Thế giới từng thiếu chip vì nhu cầu thiết bị điện tử tăng vọt cùng lúc các hãng ô tô cắt rồi lại đặt hàng gấp, trong khi nhà máy chip cần nhiều tháng để làm ra một con chip và rất khó tăng công suất nhanh; vì một chiếc ô tô cần hàng trăm con chip, một chiếc máy giặt cũng cần chip điều khiển, nên chỉ thiếu một con chip giá vài đô la cũng đủ làm cả dây chuyền dừng. Cơn thiếu chip đầu thập niên 2020 đã khiến nhiều nhà máy ô tô khắp thế giới phải nghỉ ca, khách mua xe chờ hàng nhiều tháng.
Bài này giải thích chip được làm ra qua những khâu nào, vì sao chuỗi chip tập trung ở vài nơi, vì sao một con chip rẻ cũng có thể làm tắc cả ngành ô tô, Việt Nam đang ở công đoạn nào, và đọc một bản tin về bán dẫn cần phân biệt những gì.
Chuỗi làm ra một con chip: khâu nào, ở đâu
Một con chip đi qua nhiều nước trước khi tới tay người dùng. Bảng dưới ghi xu hướng chung, không phải bảng xếp hạng:
| Khâu | Làm gì | Tập trung ở đâu |
|---|---|---|
| Thiết kế | Thiết kế mạch bằng phần mềm chuyên dụng, nhiều công ty không có nhà máy | Mỹ dẫn đầu, sau đó Đài Loan (Trung Quốc), Trung Quốc, châu Âu, Hàn Quốc, Nhật Bản |
| Thiết bị sản xuất | Máy quang khắc, máy khắc, máy phủ màng, máy đo kiểm | Mỹ, Hà Lan, Nhật Bản; máy quang khắc tiên tiến nhất chỉ một công ty ở Hà Lan làm được |
| Vật liệu | Tấm wafer silicon, khí đặc biệt, hoá chất siêu sạch, chất cản quang | Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Mỹ, châu Âu |
| Chế tạo (fab) | Khắc hàng tỷ bóng bán dẫn lên wafer trong phòng sạch qua hàng trăm bước | Đài Loan (Trung Quốc), Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ |
| Đóng gói, kiểm thử | Cắt wafer thành từng chip, gắn vào vỏ, đo kiểm | Đài Loan (Trung Quốc), Trung Quốc, Malaysia, Việt Nam, Philippines |
Điểm đáng nhớ là mỗi khâu tập trung ở một vài nơi khác nhau, nên chuỗi chip vừa toàn cầu vừa dễ tắc. Phần lớn chip tiên tiến nhất thế giới được làm ở Đài Loan (Trung Quốc). Một nhà máy chế tạo hiện đại tốn hàng chục tỷ đô la và vài năm xây dựng, nên không nước nào có thể mở thêm nhanh khi thiếu hàng.
Vì sao thiếu chip lan nhanh: chuỗi phản ứng đầu thập niên 2020
Cơn thiếu chip lớn gần đây có thể kể lại theo trình tự cơ chế như sau:
- Đại dịch khiến người dân khắp nơi làm việc, học tập tại nhà, mua thêm máy tính, máy chơi game, màn hình, thiết bị mạng. Nhu cầu chip điện tử tiêu dùng tăng vọt.
- Cùng lúc, các hãng ô tô dự đoán doanh số xe giảm nên cắt đơn đặt chip. Nhà máy chip chuyển công suất trống sang phục vụ hàng điện tử.
- Vài tháng sau, nhu cầu xe hồi phục nhanh hơn dự kiến. Hãng xe đặt hàng lại, nhưng công suất đã kín, phải xếp hàng chờ.
- Thời gian từ khi đặt tới khi nhận chip vốn đã vài tháng, nay kéo dài hơn nhiều. Một số sự cố như hoả hoạn ở nhà máy, hạn hán thiếu nước ở vùng sản xuất chip, đợt rét bất thường làm mất điện ở một vùng có nhà máy, cộng dồn vào.
- Các hãng ô tô vận hành theo kiểu ít tồn kho, đúng lúc mới giao, nên thiếu một con chip điều khiển là chiếc xe không thể hoàn thiện. Dây chuyền phải dừng hoặc xe được lắp thiếu tính năng, chờ chip về gắn sau.
- Ai cũng sợ thiếu nên đặt nhiều hơn nhu cầu thật, tích trữ. Đơn đặt hàng phình ra, làm tình trạng thiếu trông nặng hơn thực tế, và về sau chuyển thành dư thừa ở một số loại chip.
Chi tiết người ngoài ít biết: chip trong ô tô, máy giặt, điều hoà phần lớn không phải loại tiên tiến nhất mà là chip dòng cũ, làm ở các nhà máy đời trước. Những nhà máy này ít được đầu tư mở rộng vì lợi nhuận thấp, nên khi thiếu thì càng khó bù. Con chip điều khiển giá vài đô la có thể giữ cả chiếc xe giá hàng chục nghìn đô la nằm trong bãi.
Vì sao chip khó làm và khó tăng công suất
Làm chip là quy trình sản xuất phức tạp bậc nhất của con người. Trên một tấm wafer silicon tròn, nhà máy phải lặp lại hàng trăm bước phủ vật liệu, chiếu sáng qua mặt nạ để in mẫu mạch, khắc, cấy ion, đánh bóng, làm sạch. Kích thước các chi tiết nhỏ tới mức một hạt bụi cũng làm hỏng mạch, nên công nhân làm việc trong phòng sạch, mặc bộ đồ kín từ đầu tới chân. Từ lúc đưa wafer vào tới khi ra chip thành phẩm mất khoảng vài tháng.
Muốn tăng công suất không chỉ cần tiền. Máy quang khắc tiên tiến phải đặt trước nhiều năm, chỉ một số rất ít công ty cung cấp. Nhà máy cần nguồn điện ổn định tuyệt đối, lượng nước siêu sạch rất lớn, đội ngũ kỹ sư nhiều kinh nghiệm. Ngay cả khi có đủ, tỷ lệ chip đạt chuẩn ở giai đoạn đầu thường thấp, phải mất thời gian tinh chỉnh.
Ngoài ra, ngành chip có chu kỳ riêng: khi thiếu, giá tăng, các công ty đầu tư mở rộng; vài năm sau công suất mới cùng lúc đi vào hoạt động thì thừa, giá giảm, chip nhớ thường là nhóm biến động mạnh nhất. Chu kỳ này lặp lại nhiều lần trong lịch sử ngành.
Đó là lý do tin "thiếu chip" và tin "chip tồn kho chất đống, giá giảm mạnh" có thể xuất hiện chỉ cách nhau một hai năm. Cả hai đều đúng ở thời điểm của nó, và đều là hai pha của cùng một chu kỳ đầu tư.
Kênh truyền về Việt Nam: nhà máy, việc làm và giá thiết bị
Việt Nam là cơ sở lắp ráp lớn của điện thoại, máy tính bảng, máy tính, linh kiện điện tử, nên thiếu chip đồng nghĩa với dây chuyền trong nước chậm lại, đơn hàng xuất khẩu bị lùi, công nhân giảm giờ làm thêm. Ngược lại, khi các tập đoàn tìm cách dàn trải chuỗi cung ứng ra khỏi một vài nơi, Việt Nam trở thành điểm đến của các nhà máy đóng gói, kiểm thử chip và các trung tâm thiết kế.
Hiện nay vị trí chính của Việt Nam trong chuỗi bán dẫn là khâu đóng gói, kiểm thử, cùng một số đội ngũ kỹ sư thiết kế chip làm việc cho công ty nước ngoài và vài doanh nghiệp trong nước bắt đầu thiết kế chip riêng. Nhà nước đã đặt mục tiêu phát triển ngành bán dẫn và đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư trong những năm tới. Khâu chế tạo wafer, tốn kém và khó nhất, chưa có ở quy mô thương mại lớn.
Với người tiêu dùng, thiếu chip từng thể hiện ở thời gian chờ xe ô tô mới, giá xe cũ tăng do khan xe mới, giá card đồ hoạ, máy chơi game tăng vọt, một số mẫu điện thoại khó mua. Ví dụ giả định: một gia đình đặt mua máy lạnh biến tần vào mùa nóng, cửa hàng báo chờ vài tuần vì lô hàng thiếu bo mạch điều khiển, trong khi máy lạnh thường không biến tần vẫn còn hàng. Cùng thời gian đó, một số hãng xe giao xe thiếu vài tính năng tiện nghi, hứa gắn bổ sung khi có chip, và người mua phải chọn giữa chờ thêm hoặc nhận xe ngay.
Hiểu lầm hay gặp về chip và bán dẫn
Hiểu lầm: chip là chip, loại nào cũng như nhau. Có chip xử lý tiên tiến, chip nhớ, chip điều khiển, chip nguồn, cảm biến. Thiếu loại này không thể dùng loại kia thay, và mỗi loại có chuỗi cung ứng, nhà máy riêng.
Hiểu lầm: lắp ráp điện thoại là làm chip. Nhà máy lắp ráp ghép các linh kiện, trong đó có chip đã làm sẵn ở nơi khác. Đóng gói, kiểm thử chip là một khâu riêng của ngành bán dẫn, khác với lắp ráp thiết bị.
Hiểu lầm: có tiền là xây được nhà máy chip ngay. Cần máy móc đặt trước nhiều năm, nguồn điện nước đặc biệt, kỹ sư nhiều kinh nghiệm và khách hàng đặt đơn đủ lớn. Nhiều nước giàu cũng mất nhiều năm mới đưa được nhà máy mới vào hoạt động.
Giới hạn của chính sách. Các nước đưa ra gói hỗ trợ, ưu đãi lớn để kéo nhà máy chip về, đồng thời kiểm soát xuất khẩu máy móc, công nghệ chip tiên tiến. Những chính sách đó đổi dần bản đồ ngành trong nhiều năm, không giải quyết được cơn thiếu trong vài tháng.
Cách đọc một bản tin về bán dẫn
Tin bán dẫn dày đặc thuật ngữ. Vài điểm giúp đọc đúng:
- "Tiến trình 3 nanomet, 5 nanomet" có phải đúng kích thước thật? Đây giờ chủ yếu là tên gọi thế hệ công nghệ, không còn khớp đúng với kích thước vật lý của một chi tiết nào.
- Tin nói về thiết kế, chế tạo hay đóng gói? "Nhà máy chip mới ở nước X" có thể chỉ là nhà máy đóng gói, kiểm thử, quy mô và độ khó khác hẳn nhà máy chế tạo wafer.
- Vốn đầu tư công bố là cam kết hay đã giải ngân? Nhiều dự án lớn được công bố theo nhiều giai đoạn, kéo dài nhiều năm.
- Thiếu chip loại nào? Thiếu chip nhớ, chip xử lý tiên tiến hay chip dòng cũ cho ô tô là ba chuyện khác nhau.
- Kiểm soát xuất khẩu áp lên chip, máy móc hay phần mềm thiết kế? Mỗi loại tác động lên một khâu khác nhau của chuỗi.
Thuật ngữ hay gặp: "fab" là nhà máy chế tạo chip; "fabless" là công ty chỉ thiết kế, thuê nơi khác sản xuất; "foundry" là nhà máy nhận gia công chế tạo cho người khác; "OSAT" là doanh nghiệp đóng gói, kiểm thử thuê ngoài. Nắm bốn chữ này là đọc được phần lớn tin bán dẫn mà không bị nhầm khâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thế giới từng thiếu chip?
Vì nhu cầu thiết bị điện tử tăng vọt trong đại dịch, các hãng ô tô cắt đơn rồi lại đặt gấp, trong khi nhà máy chip cần nhiều tháng để sản xuất và không thể tăng công suất nhanh. Tâm lý tích trữ và các sự cố ở nhà máy làm tình trạng thiếu kéo dài thêm.
Một chiếc ô tô cần bao nhiêu chip?
Một chiếc ô tô hiện đại cần hàng trăm con chip, xe điện và xe nhiều tính năng hỗ trợ lái có thể cần nhiều hơn. Phần lớn là chip dòng cũ, giá rẻ, nhưng thiếu một con là xe không thể hoàn thiện.
Vì sao chip rẻ cũng làm dừng cả nhà máy ô tô?
Vì các hãng ô tô sản xuất theo kiểu ít tồn kho, linh kiện về đúng lúc mới lắp. Một con chip điều khiển giá vài đô la thiếu thì cả chiếc xe không giao được, dây chuyền phải dừng hoặc xe nằm bãi chờ chip.
Việt Nam đang ở đâu trong chuỗi chip bán dẫn?
Việt Nam chủ yếu ở khâu đóng gói, kiểm thử chip và có đội ngũ kỹ sư thiết kế chip cho các công ty nước ngoài, cùng một số doanh nghiệp trong nước bắt đầu thiết kế. Khâu chế tạo wafer tốn kém nhất chưa có ở quy mô thương mại lớn.
Vì sao xây nhà máy chip lâu như vậy?
Một nhà máy chế tạo hiện đại tốn hàng chục tỷ đô la, cần máy quang khắc đặt trước nhiều năm, nguồn điện ổn định, nước siêu sạch và đội ngũ kỹ sư nhiều kinh nghiệm. Thường mất vài năm từ lúc khởi công tới khi sản xuất ổn định.
Tiến trình nanomet trong tin chip có nghĩa là gì?
Đó là tên gọi thế hệ công nghệ chế tạo, số càng nhỏ thường là công nghệ càng mới, chip càng nhiều bóng bán dẫn và tiết kiệm điện hơn. Tuy nhiên con số không còn đúng với kích thước vật lý thật của chi tiết trên chip.