ToanCuc.comToàn Cục
Bầu cử và thể chế các nước

Thủ tướng Anh được bầu thế nào: chế độ đại nghị và 650 ghế Hạ viện

Người Anh không trực tiếp bầu thủ tướng: họ bầu 650 nghị sĩ, ai lãnh đạo đảng giữ được đa số Hạ viện thì làm thủ tướng. Cơ chế, bầu cử sớm, đổi thủ tướng giữa kỳ.

Parliament chamber empty at dawn, rows of green benches facing each other, a cleaner in a white jacket walking down the aisle, low angle from the floor, warm lamps

Người Anh không bỏ phiếu trực tiếp cho thủ tướng: họ bầu 650 nghị sĩ Hạ viện, mỗi người đại diện một khu vực, và lãnh đạo của đảng giữ được sự ủng hộ của đa số Hạ viện sẽ được nhà vua mời làm thủ tướng. Vì vậy thủ tướng Anh có thể thay đổi giữa nhiệm kỳ mà không cần tổng tuyển cử, chỉ cần đảng cầm quyền chọn lãnh đạo mới.

Đây là mô hình đại nghị, nhiều nước từng chịu ảnh hưởng của Anh như Canada, Úc, Ấn Độ, Malaysia, Singapore vận hành theo các biến thể của nó. Hiểu mô hình gốc ở Westminster giúp bạn đọc được tin chính trị của cả một nhóm nước.

Một lá phiếu ở Anh thật ra bầu ai

Nước Anh, chính xác là Vương quốc Anh, được chia thành 650 khu vực bầu cử. Trong mỗi khu vực, các đảng đưa ra một ứng viên; cử tri đánh dấu một ô duy nhất; ai nhiều phiếu nhất là đắc cử, kể cả khi không được quá nửa. Cách này gọi là đa số tương đối, hay "người về đầu thắng". Không có vòng hai, không có phần ghế bù theo tỷ lệ.

Hệ quả thứ nhất: số ghế của một đảng có thể chênh rất xa tỷ lệ phiếu của đảng đó trên cả nước. Một đảng được khoảng một phần ba số phiếu toàn quốc vẫn có thể giành đa số ghế nếu phiếu phân bổ đều và thắng sít sao ở nhiều nơi; ngược lại một đảng nhỏ được khá nhiều phiếu nhưng rải mỏng thì chỉ có lèo tèo vài ghế.

Hệ quả thứ hai: chính trị Anh hình thành quanh hai đảng lớn trong thời gian dài là Đảng Bảo thủ và Công đảng, bên cạnh các đảng nhỏ hơn và các đảng mạnh theo vùng như ở Scotland, Wales, Bắc Ireland. Khi đọc kết quả, hãy luôn nhìn cả hai cột: phần trăm phiếu và số ghế, vì chúng kể hai câu chuyện khác nhau.

Từ đêm đếm phiếu tới phố Downing

Sau ngày bầu, quyền lực được chuyển theo một trình tự đã thành tập quán, nhanh hơn nhiều so với Mỹ:

  1. Phiếu được đếm ngay trong đêm tại từng khu vực, phần lớn kết quả có vào sáng hôm sau.
  2. Nếu một đảng có quá nửa số ghế, tức từ 326 trở lên, lãnh đạo đảng đó được nhà vua mời thành lập chính phủ, thường ngay trong ngày.
  3. Thủ tướng mới vào ở số 10 phố Downing và bắt đầu bổ nhiệm nội các trong vài ngày, hầu hết bộ trưởng là nghị sĩ của đảng mình.
  4. Nếu không đảng nào quá nửa, gọi là quốc hội treo, thủ tướng đương nhiệm có quyền thử lập chính phủ trước; các đảng thương lượng để lập liên minh hoặc chính phủ thiểu số có thỏa thuận ủng hộ từng phần.
  5. Chính phủ mới trình bày chương trình trong bài diễn văn của nhà vua khai mạc kỳ họp, và phải vượt qua cuộc biểu quyết của Hạ viện về chương trình đó.

Không có khoảng chuyển giao dài như Mỹ. Chuyện "sáng hôm trước còn là thủ tướng, chiều hôm sau đã dọn khỏi phố Downing" là bình thường, vì nhà vua chỉ làm vai trò nghi lễ theo tập quán, không có quyền chọn người theo ý riêng.

Vì sao thủ tướng Anh có thể đổi mà không cần tổng tuyển cử

Vì người dân bầu nghị sĩ chứ không bầu thủ tướng, nên khi đảng cầm quyền thay lãnh đạo, người lãnh đạo mới trở thành thủ tướng ngay, miễn đảng vẫn giữ đa số. Mỗi đảng có quy tắc riêng để chọn lãnh đạo: thường các nghị sĩ của đảng sàng lọc ứng viên trước, rồi những thành viên đóng phí của đảng bỏ phiếu chọn người cuối cùng.

Chuyện này đã xảy ra nhiều lần trong vài thập kỷ gần đây, và mỗi lần báo chí quốc tế đều đặt câu hỏi "vì sao không bầu lại". Câu trả lời nằm ở chính mô hình: tính chính danh của chính phủ dựa trên đa số ở Hạ viện chứ không dựa trên một cá nhân. Tuy vậy, thủ tướng mới thường chịu sức ép chính trị phải xin ý dân sớm, và quyết định đó là tính toán của họ.

Tổng tuyển cử phải diễn ra muộn nhất khoảng năm năm sau khi quốc hội khóa đó họp lần đầu, nhưng thủ tướng có thể đề nghị nhà vua giải tán quốc hội sớm hơn để bầu lại. Ngày bầu ở Anh theo truyền thống là thứ Năm, và chiến dịch chính thức chỉ kéo dài khoảng sáu tuần, ngắn hơn rất nhiều so với Mỹ.

Khi quốc hội giải tán, nghị sĩ mất tư cách ngay và trở lại làm ứng viên như mọi người khác; trong lúc đó các bộ trưởng vẫn điều hành công việc nhưng theo quy ước hạn chế ra quyết định mới lớn. Báo chí Anh gọi giai đoạn này là thời gian tranh cử chính thức, và các cơ quan nhà nước giữ thận trọng về thông báo chính sách để không ảnh hưởng tới cuộc bầu.

Những bộ phận hay xuất hiện trong tin chính trị Anh

Hạ viện. Viện được bầu, nơi quyết định chính phủ sống hay chết. Nếu chính phủ thua một cuộc bỏ phiếu tín nhiệm, theo tập quán thủ tướng phải từ chức hoặc xin bầu lại.

Thượng viện. Không được bầu, thành viên chủ yếu do bổ nhiệm suốt đời cùng một số ghế cha truyền con nối còn lại. Thượng viện xem xét, sửa và có thể làm chậm luật, nhưng không chặn vĩnh viễn được luật đã qua Hạ viện.

Nội các và trách nhiệm tập thể. Bộ trưởng tranh luận kín, nhưng khi đã quyết thì cả nội các phải bảo vệ chung một quan điểm; ai không đồng ý thường phải từ chức.

Phe đối lập chính thức và nội các bóng tối. Đảng lớn thứ hai có vai trò chính thức, lập ra một nhóm "bộ trưởng bóng tối" theo dõi từng bộ, sẵn sàng thay thế nếu thắng cử.

Giờ chất vấn thủ tướng. Mỗi tuần một phiên, thường vào thứ Tư, thủ tướng trả lời câu hỏi trực tiếp của nghị sĩ trước Hạ viện. Đây là đoạn hay được trích lên tin nhất, nhưng nó là màn đối đáp, không phải nơi ra quyết định.

Chính quyền phân cấp. Scotland, Wales và Bắc Ireland có nghị viện hoặc hội đồng riêng với quyền tự quyết một số lĩnh vực như giáo dục, y tế, nên chính sách có thể khác nhau giữa các vùng.

Kênh truyền về Việt Nam

Anh là một trong những điểm đến du học quen thuộc của học sinh, sinh viên Việt Nam, nên chính sách thị thực sinh viên và quyền ở lại làm việc sau tốt nghiệp là kênh chạm trực tiếp nhất. Những thay đổi này thường đi qua quyết định của Bộ Nội vụ Anh và luật được Hạ viện thông qua; khi chính phủ đổi đảng hoặc đổi thủ tướng, ưu tiên về nhập cư cũng có thể đổi theo. Gia đình đang chuẩn bị hồ sơ nên theo dõi ngày hiệu lực cụ thể, thay vì phản ứng theo tiêu đề tranh cử.

Kênh thứ hai là đồng bảng Anh và thương mại. Biến động chính trị lớn, chẳng hạn một quốc hội treo hay một cuộc khủng hoảng ngân sách, thường làm đồng bảng dao động, kéo theo chi phí học phí và sinh hoạt quy ra tiền Việt của du học sinh, cũng như giá hàng xuất khẩu Việt Nam như thủy sản, đồ gỗ, dệt may sang Anh.

Ví dụ giả định: một gia đình dự trù học phí tính bằng bảng Anh cho năm học tới. Nếu đồng bảng biến động mạnh trong mùa bầu cử, số tiền quy đổi có thể chênh vài phần trăm. Đây là lý do thực tế để hiểu lịch chính trị Anh, không phải để đoán ai thắng.

Hiểu lầm hay gặp về chính trị Anh

"Nhà vua chọn thủ tướng." Về hình thức, nhà vua bổ nhiệm thủ tướng. Về thực chất, theo tập quán hiến pháp nhà vua luôn mời người có khả năng giữ được sự ủng hộ của Hạ viện, không có lựa chọn riêng. Vai trò của nhà vua trong chính trị hằng ngày là nghi lễ và trung lập.

"Anh có một bản hiến pháp viết thành văn bản duy nhất." Anh không có một văn bản hiến pháp duy nhất như Mỹ hay Pháp. Luật hiến pháp Anh nằm rải trong nhiều đạo luật, phán quyết tòa án và tập quán lâu đời, nên nhiều quy tắc vận hành dựa trên thói quen được mọi bên tôn trọng.

"Thủ tướng Anh có nhiệm kỳ cố định." Thủ tướng ở lại khi còn giữ được sự tín nhiệm của Hạ viện và sự ủng hộ trong đảng mình. Một người có thể làm thủ tướng chỉ vài tháng, người khác có thể giữ ghế qua nhiều kỳ bầu cử liên tiếp.

"Liên minh cầm quyền là chuyện thường ở Anh." Với hệ thống đa số tương đối, phần lớn các kỳ bầu cử sau Thế chiến thứ hai cho ra một đảng có đa số tuyệt đối. Chính phủ liên minh chính thức ở cấp quốc gia là trường hợp ít gặp, khác với Đức hay Hà Lan nơi liên minh gần như là mặc định.

"Nghị sĩ phải bỏ phiếu theo ý dân khu vực mình." Nghị sĩ đại diện khu vực nhưng thường bỏ phiếu theo chỉ đạo của đảng, do các "roi" của đảng điều phối. Nghị sĩ bỏ phiếu chống đảng mình có thể bị mất vị trí, nên các cuộc "nổi loạn trong đảng" luôn được báo chí chú ý.

Cách đọc một bản tin bầu cử Anh

Kết quả bầu cử Anh có vài khái niệm riêng, đọc nhầm dễ hiểu sai cục diện:

  • "Đa số làm việc": số ghế hơn tất cả các đảng khác cộng lại. Một đa số chỉ vài ghế khiến chính phủ dễ bị chính nghị sĩ đảng mình làm khó.
  • "Thăm dò sau khi bỏ phiếu": khảo sát cử tri vừa bầu xong, công bố đúng lúc đóng cửa điểm bầu. Đó là ước tính, không phải kết quả.
  • "Mức chuyển dịch phiếu": phần trăm cử tri đổi từ đảng này sang đảng kia so với kỳ trước, dùng để so sánh giữa các khu vực.
  • "Khu vực an toàn" và "khu vực sát nút": giống khái niệm bang chiến trường ở Mỹ, chiến dịch dồn sức vào nơi sát nút.
  • Câu hỏi nên đặt: con số này là phần trăm phiếu hay số ghế? Đảng thắng có quá 325 ghế không? Nếu không, ai có thể lập liên minh với ai?

Con số dễ hiểu sai nhất là phần trăm phiếu toàn quốc: trong hệ thống đa số tương đối, nó không quy ra ghế theo tỷ lệ. Một đảng tăng mạnh phần trăm phiếu vẫn có thể chỉ thêm rất ít ghế nếu phiếu tăng đều ở những nơi họ vẫn về thứ hai.

Câu hỏi thường gặp

Người dân Anh có bầu trực tiếp thủ tướng không?

Không. Cử tri bầu nghị sĩ Hạ viện ở khu vực của mình. Lãnh đạo của đảng có được sự ủng hộ của đa số Hạ viện sẽ được nhà vua mời làm thủ tướng.

Hạ viện Anh có bao nhiêu ghế?

Hạ viện Anh có 650 ghế, mỗi ghế ứng với một khu vực bầu cử. Một đảng cần từ 326 ghế trở lên để có đa số tuyệt đối và tự lập chính phủ.

Quốc hội treo là gì?

Quốc hội treo là khi không đảng nào giành được quá nửa số ghế Hạ viện. Khi đó các đảng phải thương lượng để lập chính phủ liên minh hoặc chính phủ thiểu số có thỏa thuận được ủng hộ trong các cuộc biểu quyết quan trọng.

Vì sao thủ tướng Anh thay đổi mà không cần bầu cử?

Vì thủ tướng là lãnh đạo của đảng nắm đa số Hạ viện. Khi đảng đó chọn lãnh đạo mới theo quy tắc nội bộ, người mới trở thành thủ tướng ngay mà không cần tổng tuyển cử, miễn đảng vẫn giữ đa số.

Thượng viện Anh có được bầu không?

Không. Thành viên Thượng viện chủ yếu được bổ nhiệm suốt đời, cùng một số ghế cha truyền con nối còn lại. Thượng viện xem xét và đề nghị sửa luật, có thể làm chậm nhưng không chặn vĩnh viễn luật đã qua Hạ viện.

Bao lâu nước Anh bầu cử một lần?

Tổng tuyển cử phải diễn ra muộn nhất khoảng năm năm sau khi quốc hội khóa đó họp lần đầu. Thủ tướng có thể đề nghị giải tán quốc hội để bầu sớm hơn, nên khoảng cách thực tế giữa các kỳ thường ngắn hơn năm năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138