OPEC+ là cách gọi nhóm gồm các nước thuộc Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) cùng một số nước sản xuất dầu lớn ngoài khối, trong đó có Nga, họp định kỳ để thống nhất mỗi nước bơm bao nhiêu dầu nhằm giữ giá trong vùng họ mong muốn. Nhóm này không đặt giá, họ chỉ đặt lượng; giá vẫn do thị trường quyết định, và có những lần thị trường không đi theo ý họ.
OPEC được lập năm 1960 với năm nước sáng lập, sau mở rộng thêm nhiều thành viên ở Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latinh. Phần mở rộng thành OPEC+ hình thành từ cuối thập niên 2010, khi giá dầu rơi sâu và các nước xuất khẩu nhận ra khối cũ không đủ sức tự cân thị trường. Hiểu nhóm này vận hành ra sao giúp bạn đọc đúng những bản tin kiểu "OPEC+ bất ngờ cắt giảm" mà không nghĩ rằng giá dầu đã được "ấn định" ở một phòng họp.
Nhóm này thật ra làm gì trong một phiên họp
Mỗi phiên họp, các bộ trưởng dầu mỏ thống nhất một con số tổng: cả nhóm sẽ bơm bao nhiêu triệu thùng mỗi ngày trong các tháng tới. Con số tổng được chia ra thành hạn ngạch cho từng nước, tính từ một mức sản lượng gốc mà mỗi nước được ghi nhận. Thương lượng mức gốc này thường là phần khó nhất, vì nước nào cũng muốn mức gốc của mình cao để phần cắt giảm nhẹ đi.
Ngoài cắt giảm chung, mấy năm gần đây nhóm còn có kiểu "cắt giảm tự nguyện": một vài nước tự nhận cắt thêm ngoài phần đã thoả thuận, và cũng tự quyết định khi nào trả lại. Bản tin vì vậy hay có nhiều con số chồng lên nhau, phần cắt chính thức, phần cắt tự nguyện, phần bù cho những tháng sản xuất vượt, dễ làm người đọc tưởng nhóm cắt nhiều hơn thực tế.
Nhóm có một ban giám sát theo dõi xem từng nước có bơm đúng hạn ngạch không. Nhưng không có cơ chế phạt bằng tiền hay cấm vận nào cả. Sức ép chủ yếu là ngoại giao và uy tín, cùng với mối lo rằng nếu ai cũng bơm vượt thì giá rơi và tất cả cùng thiệt. Đây là điểm yếu cố hữu của mọi nhóm sản xuất muốn điều tiết thị trường.
Ba thứ quyết định sức nặng của OPEC+
Thị phần. Gộp lại, các nước OPEC+ chiếm một phần lớn sản lượng dầu thế giới, cỡ gần một nửa (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm). Phần còn lại đến từ Mỹ, Canada, Brazil, Na Uy và nhiều nước khác không tham gia thoả thuận và bơm theo tính toán riêng của từng hãng.
Công suất dự phòng. Đây là chi tiết người ngoài ít để ý: lượng dầu một nước có thể bơm thêm trong vài tuần nếu muốn. Phần lớn công suất này nằm ở một vài nước vùng Vịnh có mỏ lớn, chi phí thấp. Chính khoảng dư này cho nhóm công cụ để vừa cắt khi thừa, vừa bơm thêm khi thị trường căng. Khi công suất dự phòng mỏng, thị trường nhạy cảm hơn với mọi sự cố.
Sự đồng lòng. Mỗi nước cần tiền dầu cho ngân sách ở mức khác nhau. Nước dân đông, chi tiêu lớn cần giá cao hơn để cân đối; nước có quỹ dự trữ dày có thể chịu giá thấp lâu hơn. Khi lợi ích lệch nhau, việc giữ đúng hạn ngạch khó hơn, và đã có những lần nhóm chia rẽ dẫn tới cuộc đua bơm dầu làm giá lao dốc.
Một quyết định cắt sản lượng đi tới giá dầu theo thứ tự nào
Từ phòng họp tới con số trên bản tin, chuỗi truyền thường diễn ra như sau:
- Trước cuộc họp, các nguồn tin rò rỉ về phương án đang bàn. Giá dầu thường đã nhúc nhích từ đây, vì thị trường mua theo kỳ vọng.
- Nhóm công bố quyết định. Nếu mức cắt đúng như đồn đoán, giá có khi gần như không đổi, vì "đã phản ánh vào giá". Nếu nhiều hơn hoặc bất ngờ, giá phản ứng mạnh trong phiên.
- Trong các tuần sau, giới phân tích theo dõi số liệu xuất khẩu qua tàu chở dầu để xem các nước có cắt thật không. Có lúc cắt trên giấy lớn nhưng dầu thực tế rời cảng không giảm bao nhiêu.
- Nếu cắt thật và nhu cầu giữ vững, tồn kho thế giới rút dần, giá được đỡ. Nếu nhu cầu yếu đi cùng lúc, phần cắt chỉ đủ làm chậm đà giảm.
- Giá cao lên kích thích các nước ngoài nhóm, nhất là dầu đá phiến ở Mỹ, khoan thêm. Sau vài quý, phần sản lượng mới này có thể lấp chỗ trống mà nhóm vừa nhường ra.
Bước cuối là lý do vì sao OPEC+ luôn phải cân nhắc: giữ giá quá cao lâu ngày là tự nhường thị phần cho đối thủ. Người trong ngành gọi đây là thế kẹt giữa bảo vệ giá và bảo vệ thị phần, và cả nhóm đã có lúc chọn bên này, lúc chọn bên kia.
Vài mốc cũ giải thích vì sao nhóm luôn dè dặt
Những người theo dõi thị trường dầu lâu năm thường nhắc ba giai đoạn khi bàn về khối này. Giai đoạn đầu là cú sốc dầu năm 1973, khi một số nước xuất khẩu ngừng bán cho vài nước nhập khẩu và giá dầu tăng gấp nhiều lần trong thời gian ngắn. Từ đó các nước tiêu thụ lớn lập kho dự trữ khẩn cấp, tìm thêm nguồn dầu ngoài vùng Vịnh và tiết kiệm nhiên liệu, những thay đổi về sau làm giảm sức nặng của khối.
Giai đoạn thứ hai là giữa thập niên 1980. Giá cao kéo dài trước đó khiến các mỏ mới ở Biển Bắc, Alaska và nhiều nơi khác đi vào khai thác, trong khi nhu cầu giảm. Khối cắt sản lượng để giữ giá, nước gánh phần cắt lớn nhất mất dần khách, rồi đến lúc nước đó quay sang bơm mạnh trở lại và giá sụp. Bài học được truyền nhau trong ngành: một mình gánh phần cắt cho cả nhóm thì sớm muộn cũng không trụ nổi.
Giai đoạn thứ ba là đợt giá dầu rơi mạnh từ giữa thập niên 2010, khi dầu đá phiến Mỹ tăng nhanh. Khối thử để giá thấp nhằm ép đối thủ, nhưng chính ngân sách các nước trong khối cũng chịu không nổi. Đó là bối cảnh ra đời khuôn khổ OPEC+, kéo thêm các nước sản xuất lớn ngoài khối vào cùng gánh phần cắt.
Việt Nam liên quan tới OPEC+ ở đâu
Việt Nam không phải thành viên OPEC hay OPEC+. Sản lượng dầu thô của Việt Nam nhỏ so với các nước trong nhóm và Việt Nam vừa xuất khẩu một phần dầu thô, vừa nhập dầu thô cho nhà máy lọc và nhập xăng dầu thành phẩm. Vì vậy các quyết định của nhóm tác động lên Việt Nam theo đường gián tiếp qua giá thế giới, không qua cam kết nào.
Kênh rõ nhất là giá xăng dầu thành phẩm ở khu vực châu Á, mặt bằng được dùng để tính giá cơ sở trong nước. Một đợt cắt giảm làm giá dầu thô cao lên vài tháng thường kéo theo giá xăng, dầu diesel, dầu hoả khu vực, rồi tới giá bán lẻ ở Việt Nam qua các kỳ điều hành. Kênh thứ hai là khí hoá lỏng dùng nấu ăn: giá gas bình trong nước điều chỉnh hằng tháng theo mặt bằng giá khí thế giới, mà mặt bằng đó lại chịu ảnh hưởng của các nước vùng Vịnh.
Ở phía có lợi, các mỏ dầu Việt Nam bán dầu thô theo giá quốc tế nên giá cao giúp tăng nguồn thu. Ngoài ra, nhiều nước trong nhóm là thị trường của hàng nông sản, dệt may và lao động Việt Nam; khi giá dầu cao, các nền kinh tế này có thêm tiền chi tiêu, đơn hàng từ đó cũng có thể nhích lên.
Đọc tin về một phiên họp OPEC+
Những thuật ngữ và câu hỏi giúp bạn không bị cuốn theo tít:
- "Hạn ngạch" là mức trần được phép bơm, không phải mức đang bơm thật. Một số nước đã bơm dưới hạn ngạch vì mỏ già hoặc thiếu đầu tư, nên tăng hạn ngạch cho họ không làm thêm dầu nào ra thị trường.
- "Triệu thùng mỗi ngày" là đơn vị chuẩn. Tổng tiêu thụ thế giới khoảng một trăm triệu thùng mỗi ngày (số liệu tham khảo), nên mức cắt một triệu thùng là khoảng một phần trăm, nhỏ nhưng đủ làm giá dịch chuyển.
- "Gia hạn cắt giảm" nghĩa là giữ nguyên chính sách cũ thêm một thời gian, không phải cắt thêm. Tít bài viết "tiếp tục cắt giảm" dễ làm người đọc hiểu nhầm là có đợt cắt mới.
- "Tăng sản lượng dần" thường có lịch từng tháng và điều khoản có thể dừng giữa chừng. Đừng cộng hết cả lịch vào một lần.
- Câu nên tự hỏi: con số này so với hạn ngạch hay so với sản lượng thực tế tháng trước? Hai cách so cho hai kết luận khác nhau.
- Câu nên tự hỏi tiếp: có nước lớn nào ngoài nhóm đang tăng bơm cùng lúc không? Nếu có, tác động của quyết định sẽ nhỏ hơn tít bài gợi ý.
Hiểu lầm hay gặp và giới hạn thật của nhóm
Hiểu lầm: OPEC+ ấn định giá dầu. Thực tế nhóm chỉ đặt lượng. Họ có thể nhắm tới một vùng giá mong muốn, nhưng không công bố giá mục tiêu chính thức và không kiểm soát được nhu cầu thế giới hay đồng đô la.
Hiểu lầm: mọi thành viên làm theo quyết định chung. Thực tế tỷ lệ tuân thủ chênh lệch giữa các nước, có nước bơm vượt nhiều tháng. Nhóm thường xử lý bằng cách yêu cầu cắt bù trong các tháng sau, không có hình phạt cứng.
Hiểu lầm: OPEC+ luôn muốn giá dầu càng cao càng tốt. Giá quá cao làm nhu cầu chậm lại, đẩy người dùng sang năng lượng khác và giúp đối thủ ngoài nhóm giành thị phần. Nhiều thành viên muốn giá ổn định ở mức đủ cao cho ngân sách hơn là giá vọt lên rồi sụp.
Giới hạn: không chặn được cú sốc nhu cầu. Khi kinh tế thế giới rơi vào suy thoái đột ngột, như lúc đại dịch khiến hàng không và giao thông gần như đứng lại, mức cắt kỷ lục của nhóm vẫn không ngăn được giá rơi sâu trong một thời gian.
Câu hỏi thường gặp
OPEC và OPEC+ khác nhau thế nào?
OPEC là tổ chức chính thức của các nước xuất khẩu dầu, có ban thư ký và điều lệ riêng. OPEC+ là khuôn khổ hợp tác rộng hơn, gồm các nước OPEC cộng thêm một nhóm nước sản xuất dầu ngoài khối, cùng thoả thuận sản lượng nhưng không gộp thành một tổ chức.
Việt Nam có phải thành viên OPEC không?
Không. Việt Nam không tham gia OPEC hay OPEC+. Việt Nam chịu ảnh hưởng gián tiếp qua giá dầu và giá xăng dầu thành phẩm thế giới, những thứ dùng làm căn cứ tính giá trong nước.
Vì sao OPEC+ cắt giảm mà giá dầu vẫn giảm?
Có thể vì thị trường đã chờ sẵn mức cắt đó nên phản ánh trước vào giá, vì nhu cầu thế giới yếu hơn phần dầu bị cắt, hoặc vì các nước ngoài nhóm tăng bơm. Cắt sản lượng chỉ là một lực trong nhiều lực.
Công suất dự phòng là gì?
Đó là lượng dầu một nước có thể bơm thêm trong thời gian ngắn, thường vài tuần tới vài tháng, và duy trì được. Công suất này tập trung ở vài nước vùng Vịnh và là tấm đệm của thị trường khi có sự cố nguồn cung ở nơi khác.
OPEC+ họp bao lâu một lần?
Nhóm có các phiên họp định kỳ cấp bộ trưởng và các cuộc họp kỹ thuật thường xuyên hơn, cộng với những phiên họp bất thường khi thị trường biến động. Lịch cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn, nên nên xem tin chính thức gần nhất.
Một nước có thể rời OPEC không?
Có. Đã có những nước rời khối hoặc tạm ngừng tư cách thành viên vì muốn tự quyết sản lượng hoặc vì sản lượng của họ đã quá nhỏ. Rời khối không làm nước đó mất khách mua dầu, chỉ là không còn bị ràng buộc bởi hạn ngạch chung.