Biển Đen là vùng biển kín nằm giữa Đông Âu và Tây Á, giáp sáu nước: Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Romania, Ukraine, Nga và Gruzia, thông ra Địa Trung Hải qua eo biển Bosphorus và Dardanelles của Thổ Nhĩ Kỳ. Vùng này quan trọng với thế giới chủ yếu vì là cửa xuất khẩu của một trong những vựa ngũ cốc lớn nhất hành tinh: lúa mì, ngô, lúa mạch, dầu hướng dương từ đồng bằng phía bắc Biển Đen theo tàu đi khắp châu Phi, Trung Đông, châu Á.
Khi có biến động ở vùng này, bản tin thường nói về giá lúa mì, giá ngô, phí bảo hiểm tàu. Bài này giải thích vì sao, theo đường nào những biến động đó tới được bát mì gói, ổ bánh mì và bao thức ăn chăn nuôi ở Việt Nam, đồng thời mô tả địa lý, kinh tế và các tổ chức của vùng. Bài không kể diễn biến xung đột trong vùng, chỉ nói về tác động lên thị trường và tuyến hàng.
Địa lý: một biển gần như khép kín, nước sâu thiếu ô xy
Biển Đen rộng hơn bốn trăm nghìn kilômét vuông, xấp xỉ diện tích một nước cỡ vừa (số liệu tham khảo). Nó nối với Địa Trung Hải chỉ qua một chuỗi hẹp: eo Bosphorus chạy xuyên qua thành phố Istanbul, biển Marmara, rồi eo Dardanelles. Phía bắc, Biển Đen thông với biển Azov nông qua eo Kerch. Các sông lớn như Danube, Dnieper, Don đổ nước ngọt vào, nên lớp nước mặt ít mặn hơn nước đại dương.
Một chi tiết địa lý ít người biết: phần lớn khối nước sâu của Biển Đen gần như không có ô xy hoà tan và chứa khí hydro sunfua, vì nước mặt nhạt nằm đè lên nước sâu mặn nặng, hai lớp gần như không trộn lẫn. Sự sống tập trung ở lớp nước phía trên. Cũng nhờ thiếu ô xy mà nhiều xác tàu cổ dưới đáy được bảo tồn tốt hiếm có.
Quanh bờ là những vùng rất khác nhau: đồng bằng đất đen màu mỡ của Ukraine và miền nam nước Nga phía bắc; châu thổ Danube ở Romania; bờ biển du lịch của Bulgaria; vùng núi Kavkaz của Gruzia ở phía đông; dải bờ bắc Thổ Nhĩ Kỳ ẩm, trồng chè và hạt phỉ. Chữ "đất đen" ở đây là loại đất giàu mùn, nằm trong số loại đất trồng trọt tốt nhất thế giới, nguồn gốc của vựa lúa mì.
Sáu nước ven bờ và vai trò kinh tế
Mỗi nước ven Biển Đen gắn với một nhóm hàng hoặc dịch vụ riêng (phác hoạ chung, mức độ thay đổi theo năm):
| Nước | Thế mạnh liên quan tới Biển Đen | Cảng hoặc điểm hay nhắc |
|---|---|---|
| Ukraine | Lúa mì, ngô, dầu hướng dương, quặng sắt | Các cảng quanh Odesa |
| Nga | Lúa mì, phân bón, dầu thô và sản phẩm dầu | Novorossiysk, một cảng dầu và ngũ cốc lớn |
| Romania | Ngũ cốc, cửa ra biển của sông Danube | Constanța, cảng lớn của EU trên Biển Đen |
| Bulgaria | Du lịch biển, nông sản, hoá chất | Varna, Burgas |
| Thổ Nhĩ Kỳ | Nắm hai eo biển ra Địa Trung Hải; chế biến bột mì, đóng tàu | Các eo Bosphorus và Dardanelles |
| Gruzia | Hành lang vận tải từ Kavkaz và Trung Á ra biển | Poti, Batumi |
Hai nước Romania và Bulgaria là thành viên EU, nên một phần bờ Biển Đen cũng là biên giới biển của EU. Thổ Nhĩ Kỳ quản lý việc tàu qua hai eo biển theo Công ước Montreux năm 1936, một văn kiện vẫn được nhắc mỗi khi có tin về tàu đi lại ở cửa Biển Đen.
Từ cánh đồng lúa mì phía bắc Biển Đen tới gói mì ở Việt Nam
Ukraine và Nga cộng lại chiếm khoảng một phần tư tới gần một phần ba lượng lúa mì xuất khẩu của thế giới, và phần lớn lượng dầu hướng dương xuất khẩu (số liệu tham khảo, thay đổi mạnh theo năm). Khi tuyến hàng ở đây gặp rủi ro, chuỗi truyền dẫn thường đi như sau:
- Giá lúa mì, ngô trên các sàn giao dịch thế giới phản ứng ngay, vì người mua lo nguồn cung từ Biển Đen bị gián đoạn.
- Phí bảo hiểm cho tàu chở hàng vào Biển Đen tăng, một số chủ tàu từ chối nhận chuyến, cước chở ngũ cốc tăng.
- Các nước nhập khẩu lớn ở Bắc Phi, Trung Đông chuyển sang mua của Úc, Canada, Mỹ, Argentina, EU, khiến giá ở các nguồn này cũng nhích lên.
- Việt Nam không trồng lúa mì, nhập toàn bộ cho bột mì, mì gói, bánh mì, và nhập nhiều ngô, lúa mì làm thức ăn chăn nuôi. Dù phần lớn lúa mì làm bột của Việt Nam đến từ Úc, Mỹ, Canada, giá ở các nguồn đó đã bị kéo lên theo giá chung.
- Nhà máy bột mì, nhà máy mì ăn liền, nhà máy thức ăn chăn nuôi chịu chi phí đầu vào cao hơn, có thể điều chỉnh giá bán sau một thời gian, tuỳ lượng hàng đã mua trước.
Chuỗi này giải thích một điều nghe lạ: Việt Nam mua rất ít lúa mì trực tiếp từ vùng Biển Đen, nhưng vẫn chịu tác động từ đó. Lý do là thị trường ngũ cốc là một thị trường chung toàn cầu; khi một nguồn lớn rút đi, mọi nguồn khác đều đắt lên. Mức và thời điểm tác động thì không ai nói trước được.
Tổ chức khu vực và các mạch năng lượng
Vùng có Tổ chức Hợp tác Kinh tế Biển Đen, thành lập đầu thập niên 1990 với trụ sở ở Istanbul, gồm các nước ven biển và một số nước lân cận ở Balkan, Kavkaz. Tổ chức này lo hợp tác thương mại, giao thông, năng lượng, môi trường, nhưng ít có công cụ ràng buộc. Ngoài ra, các nước ven sông Danube có ủy ban chung về giao thông đường sông, vì Danube là tuyến chở hàng nối sâu vào Trung Âu.
Dưới đáy Biển Đen có các đường ống khí đốt nối Nga với Thổ Nhĩ Kỳ, từ đó đi tiếp sang châu Âu. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã phát hiện mỏ khí ở vùng biển của mình. Dầu thô từ Kazakhstan và vùng Caspi theo đường ống ra cảng Biển Đen rồi lên tàu qua eo Bosphorus. Vì thế tin về Biển Đen không chỉ liên quan tới ngũ cốc mà cả tới giá khí đốt châu Âu và lượng dầu trên thị trường.
Biển Đen còn là vùng du lịch biển lớn của Đông Âu và là ngư trường cá cơm, cá trích, cá bơn. Nghề cá ở đây đã nhiều lần suy giảm do ô nhiễm từ các sông và đánh bắt quá mức, sau đó hồi phục phần nào nhờ các nước cùng hạn chế.
Thuật ngữ hay gặp trong tin hàng hoá vùng Biển Đen
Tin ngũ cốc và hàng hải ở vùng này dùng một bộ từ riêng. Hiểu đúng nghĩa giúp bạn biết bản tin đang nói về rủi ro hay thiệt hại thật:
- Hành lang ngũ cốc: tuyến đi lại được các bên thoả thuận để tàu chở ngũ cốc rời cảng an toàn. Năm 2022 từng có một thoả thuận như vậy do Liên Hợp Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian, và thoả thuận đó đã không còn hiệu lực từ năm 2023; sau đó tàu vẫn đi lại theo những sắp xếp khác.
- Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh: khoản bảo hiểm thêm, tính theo phần trăm giá trị con tàu, cho mỗi chuyến vào vùng có rủi ro. Phí này tăng là cước tăng, dù không có tàu nào bị hư hại.
- Giá giao tại cảng Biển Đen: giá lúa mì đã lên tàu ở cảng xuất, chưa gồm cước và bảo hiểm tới nước mua. So giá này với giá lúa mì Úc hay Mỹ giao tại cảng của họ để thấy chênh lệch nguồn hàng.
- Niên vụ: ngũ cốc được tính theo niên vụ, thường bắt đầu từ mùa thu hoạch giữa năm chứ không theo năm dương lịch. Con số "xuất khẩu giảm" cần xem là so niên vụ nào.
Câu hỏi nên tự đặt mỗi khi đọc: bản tin đang nói về giá, về lượng hàng thực tế đã rời cảng, hay về rủi ro có thể xảy ra? Ba thứ đó khác nhau và thường bị viết lẫn trong cùng một đoạn.
Sợi dây giữa Biển Đen và người Việt
Ngoài lúa mì, dầu hướng dương là sợi dây rõ nhất. Một phần dầu ăn trên kệ siêu thị Việt Nam là dầu hướng dương hoặc dầu pha có nguồn gốc vùng này; khi nguồn cung từ Biển Đen giảm, giá dầu thực vật nói chung trên thế giới tăng, kéo cả dầu cọ, dầu đậu nành lên theo. Phân bón là sợi dây thứ ba: Nga là một trong những nước xuất khẩu phân đạm, phân kali lớn, giá phân thế giới ảnh hưởng chi phí trồng lúa, cà phê ở Việt Nam.
Về con người, nhiều thế hệ người Việt từng học tập, làm việc ở các nước Liên Xô cũ và Đông Âu, trong đó có Ukraine, Nga, Bulgaria, Romania. Cộng đồng người Việt ở các thành phố như Odesa, Kharkiv từng khá đông, buôn bán ở các chợ lớn. Bởi vậy tin từ vùng này có khi chạm tới chính người thân của nhiều gia đình Việt.
Ngược lại, Việt Nam bán sang vùng này điện thoại, linh kiện, thuỷ sản, cà phê, hạt điều, hàng dệt may, đi bằng tàu biển qua kênh Suez rồi eo Bosphorus, hoặc dỡ ở cảng Địa Trung Hải rồi chở tiếp. Thổ Nhĩ Kỳ là thị trường đáng kể của sợi và hàng tiêu dùng Việt Nam.
Đọc tin vùng Biển Đen: con số và hiểu lầm
"Biển Đen" khác "Biển Đông". Nghe na ná nhưng là hai vùng biển ở hai đầu lục địa Á Âu. Biển Đen nằm ở Đông Âu, Biển Đông nằm ở Đông Nam Á, phía đông Việt Nam.
Giá lúa mì "tăng vọt" trong một ngày. Phản ứng của sàn giao dịch thường mạnh lúc đầu rồi điều chỉnh. Con số đáng xem là giá trung bình nhiều tuần và lượng hàng thực tế rời cảng. Đã có chuyến tàu nào bị huỷ, hay mới là lo ngại?
Hiểu lầm: Việt Nam nhập nhiều lúa mì từ Biển Đen nên mới bị ảnh hưởng. Thực tế ảnh hưởng chủ yếu đi qua giá thế giới chung, như đã nói ở trên. Việc đổi nguồn nhập không giúp tránh hẳn tác động.
Hiểu lầm: eo Bosphorus đóng là Biển Đen bị cô lập hoàn toàn. Việc tàu đi qua hai eo biển được điều chỉnh theo Công ước Montreux, với quy định riêng cho tàu buôn và các loại tàu khác. Tàu buôn nhìn chung vẫn được đi lại trong thời bình, nên cần đọc kỹ bản tin nói về loại tàu nào.
Câu hỏi thường gặp
Biển Đen giáp những nước nào?
Biển Đen giáp sáu nước: Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Romania, Ukraine, Nga và Gruzia. Trong đó Romania và Bulgaria là thành viên Liên minh châu Âu, còn Thổ Nhĩ Kỳ nắm hai eo biển nối Biển Đen với Địa Trung Hải.
Vì sao gọi là Biển Đen?
Có nhiều giả thuyết về tên gọi, chẳng hạn liên quan tới cách người xưa dùng màu sắc để chỉ phương hướng, hoặc tới thời tiết dữ dội và màu nước sẫm khi giông bão. Không có cách giải thích nào được tất cả đồng ý.
Vì sao biến động ở Biển Đen làm giá lúa mì thế giới tăng?
Vì Ukraine và Nga cùng xuất khẩu một phần lớn lúa mì của thế giới qua các cảng Biển Đen. Khi tuyến hàng gặp rủi ro, người mua đổ sang nguồn khác, khiến giá chung trên thị trường toàn cầu tăng theo.
Việt Nam có nhập lúa mì từ vùng Biển Đen không?
Có nhưng không phải nguồn chính; phần lớn lúa mì làm bột của Việt Nam đến từ Úc, Mỹ, Canada. Dù vậy Việt Nam vẫn chịu tác động vì giá lúa mì ở mọi nguồn đều đi theo giá thế giới.
Tổ chức Hợp tác Kinh tế Biển Đen là gì?
Đó là tổ chức của các nước ven Biển Đen và một số nước lân cận, thành lập đầu thập niên 1990, trụ sở ở Istanbul. Tổ chức lo hợp tác về thương mại, giao thông, năng lượng, môi trường nhưng ít có công cụ ràng buộc.
Công ước Montreux quy định gì?
Công ước năm 1936 trao cho Thổ Nhĩ Kỳ quyền quản lý việc tàu qua eo Bosphorus và Dardanelles. Tàu buôn nhìn chung được tự do đi lại trong thời bình, còn tàu của các nước không ven Biển Đen bị giới hạn về loại, số lượng và thời gian lưu lại.