ToanCuc.comToàn Cục
Bầu cử và thể chế các nước

Đại cử tri đoàn là gì: vì sao tổng thống Mỹ thắng nhờ 270 phiếu đại cử tri

Đại cử tri đoàn Mỹ có 538 phiếu, cần 270 để thắng. Cơ chế bang thắng lấy hết, bang chiến trường, khi phiếu phổ thông và kết quả lệch nhau, cách đọc bản tin.

Election ballot box close-up: hands in a dusty blue sleeve drop a blank folded ballot into a clear box on a plain wooden table, soft morning window light

Đại cử tri đoàn là cơ chế Mỹ dùng để chọn tổng thống: cử tri mỗi bang bỏ phiếu, nhưng thứ quyết định không phải tổng số phiếu cả nước mà là 538 phiếu đại cử tri chia theo bang, ứng viên nào gom được ít nhất 270 phiếu là thắng. Ở gần hết các bang, ai thắng phiếu phổ thông trong bang, dù chỉ hơn vài nghìn phiếu, sẽ lấy trọn số đại cử tri của bang đó. Vì vậy cuộc đua tổng thống Mỹ thực chất là cuộc đua cộng dồn từng bang, không phải cộng dồn từng người.

Khi đọc tin bầu cử Mỹ, bạn sẽ gặp những câu như "ứng viên A đã có 250 phiếu đại cử tri", "bang B được xướng tên", "kết quả phụ thuộc vào vài bang chiến trường". Hiểu được cơ chế này thì những dòng tin đó mới có nghĩa, và bạn cũng hiểu vì sao có lúc người được nhiều phiếu hơn trên cả nước vẫn không vào Nhà Trắng.

Con số 538 và 270 từ đâu ra

Số đại cử tri của mỗi bang bằng tổng số ghế bang đó có trong hai viện Quốc hội Mỹ. Hạ viện có 435 ghế chia theo dân số, Thượng viện có 100 ghế, mỗi bang hai ghế bất kể lớn nhỏ. Cộng thêm 3 đại cử tri cho thủ đô Washington, vốn không phải bang nhưng được trao phiếu theo một tu chính án hiến pháp, ra tổng 538. Quá nửa của 538 là 270, nên con số 270 xuất hiện trong mọi bản tin.

Cách tính này tạo ra một điểm người ngoài ít để ý: bang đông dân như California có nhiều đại cử tri nhất, nhưng bang ít dân vẫn luôn có tối thiểu 3 phiếu nhờ hai ghế Thượng viện cộng một ghế Hạ viện. Tính theo đầu người, một lá phiếu ở bang nhỏ "nặng" hơn một chút so với bang lớn. Đây là phần thiết kế cố ý từ thời lập quốc, nhằm giữ tiếng nói cho các bang nhỏ trong một liên bang.

Số ghế Hạ viện của từng bang được chia lại sau mỗi lần tổng điều tra dân số mười năm một lần. Bang nào dân tăng nhanh có thể được thêm ghế, tức thêm đại cử tri, bang nào dân giảm tương đối thì mất bớt. Vì vậy bản đồ đại cử tri thay đổi chậm theo thập kỷ, và các nhà phân tích luôn ghi rõ họ đang dùng bảng phân bổ của lần điều tra dân số nào.

Một lá phiếu đi tới Nhà Trắng qua mấy chặng

Từ lúc một cử tri ở bang Ohio, giả sử vậy, bỏ phiếu cho tới khi tổng thống nhậm chức, lá phiếu đó đi qua một chuỗi bước theo luật liên bang và luật từng bang:

  1. Ngày bầu cử đầu tháng Mười Một, cử tri chọn ứng viên tổng thống, thật ra là chọn danh sách đại cử tri mà đảng của ứng viên đó đã đăng ký ở bang.
  2. Bang đếm phiếu, rồi chứng nhận kết quả chính thức. Ở 48 bang và thủ đô Washington, danh sách đại cử tri của ứng viên thắng phiếu phổ thông trong bang được nhận trọn. Riêng Maine và Nebraska chia một phần phiếu theo từng khu vực bầu cử Hạ viện.
  3. Giữa tháng Mười Hai, các đại cử tri họp tại thủ phủ bang mình và bỏ phiếu chính thức cho tổng thống và phó tổng thống.
  4. Đầu tháng Một năm sau, Quốc hội họp phiên chung để đếm phiếu đại cử tri của các bang và công bố kết quả.
  5. Ngày 20 tháng Một, tổng thống mới tuyên thệ nhậm chức.

Nếu không ai đạt 270, chẳng hạn khi có ứng viên thứ ba lấy được vài bang, Hạ viện mới sẽ bầu tổng thống theo cách đặc biệt: mỗi bang chỉ có một phiếu, do phái đoàn dân biểu của bang đó quyết định. Trường hợp này hiếm, nhưng nằm sẵn trong hiến pháp.

Bang thắng lấy hết và chuyện "bang chiến trường"

Vì gần như mọi bang trao trọn đại cử tri cho người thắng, hơn một phiếu hay hơn một triệu phiếu trong bang đều cho cùng một kết quả. Nhiều bang có xu hướng nghiêng rõ về một trong hai đảng lớn là Đảng Dân chủ hoặc Đảng Cộng hòa qua nhiều kỳ bầu cử liền, nên kết quả ở đó gần như ai cũng đoán trước. Chiến dịch tranh cử vì thế dồn tiền quảng cáo, lịch đi vận động và người gõ cửa vào một nhóm nhỏ bang mà tỷ lệ hai bên sát nhau, gọi là bang chiến trường hay bang dao động.

Hệ quả thực tế: một cử tri ở bang chiến trường nhận rất nhiều cuộc gọi, tin nhắn, quảng cáo truyền hình; một cử tri ở bang nghiêng hẳn về một phía có thể gần như không gặp ứng viên nào ghé qua. Danh sách bang chiến trường cũng không cố định, nó thay đổi theo dịch chuyển dân cư, kinh tế địa phương và từng kỳ bầu cử, nên một bang từng "dao động" có thể trở thành bang nghiêng về một phía sau vài kỳ, và ngược lại.

Khi bản tin nói "kết quả nằm trong tay vài bang", hãy hiểu theo nghĩa số học: cộng các bang đã chắc của mỗi bên lại, phần còn thiếu để tới 270 chỉ có thể lấp bằng những bang đang sát nút. Đây là mô tả cách cộng phiếu, không phải nhận định bên nào mạnh hơn.

Hiểu lầm hay gặp và thực tế

"Ai được nhiều phiếu nhất cả nước thì thắng." Không nhất thiết. Vì phiếu được tính theo bang, một ứng viên có thể thắng sít sao ở nhiều bang đông đại cử tri và thua đậm ở những bang khác, tổng phiếu phổ thông cả nước thấp hơn đối thủ mà vẫn đủ 270. Tình huống này đã xảy ra vài lần trong lịch sử Mỹ, trong đó hai lần ở khoảng hai thập kỷ đầu thế kỷ này.

"Đại cử tri là những người có quyền tự chọn tổng thống." Trên lý thuyết đại cử tri là người bỏ phiếu, nhưng họ thường là thành viên trung thành do đảng chọn, và nhiều bang có luật buộc họ bỏ phiếu theo kết quả bang. Trường hợp đại cử tri bỏ phiếu khác đi, gọi là đại cử tri bất tuân, rất hiếm và chưa bao giờ làm đổi kết quả chung cuộc.

"Ngày bầu cử là ngày có kết quả chính thức." Đêm bầu cử chỉ có kết quả dự phóng do các hãng truyền thông tính từ số phiếu đã đếm. Kết quả chính thức đến sau khi bang chứng nhận, đại cử tri bỏ phiếu và Quốc hội đếm phiếu, kéo dài sang đầu năm sau.

"Đại cử tri đoàn là một cơ quan họp thường xuyên." Đại cử tri đoàn không có trụ sở, không họp chung một chỗ. Mỗi bốn năm, đại cử tri mỗi bang họp riêng tại bang mình đúng một lần để bỏ phiếu rồi giải tán.

Kênh truyền về Việt Nam: vì sao người ở xa cũng để ý

Người Việt theo dõi bầu cử Mỹ không phải để cổ vũ ai, mà vì chính sách của chính quyền Mỹ chạm tới túi tiền ở đây qua vài kênh cụ thể. Kênh thứ nhất là thương mại: Mỹ là một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của hàng Việt Nam như dệt may, đồ gỗ, giày dép, điện tử. Chính sách thuế nhập khẩu của chính quyền mới có thể làm đơn hàng của một xưởng may ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, tăng hoặc chững lại.

Kênh thứ hai là tài chính: trong những tuần sát ngày bầu cử, thị trường thế giới thường biến động vì chưa rõ kết quả, đồng đô la và lãi suất trái phiếu Mỹ dao động, kéo theo tỷ giá và tâm lý trên thị trường chứng khoán trong nước. Kênh thứ ba là con người: chính sách thị thực du học, lao động, nhập cư thay đổi theo chính quyền, ảnh hưởng tới gia đình có con đang tính đi học ở Mỹ hay có người thân định cư bên đó.

Ví dụ giả định: một gia đình đang chuẩn bị hồ sơ du học cho con vào mùa thu năm sau. Kết quả bầu cử tháng Mười Một chưa làm thay đổi gì ngay, vì tổng thống mới chỉ nhậm chức từ cuối tháng Một, và mọi thay đổi chính sách thị thực còn phải qua quy trình. Biết lịch này giúp gia đình bình tĩnh đọc tin, không hoảng theo những dòng tít đêm bầu cử.

Cách đọc một bản tin kết quả bầu cử Mỹ

Một bản tin đêm bầu cử thường dày đặc con số và thuật ngữ. Vài điểm giúp đọc cho đúng:

  • "Xướng tên bang" hay "gọi kết quả": là lúc một hãng truyền thông dự phóng ai thắng bang đó dựa trên số phiếu đã đếm và mô hình thống kê. Đó là dự phóng của hãng, chưa phải kết quả chứng nhận.
  • Phần trăm phiếu đã đếm: một bang đang dẫn 52 so với 48 khi mới đếm 40% phiếu có thể đảo chiều, vì các loại phiếu (bầu sớm, bầu qua thư, bầu trực tiếp) được đếm theo thứ tự khác nhau ở từng bang và nghiêng về hai phía khác nhau.
  • Tổng đại cử tri tạm tính: chỉ cộng các bang đã được dự phóng; con số này tăng dần suốt đêm và có thể chênh giữa các hãng.
  • Phiếu phổ thông toàn quốc: đáng xem để hiểu tâm lý cử tri, nhưng không quyết định ai thắng.
  • Câu hỏi nên tự đặt: con số này là phiếu phổ thông hay phiếu đại cử tri? Đây là kết quả chứng nhận hay dự phóng? Bang này đã đếm được bao nhiêu phần trăm?

Con số dễ hiểu sai nhất là khoảng cách phần trăm cả nước. Thắng vài điểm phần trăm phiếu phổ thông nghe có vẻ áp đảo, nhưng nếu khoảng cách đó dồn vào vài bang lớn đã nghiêng sẵn về một phía thì nó gần như không đổi được phiếu đại cử tri.

Đại cử tri đoàn làm được gì và không làm được gì

Cơ chế này chỉ áp dụng cho chức tổng thống và phó tổng thống. Các ghế Hạ viện, Thượng viện, thống đốc bang đều bầu trực tiếp theo phiếu phổ thông trong khu vực tương ứng. Vì thế cùng một ngày bầu cử, một bang có thể trao đại cử tri cho ứng viên tổng thống của đảng này nhưng bầu thượng nghị sĩ thuộc đảng kia, và điều đó hoàn toàn bình thường trong hệ thống Mỹ.

Đại cử tri đoàn cũng không thể tự thay đổi bằng một quyết định của tổng thống hay một đạo luật thông thường, vì nó nằm trong hiến pháp. Muốn bỏ hẳn phải sửa hiến pháp, quy trình đòi hỏi đa số rất lớn ở cả hai viện và sự phê chuẩn của ba phần tư số bang, nên các tranh luận về cải cách nó kéo dài nhiều thập kỷ mà chưa đi tới đâu. Một số bang đã ký với nhau một thoả thuận trao đại cử tri theo người thắng phiếu phổ thông toàn quốc, nhưng thoả thuận chỉ có hiệu lực khi đủ số bang cộng lại đạt 270, và tới nay chưa đủ.

Điều nên nhớ khi đọc tin là các tranh luận về đại cử tri đoàn tồn tại từ lâu ở chính nước Mỹ. Việc của người đọc tin quốc tế là hiểu cơ chế để đọc đúng con số, chứ không cần đứng về bên nào trong cuộc tranh luận đó.

Câu hỏi thường gặp

Đại cử tri đoàn Mỹ có bao nhiêu phiếu?

Đại cử tri đoàn có 538 phiếu, gồm 435 tương ứng số ghế Hạ viện, 100 tương ứng số ghế Thượng viện và 3 phiếu của thủ đô Washington. Ứng viên cần ít nhất 270 phiếu, tức quá nửa, để trở thành tổng thống.

Vì sao có người thắng phiếu phổ thông nhưng vẫn thua bầu cử Mỹ?

Vì kết quả tính theo bang và gần hết các bang trao trọn đại cử tri cho người thắng trong bang. Một ứng viên thắng đậm ở vài bang lớn nhưng thua sát ở nhiều bang khác có thể có tổng phiếu cả nước cao hơn mà vẫn ít đại cử tri hơn.

Bang chiến trường là gì?

Bang chiến trường là bang mà tỷ lệ ủng hộ hai đảng lớn sát nhau, kết quả khó đoán trước. Vì các bang khác thường nghiêng rõ về một phía, chiến dịch tranh cử dồn sức vào nhóm bang này, và danh sách của nó thay đổi theo từng kỳ.

Đại cử tri có được bỏ phiếu khác ý cử tri trong bang không?

Nhiều bang có luật buộc đại cử tri bỏ phiếu theo kết quả bang, và tòa án tối cao Mỹ đã cho phép các bang áp dụng luật này. Trường hợp đại cử tri bất tuân rất hiếm và chưa từng làm thay đổi người thắng chung cuộc.

Nếu không ai đủ 270 phiếu đại cử tri thì sao?

Khi đó Hạ viện mới sẽ bầu tổng thống, nhưng mỗi bang chỉ có một phiếu do phái đoàn dân biểu của bang quyết định. Thượng viện bầu phó tổng thống. Đây là trường hợp hiếm, xảy ra khi có ứng viên thứ ba thắng được một số bang.

Đêm bầu cử đã có kết quả chính thức chưa?

Chưa. Đêm bầu cử chỉ có dự phóng của các hãng truyền thông dựa trên phiếu đã đếm. Kết quả chính thức đến sau khi các bang chứng nhận, đại cử tri bỏ phiếu vào tháng Mười Hai và Quốc hội đếm phiếu đầu tháng Một.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138