ToanCuc.comToàn Cục
Bầu cử và thể chế các nước

Bầu cử giữa kỳ là gì: nước Mỹ bầu lại Quốc hội giữa nhiệm kỳ tổng thống

Bầu cử giữa kỳ bầu lại toàn bộ Hạ viện và khoảng một phần ba Thượng viện Mỹ. Quốc hội nắm ngân sách, luật thuế, phê chuẩn hiệp ước nên kết quả chạm tới nhiều nước.

Midterm election day viewed from above: a calm crowd crossing a city square at noon, one man in a grey-green jacket in the center, tiny shadows, aerial wide shot

Bầu cử giữa kỳ là cuộc bầu cử Quốc hội Mỹ diễn ra vào khoảng giữa nhiệm kỳ bốn năm của tổng thống: cử tri bầu lại toàn bộ 435 ghế Hạ viện và khoảng một phần ba trong 100 ghế Thượng viện, cùng nhiều thống đốc và quan chức bang. Tổng thống không phải ra tranh cử, nhưng kết quả quyết định đảng nào nắm mỗi viện, tức quyết định tổng thống dễ hay khó thông qua luật và ngân sách trong hai năm còn lại.

Báo chí quốc tế theo dõi bầu cử giữa kỳ sát gần như bầu tổng thống, vì ở Mỹ chính Quốc hội chứ không phải tổng thống nắm hầu bao, viết luật thuế và phê chuẩn hiệp ước. Một Quốc hội đổi phe có thể làm đổi nhịp chính sách mà không cần đổi người ở Nhà Trắng.

Hai viện, hai nhịp nhiệm kỳ

Sự khác biệt giữa hai viện giải thích vì sao bầu cử giữa kỳ thay toàn bộ viện này nhưng chỉ thay một phần viện kia:

Hạ việnThượng viện
Số ghế435, chia theo dân số từng bang100, mỗi bang 2 ghế
Nhiệm kỳ2 năm6 năm
Bầu lại mỗi kỳToàn bộKhoảng một phần ba
Người đứng đầuChủ tịch Hạ viện, do đảng đa số chọnPhó tổng thống là chủ tịch danh nghĩa; điều hành thực tế là lãnh đạo phe đa số
Quyền riêngKhởi xướng luật về thuế, khởi động luận tộiPhê chuẩn hiệp ước, xác nhận bổ nhiệm, xét xử luận tội

Vì nhiệm kỳ Thượng viện so le, mỗi kỳ bầu cử chỉ một nhóm ghế được đem ra bầu, nên cục diện Thượng viện thay đổi chậm hơn. Có kỳ, nhóm ghế đem ra bầu phần lớn đang do một đảng nắm, đảng đó phải "giữ" nhiều ghế hơn đối thủ; các nhà phân tích gọi đó là bản đồ Thượng viện thuận hay khó cho từng phía.

Ranh giới các khu vực bầu cử Hạ viện được vẽ lại sau mỗi lần tổng điều tra dân số, phần lớn do cơ quan lập pháp từng bang làm. Cách vẽ ranh giới có thể làm lợi cho một phía, và báo chí Mỹ gọi việc vẽ có chủ đích đó là "gerrymandering". Vì vậy khi đọc rằng một đảng được nhiều phiếu chung hơn nhưng ít ghế hơn, một phần lời giải nằm ở bản vẽ khu vực chứ không chỉ ở cử tri.

Vì sao Quốc hội đáng theo dõi như tổng thống

Hiến pháp Mỹ chia quyền giữa ba nhánh, và nhánh lập pháp có những quyền tổng thống không thay được. Mọi khoản chi của chính phủ liên bang phải được Quốc hội thông qua thành luật phân bổ ngân sách. Luật thuế, bao gồm thuế quan khi Quốc hội trực tiếp định ra, phải qua hai viện. Hiệp ước quốc tế cần hai phần ba Thượng viện phê chuẩn. Các vị trí như bộ trưởng, thẩm phán liên bang, đại sứ do tổng thống đề cử nhưng phải được Thượng viện xác nhận.

Ở chiều ngược lại, tổng thống có quyền phủ quyết dự luật, và Quốc hội muốn vượt phủ quyết cần hai phần ba mỗi viện, một ngưỡng hiếm khi đạt được. Tổng thống cũng có một vùng quyền hành pháp tự ra quyết định, như sắc lệnh và một số biện pháp thương mại theo các đạo luật đã ủy quyền từ trước. Vì vậy cục diện thực tế là một cuộc kéo co: muốn làm việc lớn và lâu dài thì hai nhánh phải gặp nhau.

Ở Thượng viện còn một chi tiết người ngoài ít để ý: phần lớn dự luật cần 60 phiếu để chấm dứt tranh luận theo quy tắc nội bộ của viện, tức là đa số đơn thuần 51 phiếu thường chưa đủ. Một số loại luật ngân sách đi theo thủ tục riêng chỉ cần đa số đơn thuần, nên báo chí hay nhắc tới các "gói ngân sách đặc biệt" như con đường vòng.

Chính phủ chia rẽ nghĩa là gì

Khi đảng của tổng thống không nắm một hoặc cả hai viện, báo chí Mỹ gọi đó là chính phủ chia rẽ. Đây là trạng thái khá thường gặp trong lịch sử Mỹ, nhất là sau các kỳ bầu cử giữa kỳ, vì trong phần lớn các kỳ giữa kỳ thời hiện đại đảng của tổng thống bị mất ghế ở Hạ viện. Đó là mô tả số liệu đã qua, không phải quy luật bắt buộc cho kỳ sau.

Chính phủ chia rẽ không có nghĩa bộ máy tê liệt, mà nghĩa là luật lớn phải qua thương lượng. Hai hệ quả hay lên bản tin quốc tế: thứ nhất là các cuộc đối đầu về ngân sách, nếu tới hạn mà luật phân bổ chưa qua thì nhiều cơ quan liên bang phải tạm đóng cửa phần không thiết yếu, nhân viên nghỉ không lương; thứ hai là chuyện trần nợ, mức trần vay nợ của chính phủ liên bang do luật định, phải được Quốc hội nâng hoặc tạm hoãn định kỳ.

Khi chính phủ Mỹ tạm đóng cửa, một hệ quả mà người theo dõi kinh tế ở xa cũng thấy là một số số liệu thống kê định kỳ của Mỹ bị hoãn công bố, khiến thị trường thế giới phải đoán nhiều hơn. Các cuộc giằng co về trần nợ thì làm thị trường trái phiếu căng thẳng cho tới khi có thỏa thuận.

Kênh truyền về Việt Nam: từ phòng họp Quốc hội tới xưởng sản xuất

Chuyện Quốc hội Mỹ đi tới đời sống ở Việt Nam qua một chuỗi khá dài, theo thứ tự thường gặp:

  1. Quốc hội thông qua hoặc chặn các luật về thuế, trợ cấp công nghiệp, chương trình ưu đãi thương mại cho các nước đang phát triển, hoặc phê chuẩn thỏa thuận thương mại.
  2. Doanh nghiệp Mỹ điều chỉnh kế hoạch nhập hàng: mặt hàng nào sắp chịu thuế cao hơn, nguồn cung nào được ưu đãi.
  3. Đơn hàng tới các nhà máy ở các nước xuất khẩu, trong đó có Việt Nam, tăng giảm theo mặt hàng: dệt may, đồ gỗ, điện tử, thủy sản mỗi ngành một khác.
  4. Các cuộc đối đầu ngân sách và trần nợ làm đồng đô la và lãi suất trái phiếu Mỹ biến động, đi vào tỷ giá và dòng vốn ở các thị trường mới nổi.
  5. Người lao động, chủ xưởng và nhà đầu tư trong nước cảm nhận qua nhịp đơn hàng, giờ làm thêm và giá cả.

Ví dụ giả định: một dự luật trợ cấp sản xuất chip tại Mỹ được thông qua. Ngắn hạn, các nhà máy đóng gói, kiểm thử linh kiện ở Đông Nam Á có thể bị ảnh hưởng theo nhiều chiều, vừa có khách hàng mở rộng chuỗi, vừa có phần việc chuyển về Mỹ. Đọc tin, hãy hỏi luật đó tác động tới khâu nào của chuỗi, đừng dừng ở tiêu đề.

Hiểu lầm hay gặp

"Bầu cử giữa kỳ là bầu lại tổng thống." Không. Tổng thống không có tên trên lá phiếu giữa kỳ. Tuy vậy báo chí thường coi đây là thước đo tâm lý cử tri với chính quyền đương nhiệm.

"Đảng nắm Hạ viện là nắm Quốc hội." Quốc hội gồm hai viện, luật phải qua cả hai. Mỗi viện có thể do một đảng nắm, và Thượng viện còn ngưỡng 60 phiếu cho phần lớn dự luật.

"Thượng nghị sĩ bang lớn có nhiều phiếu hơn." Ở Thượng viện mỗi thượng nghị sĩ một phiếu, mỗi bang hai ghế, bang đông dân hay ít dân như nhau. Sự khác biệt theo dân số chỉ có ở Hạ viện.

"Đóng cửa chính phủ là chính phủ Mỹ vỡ nợ." Đóng cửa chính phủ là tạm ngừng các hoạt động không thiết yếu vì chưa có luật chi tiêu. Vỡ nợ là không trả được nghĩa vụ nợ, liên quan tới trần nợ. Hai chuyện khác nhau, dù đều xuất phát từ Quốc hội, và nghĩa vụ trả nợ vẫn được ưu tiên ngay cả khi các cơ quan đóng cửa.

"Kết quả đêm bầu cử là cuối cùng." Nhiều ghế sát nút cần vài ngày tới vài tuần để đếm xong, một số bang còn có vòng bầu lại khi không ai đạt quá nửa. Cục diện một viện có khi chỉ rõ sau cả tuần.

Cách đọc một bản tin bầu cử giữa kỳ

Bản tin giữa kỳ thường đưa nhiều con số cùng lúc. Vài điểm giúp không hiểu sai:

  • "Đa số" ở Hạ viện là 218 ghế trở lên; ở Thượng viện là 51, hoặc 50 cộng phiếu quyết định của phó tổng thống khi hòa.
  • "Lật ghế": ghế chuyển từ đảng này sang đảng kia. Số ghế lật mới là thước đo thay đổi, không phải tổng phiếu toàn quốc.
  • "Phiếu chung toàn quốc cho Hạ viện": tổng phiếu mỗi đảng ở mọi khu vực, đáng xem để hiểu tâm lý nhưng không quy đổi thẳng thành ghế, vì ranh giới khu vực bầu cử do các bang vẽ.
  • "Ghế mở": ghế không có người đương nhiệm tái tranh cử, thường cạnh tranh hơn.
  • Câu hỏi nên đặt: bản tin đang nói về Hạ viện hay Thượng viện? Ghế nào còn đang đếm? Đa số mới là bao nhiêu ghế, đủ thông qua luật một mình hay vẫn phải thương lượng?

Một đa số rất mỏng, chỉ hơn vài ghế, trong thực tế khiến đảng nắm viện khó giữ kỷ luật biểu quyết, vì chỉ cần vài thành viên bỏ phiếu khác là dự luật không qua. Con số đa số cần đọc cùng với độ dày của nó.

Bầu cử giữa kỳ làm được gì, không làm được gì

Bầu cử giữa kỳ thay đổi được cán cân lập pháp: đảng nào chủ trì các ủy ban, đặt chương trình nghị sự, mở các cuộc điều trần. Ủy ban là nơi dự luật được soạn, sửa hoặc nằm im; ai làm chủ tịch ủy ban có quyền rất thực tế với dòng chảy của luật, kể cả luật thương mại và luật về công nghệ mà các nước khác theo dõi.

Nó không thay được tổng thống, không đổi được các thẩm phán tòa án tối cao đang tại vị, cũng không lập tức xóa các luật đã có hiệu lực. Luật cũ muốn sửa vẫn phải đi đủ quy trình qua hai viện và chữ ký hoặc sự vượt phủ quyết. Vì thế những bản tin kiểu "kết quả giữa kỳ sẽ đảo ngược mọi chính sách" thường đơn giản hóa quá mức.

Với người đọc ở Việt Nam, điểm thực dụng là: sau kỳ giữa kỳ, nên theo dõi xem viện nào đổi phe và ai nắm các ủy ban liên quan tới thương mại, tài chính, đối ngoại. Đó là nơi những thay đổi chạm tới hàng xuất khẩu, dòng vốn và thị thực thường bắt đầu, chậm nhưng rõ hơn những lời tuyên bố trong đêm bầu cử.

Câu hỏi thường gặp

Bầu cử giữa kỳ Mỹ diễn ra khi nào?

Bầu cử giữa kỳ diễn ra vào tháng Mười Một, hai năm sau mỗi kỳ bầu tổng thống, tức khoảng giữa nhiệm kỳ bốn năm. Ngày bầu cũng là thứ Ba sau thứ Hai đầu tiên của tháng Mười Một.

Bầu cử giữa kỳ bầu những ghế nào?

Cử tri bầu lại toàn bộ 435 ghế Hạ viện và khoảng một phần ba trong 100 ghế Thượng viện. Nhiều bang còn bầu thống đốc, nghị viện bang và quan chức địa phương cùng ngày.

Vì sao Thượng viện chỉ bầu một phần ba?

Vì thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ sáu năm và được chia thành ba nhóm so le. Cứ hai năm một nhóm hết nhiệm kỳ và được bầu lại, giúp Thượng viện thay đổi chậm và giữ tính liên tục.

Chính phủ chia rẽ là gì?

Chính phủ chia rẽ là khi đảng của tổng thống không nắm một hoặc cả hai viện Quốc hội. Khi đó các luật lớn và ngân sách phải qua thương lượng giữa hai đảng, và đối đầu ngân sách dễ xảy ra hơn.

Đóng cửa chính phủ Mỹ là gì?

Đó là khi tới hạn mà Quốc hội chưa thông qua luật chi tiêu, nên các cơ quan liên bang phải tạm ngừng hoạt động không thiết yếu. Các dịch vụ thiết yếu vẫn chạy, nhưng một số số liệu thống kê và thủ tục có thể bị chậm.

Kết quả bầu cử giữa kỳ có ảnh hưởng tới Việt Nam không?

Ảnh hưởng đi qua các luật về thuế, thương mại, trợ cấp công nghiệp và các cuộc đối đầu ngân sách làm đồng đô la biến động. Tác động thường chậm và theo từng ngành, không thay đổi ngay sau đêm bầu cử.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138