ToanCuc.comToàn Cục
Bầu cử và thể chế các nước

Bỏ phiếu bắt buộc là gì: người Úc phải đi bầu và cách xếp hạng ứng viên

Ở Úc, công dân đủ tuổi phải đăng ký và đi bầu, không đi có thể bị phạt nhẹ. Cử tri xếp hạng ứng viên, phiếu được chuyển dần tới khi có người quá nửa.

Preference counting volunteers in a community hall: a woman in a teal green vest stacks blank ballot slips into piles on a long table, others bent over sheets, warm evening light

Bỏ phiếu bắt buộc là quy định buộc công dân đủ tuổi phải đăng ký cử tri và có mặt bỏ phiếu; ở Úc, áp dụng cho bầu cử liên bang từ năm 1924, người không đi bầu mà không có lý do chính đáng sẽ nhận thư yêu cầu giải trình và có thể bị phạt một khoản nhỏ. Luật bắt buộc có mặt và nhận phiếu, còn trong phòng bỏ phiếu kín, cử tri vẫn tự quyết điền gì lên lá phiếu.

Úc cũng nổi tiếng với cách bỏ phiếu ưu tiên: cử tri không chỉ chọn một người mà xếp thứ tự tất cả ứng viên. Hai đặc điểm này đi cùng nhau làm bầu cử Úc khác hẳn Mỹ hay Anh, và giải thích vì sao tin bầu cử Úc hay nhắc tới "phiếu ưu tiên chuyển sang" hay "kết quả hai đảng".

Bỏ phiếu bắt buộc vận hành ra sao trong thực tế

Công dân Úc từ 18 tuổi phải đăng ký vào danh sách cử tri và cập nhật địa chỉ khi chuyển nhà. Vào ngày bầu, mỗi cử tri được đánh dấu tên khi nhận phiếu. Sau bầu cử, Ủy ban Bầu cử Úc, một cơ quan độc lập, đối chiếu danh sách và gửi thư cho những ai không có tên đã nhận phiếu, hỏi lý do. Ốm, đi xa, lý do chính đáng được chấp nhận; nếu không trả lời hoặc lý do không hợp lệ, người đó nhận một khoản phạt hành chính nhỏ, và chỉ khi tiếp tục không xử lý thì mới có thể dẫn tới tòa.

Để việc bắt buộc không thành gánh nặng, bầu cử liên bang ở Úc luôn rơi vào thứ Bảy, có nhiều cách bỏ phiếu sớm, bỏ phiếu qua thư, có điểm bầu lưu động tới bệnh viện, viện dưỡng lão và vùng xa. Cử tri ở nước ngoài có thể bỏ phiếu tại cơ quan đại diện hoặc qua thư.

Kết quả là tỷ lệ đi bầu ở Úc thường khoảng chín phần mười cử tri đăng ký, số liệu tham khảo, thay đổi theo kỳ, cao hơn nhiều so với các nước bầu tự nguyện. Những nước khác cũng có hình thức bỏ phiếu bắt buộc, với mức độ thực thi khác nhau, có thể kể tới Bỉ, Brazil, Argentina, Singapore.

Cảnh ngày bầu cử ở Úc

Vì gần như ai cũng phải đi bầu, ngày bầu cử ở Úc mang dáng dấp một ngày sinh hoạt cộng đồng. Điểm bầu thường là trường tiểu học, hội trường khu phố. Trước cổng, người của các đảng và ứng viên độc lập đứng phát tờ hướng dẫn gợi ý cách xếp thứ tự ứng viên; cử tri có thể nhận hoặc không, và tờ đó không có giá trị gì trong phòng bỏ phiếu.

Nhiều trường tận dụng ngày này để gây quỹ: phụ huynh nướng xúc xích kẹp bánh mì, bày bánh tự làm, bán cho cử tri vừa bầu xong. Món xúc xích ấy được người Úc gọi đùa là "xúc xích dân chủ", và ảnh chụp các chính khách xếp hàng mua nó đã thành quen thuộc trên báo mỗi mùa bầu cử. Đây là chi tiết vui, nhưng cũng cho thấy quy mô tham gia rất rộng.

Trong phòng bỏ phiếu, cử tri nhận hai lá phiếu: một lá nhỏ cho Hạ viện, một lá rất dài cho Thượng viện. Cách điền hai lá khác nhau, và nhân viên điểm bầu thường nhắc lại hướng dẫn ngắn gọn cho từng người. Phiếu điền sai cách bị coi là phiếu không hợp lệ, gọi là phiếu hỏng; một số người cố ý bỏ phiếu trắng, điều mà luật không ngăn được.

Bỏ phiếu ưu tiên: một ví dụ giả định đếm qua ba vòng

Ở Hạ viện, mỗi khu vực bầu một ghế. Cử tri đánh số 1, 2, 3… cạnh tất cả ứng viên. Nếu không ai được quá nửa số phiếu ưu tiên số 1, ứng viên ít phiếu nhất bị loại và phiếu của họ được chuyển cho lựa chọn kế tiếp ghi trên mỗi lá. Ví dụ giả định một khu vực có 100.000 phiếu hợp lệ:

Ứng viênVòng 1Vòng 2 (loại D)Vòng 3 (loại C)
A41.00043.00048.000
B35.00037.00052.000
C16.00020.000bị loại
D8.000bị loại

A dẫn ở vòng một nhưng không quá nửa. Phiếu của D chuyển sang các lựa chọn số 2, rồi phiếu của C chuyển tiếp, và B vượt quá 50.000 ở vòng ba, đắc cử. Trong hệ thống "người về đầu thắng" như ở Anh, A đã thắng ngay từ đầu. Đây là lý do đảng nhỏ ở Úc có sức ảnh hưởng qua việc hướng dẫn cử tri xếp thứ tự, dù ít khi tự giành ghế.

Vì phiếu được chuyển đầy đủ, cử tri ủng hộ một ứng viên nhỏ không sợ "phí phiếu": lựa chọn số 1 thể hiện ý mình, lựa chọn sau vẫn được tính khi người đầu tiên bị loại. Ở Hạ viện, cử tri phải đánh số đủ mọi ô thì phiếu mới hợp lệ, nên khu vực có nhiều ứng viên thì lá phiếu dài và dễ điền sai hơn.

Thượng viện, thủ tướng và những cuộc thay lãnh đạo giữa kỳ

Thượng viện Úc bầu theo một kiểu tỷ lệ khác: mỗi bang bầu nhiều thượng nghị sĩ cùng lúc, cử tri có thể đánh số các đảng ở phần trên lá phiếu hoặc đánh số từng ứng viên ở phần dưới. Phiếu được chuyển theo hạn ngạch, nên các đảng nhỏ và ứng viên độc lập dễ có ghế ở Thượng viện hơn ở Hạ viện. Chính phủ vì vậy thường không nắm đa số Thượng viện và phải thương lượng để thông qua luật.

Úc theo mô hình đại nghị: đảng hoặc liên minh nắm đa số Hạ viện lập chính phủ, lãnh đạo của họ làm thủ tướng. Hai lực lượng lớn quen thuộc là Công đảng và liên minh phe bảo thủ gồm đảng Tự do với đối tác ở nông thôn. Nhiệm kỳ Hạ viện tối đa ba năm, ngắn hơn nhiều nước, nên nhịp bầu cử ở Úc dày.

Giống Anh, thủ tướng Úc có thể thay đổi giữa nhiệm kỳ khi nghị sĩ của đảng cầm quyền bỏ phiếu chọn lãnh đạo mới, người Úc gọi là cuộc "lật ghế lãnh đạo". Trong khoảng hai thập kỷ đầu thế kỷ này, chuyện này xảy ra vài lần, sau đó các đảng lớn sửa quy tắc nội bộ để làm việc thay lãnh đạo khi đang cầm quyền khó hơn.

Bỏ phiếu bắt buộc làm được gì và không làm được gì

Làm được: tỷ lệ đi bầu cao và ổn định. Khi gần như mọi người đều đi bầu, kết quả ít phụ thuộc vào việc phe nào vận động được người ủng hộ ra khỏi nhà. Chiến dịch tranh cử ở Úc vì thế ít dồn sức vào "kéo cử tri đi bầu", mà dồn vào thuyết phục nhóm cử tri chưa quyết định.

Không làm được: buộc cử tri chọn kỹ. Luật chỉ buộc có mặt. Một phần nhỏ lá phiếu luôn không hợp lệ, có lá do điền sai, có lá do cố ý để trống. Tỷ lệ phiếu không hợp lệ thường được ghi nhận cao hơn ở những khu vực có nhiều cử tri mới hoặc nhiều người không quen tiếng Anh.

Phiếu "con lừa". Người Úc dùng cụm này để gọi lá phiếu đánh số lần lượt từ trên xuống dưới mà không cân nhắc. Vì kiểu phiếu này có thể cho ứng viên đứng đầu danh sách một lợi thế nhỏ, thứ tự tên trên lá phiếu được bốc thăm, không xếp theo bảng chữ cái hay theo đảng.

Không thay được hệ thống kiểm phiếu. Tỷ lệ đi bầu cao không làm việc đếm nhanh hơn. Với phiếu ưu tiên phải chuyển nhiều vòng và phiếu thư về muộn, một số khu vực sát nút vẫn cần nhiều ngày mới có kết quả, có khi phải đợi hơn một tuần.

Kênh truyền về Việt Nam

Úc là điểm đến du học lớn của sinh viên Việt Nam, và có một cộng đồng người gốc Việt đông đảo, phần lớn là công dân Úc, tức cũng thuộc diện bắt buộc đi bầu. Chính sách thị thực du học, quyền làm thêm, quyền ở lại sau tốt nghiệp và các chương trình thị thực lao động kết hợp kỳ nghỉ cho người trẻ Việt Nam đều do chính phủ Úc điều chỉnh, có thể đổi theo chính phủ và ưu tiên về nhập cư sau mỗi kỳ bầu.

Về kinh tế, Úc là nước xuất khẩu lớn quặng sắt, than, khí đốt, lúa mì, và là đối tác thương mại đáng kể của Việt Nam ở cả hai chiều: Việt Nam nhập nguyên liệu, lúa mì, bông, còn xuất điện tử, dệt may, thủy sản, nông sản sang Úc. Đồng đô la Úc gắn chặt với giá nguyên liệu thế giới, nên biến động của nó ảnh hưởng tới học phí, sinh hoạt phí quy ra tiền Việt của du học sinh.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ có con học năm hai ở Melbourne. Chính sách mới về giới hạn số giờ làm thêm của du học sinh, nếu được ban hành, sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập tự trang trải của con. Theo dõi chính sách thực thi, ngày hiệu lực cụ thể, quan trọng hơn theo dõi khẩu hiệu tranh cử.

Cách đọc một bản tin bầu cử Úc

Tin bầu cử Úc có vài thuật ngữ riêng:

  • "Phiếu sơ cấp": phiếu ưu tiên số 1. Phần trăm phiếu sơ cấp cho thấy ai được chọn đầu tiên, chưa phải ai thắng.
  • "Kết quả ưu tiên hai đảng": tỷ lệ cuối cùng khi mọi phiếu đã chuyển về hai lực lượng lớn. Thăm dò ở Úc thường công bố con số này.
  • "Ghế sát nút": khu vực mà tỷ lệ hai bên chỉ chênh vài điểm, có thể phải đếm nhiều ngày vì còn phiếu thư và phiếu ưu tiên phải chuyển.
  • "Quốc hội treo": không phe nào có quá nửa Hạ viện, phải thương lượng với các nghị sĩ độc lập và đảng nhỏ.
  • Câu hỏi nên đặt: con số là phiếu sơ cấp hay kết quả hai đảng? Khu vực này đã chuyển hết phiếu ưu tiên chưa? Bản tin nói về Hạ viện hay Thượng viện?

Hiểu lầm hay gặp: nghĩ rằng bỏ phiếu bắt buộc nghĩa là ép cử tri chọn một ai đó. Thực tế luật chỉ buộc có mặt và nhận phiếu, cử tri vẫn có thể để trống hoặc điền không hợp lệ trong phòng kín. Hiểu lầm khác: nghĩ ứng viên về nhất phiếu sơ cấp là thắng; với bỏ phiếu ưu tiên, thứ tự có thể đảo sau khi chuyển phiếu.

Câu hỏi thường gặp

Bỏ phiếu bắt buộc là gì?

Bỏ phiếu bắt buộc là quy định buộc công dân đủ tuổi phải đăng ký cử tri và có mặt nhận phiếu trong các kỳ bầu cử. Người không đi bầu mà không có lý do chính đáng có thể bị phạt, nhưng nội dung lá phiếu vẫn là bí mật của cử tri.

Không đi bầu ở Úc bị phạt bao nhiêu?

Người không đi bầu nhận thư yêu cầu giải trình từ Ủy ban Bầu cử Úc. Nếu không có lý do chính đáng thì phải nộp một khoản phạt hành chính nhỏ; mức cụ thể do luật quy định và có thể thay đổi theo thời gian.

Bỏ phiếu ưu tiên hoạt động thế nào?

Cử tri đánh số thứ tự cho các ứng viên. Nếu không ai được quá nửa phiếu số 1, người ít phiếu nhất bị loại và phiếu của họ chuyển sang lựa chọn kế tiếp, lặp lại tới khi có người quá nửa.

Vì sao bầu cử Úc luôn vào thứ Bảy?

Bầu cử liên bang Úc theo luật diễn ra vào thứ Bảy để phần lớn người dân không phải nghỉ làm khi đi bầu. Kết hợp với bỏ phiếu sớm và qua thư, điều này giúp việc bắt buộc đi bầu không thành gánh nặng.

Những nước nào có bỏ phiếu bắt buộc?

Ngoài Úc, một số nước như Bỉ, Brazil, Argentina, Singapore cũng có quy định bỏ phiếu bắt buộc. Mức độ thực thi và chế tài giữa các nước khác nhau khá nhiều.

Thủ tướng Úc được chọn thế nào?

Thủ tướng Úc là lãnh đạo của đảng hoặc liên minh nắm đa số Hạ viện. Người dân không bầu trực tiếp thủ tướng, và đảng cầm quyền có thể thay lãnh đạo, tức thay thủ tướng, giữa nhiệm kỳ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138