sản xuất lớn nhất, nên cách sắp xếp này phản ánh tương quan lực lượng kinh tế thời đó. Hội nghị này cũng khai sinh Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới.
Năm 1971, Mỹ ngừng cho các ngân hàng trung ương nước ngoài đổi đô la lấy vàng, và vài năm sau các đồng tiền lớn chuyển sang thả nổi. Nhiều người nghĩ đô la sẽ mất vị trí từ đây. Điều ngược lại đã xảy ra: thương mại dầu mỏ tiếp tục định giá bằng đô la, các nước xuất khẩu dầu đem tiền thu được đầu tư vào tài sản đô la, và thị trường tài chính Mỹ lớn lên nhanh chóng.
Từ đó, vị thế đô la không còn dựa vào vàng mà dựa vào hiệu ứng mạng lưới: càng nhiều người dùng, việc dùng nó càng rẻ và tiện, giống như một ngôn ngữ chung. Một nhà nhập khẩu ở Hải Phòng chọn đô la không vì yêu thích nước Mỹ, mà vì đối tác ở Thổ Nhĩ Kỳ cũng có tài khoản đô la, ngân hàng nào cũng báo giá đô la, chi phí đổi tiền thấp nhất.
Hiệu ứng mạng lưới cũng giải thích vì sao vị trí này bền: muốn bỏ đô la, một doanh nghiệp phải thuyết phục cả nhà cung cấp, khách hàng, ngân hàng cho vay và công ty bảo hiểm hàng hoá cùng đổi theo. Mỗi bên đều chờ bên kia đổi trước. Người làm thanh toán quốc tế hay ví von đô la như khổ đường ray: không phải tốt nhất về mọi mặt, nhưng toàn bộ đầu máy, toa xe, nhà ga đã được làm theo khổ ấy.
Vì sao các đồng tiền khác chưa thay được
Thay đồng tiền chung không chỉ cần nền kinh tế lớn. Người làm ngân hàng thường xét các điều kiện sau:
| Đồng tiền | Điểm mạnh | Điểm còn hạn chế với vai trò tiền chung |
|---|---|---|
| Euro | Khối kinh tế lớn, thương mại rộng, được dùng nhiều ở châu Âu và châu Phi | Không có một thị trường trái phiếu chính phủ chung duy nhất, mỗi nước thành viên phát hành nợ riêng |
| Yên Nhật | Thị trường tài chính phát triển, được coi là nơi trú ẩn khi bất ổn | Quy mô dùng ngoài nước Nhật hẹp, lãi suất rất thấp trong thời gian dài |
| Nhân dân tệ | Gắn với nền thương mại hàng hoá lớn, được dùng ngày càng nhiều trong thanh toán với một số đối tác | Dòng vốn ra vào còn được quản lý, tỷ giá do ngân hàng trung ương định hướng hằng ngày |
| Vàng | Không phụ thuộc chính phủ nào, được giữ trong dự trữ nhiều nước | Không trả lãi, khó dùng để thanh toán hằng ngày, lượng cung không theo nhu cầu kinh tế |
Điểm mấu chốt nằm ở cột cuối: một đồng tiền chung cần một kho tài sản an toàn đủ lớn để cả thế giới gửi tiền vào và rút ra bất cứ lúc nào. Trái phiếu kho bạc Mỹ là kho đó. Các đồng tiền khác vẫn đang tăng phần của mình, nhưng thay đổi diễn ra theo thập niên, không theo tháng.
Một lô hàng hạt điều đi qua đô la ra sao
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp chế biến điều ở Đồng Nai nhập điều thô từ một nước Tây Phi rồi bán nhân điều cho một nhà phân phối ở Hà Lan. Hợp đồng mua điều thô ghi bằng đô la; hợp đồng bán nhân điều cũng ghi bằng đô la. Tiền từ Hà Lan đi qua ngân hàng bên đó, chuyển sang ngân hàng đại lý có tài khoản đô la, rồi về ngân hàng của doanh nghiệp ở Việt Nam.
Vì cả đầu vào lẫn đầu ra đều bằng đô la, doanh nghiệp này phần nào tự che được rủi ro tỷ giá: đô la lên thì vốn nhập đắt hơn, nhưng tiền bán cũng nhiều tiền đồng hơn. Người chịu rủi ro tỷ giá thực sự là nhà phân phối Hà Lan, vì họ bán lẻ bằng euro. Đây là lý do nhiều doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam theo dõi tỷ giá euro so với đô la không kém gì tỷ giá đô la so với tiền đồng: euro yếu thì khách châu Âu thấy hàng đắt lên, đơn hàng chậm lại.
Mỗi khoản thanh toán đô la, dù hai đầu không ở Mỹ, gần như đều đi qua một ngân hàng có quan hệ với hệ thống thanh toán đô la ở New York. Chi tiết kỹ thuật này giải thích vì sao lệnh trừng phạt tài chính của Mỹ có sức nặng ngoài biên giới Mỹ: chặn quyền dùng kênh thanh toán đô la là chặn một phần lớn khả năng giao thương quốc tế của đối tượng bị trừng phạt.
Vị thế đô la chạm tới Việt Nam ở những điểm nào
Với Việt Nam, đô la không phải ngoại tệ như mọi ngoại tệ khác. Một vài điểm cụ thể:
- Tỷ giá đô la so với tiền đồng là tỷ giá được theo dõi và điều hành sát nhất; các tỷ giá với yên, euro, nhân dân tệ chủ yếu được tính chéo qua đô la.
- Phần lớn dự trữ ngoại hối của Việt Nam được cho là giữ bằng tài sản đô la, theo thông lệ của nhiều nước trong khu vực; cơ cấu chính xác không được công bố chi tiết.
- Phần lớn nợ nước ngoài của khu vực công và doanh nghiệp tính bằng đô la, nên đô la mạnh làm nghĩa vụ trả nợ quy ra tiền đồng nặng thêm.
- Giá xăng dầu, phân bón, khí hoá lỏng nhập về đều gắn với giá đô la trên thị trường thế giới.
- Kiều hối từ Mỹ, Úc, châu Âu, Nhật đều có thể quy về đô la trước khi đổi ra tiền đồng, nên tỷ giá chéo ảnh hưởng tới số tiền người nhà thực nhận.
Vì vậy một biến động của đô la trên thị trường thế giới, dù xuất phát từ chuyện xa như chính sách ngân sách của Mỹ, thường được các ngân hàng Việt Nam cập nhật vào bảng tỷ giá chỉ trong vài giờ.
Đọc tin "phi đô la hoá" thế nào cho đúng
Phân biệt tuyên bố với số liệu. Tin về một nhóm nước "thống nhất thanh toán bằng nội tệ" thường là thoả thuận khung. Câu nên hỏi: Đã có bao nhiêu giao dịch thật sự thanh toán theo cách đó, và tỷ lệ của đô la trong dự trữ thế giới năm nay so với năm trước đổi bao nhiêu?
Tách thanh toán song phương khỏi vai trò dự trữ. Hai nước có thể trả tiền cho nhau bằng nội tệ, nhưng tiền thặng dư họ thu được vẫn cần một nơi để cất. Chừng nào nơi cất tiện nhất vẫn là trái phiếu đô la, vị trí của đô la thay đổi chậm.
Để ý thước đo được dùng. Phần của một đồng tiền trong thanh toán quốc tế, trong giao dịch ngoại hối và trong dự trữ là ba con số khác nhau. Tin đưa "đồng X vượt đồng Y" có khi chỉ đúng với một thước đo, trong một tháng.
Đừng đọc thành dự báo. Việc đô la mất dần một phần thị phần qua nhiều năm là xu hướng được giới nghiên cứu theo dõi; còn câu hỏi bao giờ, có hay không một đồng tiền thay thế là chuyện chưa ai trả lời chắc.
Câu hỏi thường gặp
Có hiệp ước nào quy định đô la là đồng tiền dự trữ thế giới không?
Không có. Hệ thống Bretton Woods từng neo các đồng tiền vào đô la, nhưng hệ thống đó đã chấm dứt từ đầu thập niên 1970. Vị trí hiện nay của đô la là kết quả của thói quen thị trường, quy mô thị trường tài chính Mỹ và hiệu ứng mạng lưới, không phải một quy định pháp lý.
Vì sao dầu mỏ được định giá bằng đô la?
Thị trường dầu quốc tế lớn lên trong thời kỳ đô la đã là đồng tiền chính của thương mại, các hợp đồng chuẩn trên sàn giao dịch cũng niêm yết bằng đô la. Dùng một đơn vị chung giúp so sánh giá dễ dàng và giảm chi phí đổi tiền cho cả người bán lẫn người mua.
Vì sao Việt Nam xuất khẩu sang châu Âu mà vẫn tính giá bằng đô la?
Nhiều doanh nghiệp quen dùng đô la cho cả đầu vào lẫn đầu ra, nên ghi hợp đồng bằng đô la giúp họ tự cân rủi ro tỷ giá. Ngân hàng trong nước cũng có thị trường đô la sâu hơn euro, chi phí mua bán và phòng ngừa rủi ro bằng đô la thường thấp hơn.
Đặc quyền của đồng đô la là gì?
Đó là cách gọi lợi thế của Mỹ khi phát hành đồng tiền cả thế giới cần: Mỹ vay được bằng chính đồng tiền của mình với chi phí thấp, và ít gặp khủng hoảng vì thiếu ngoại tệ. Đổi lại, đô la thường bị đẩy giá lên khi thế giới bất ổn, gây khó cho hàng xuất khẩu của Mỹ.
Nhân dân tệ có thay được đô la trong thương mại với Việt Nam không?
Một phần giao dịch biên mậu và thương mại với Trung Quốc đã có thể thanh toán bằng nhân dân tệ hoặc tiền đồng theo các thoả thuận ngân hàng. Nhưng phần lớn hợp đồng lớn vẫn dùng đô la vì thói quen, chi phí phòng ngừa rủi ro và tính thanh khoản; thay đổi diễn ra từ từ.
Nếu đô la mất vị thế thì người Việt bình thường có bị ảnh hưởng không?
Đây là kịch bản giả định, diễn ra nếu có thì cũng qua nhiều năm. Những thứ chạm tới đời sống, như tỷ giá, giá hàng nhập, chi phí du học, sẽ thay đổi dần theo cách các ngân hàng và doanh nghiệp đổi đồng tiền thanh toán, chứ không đổi đột ngột trong một ngày.