ToanCuc.comToàn Cục
Thương mại toàn cầu và chuỗi cung ứng

Cảng trung chuyển là gì: vì sao container hàng Việt hay đổi tàu ở nước khác

Cảng trung chuyển là nơi container được dỡ từ tàu nhỏ sang tàu lớn để đi tiếp. Vì sao hàng Việt hay đổi tàu ở nước khác, và chuyện đó đổi giá, thời gian giao ra sao.

Gantry cranes lifting plain unmarked containers at a Vietnamese deep water port at dusk, a dock worker in a navy jacket seen from behind on the quay, orange sky

Cảng trung chuyển là cảng nơi container được dỡ từ tàu này xếp sang tàu khác để đi tiếp, chứ không phải nơi hàng vào hay ra khỏi một nước. Hàng xuất khẩu của Việt Nam nhiều năm thường lên tàu nhỏ ở cảng trong nước, chạy tới một cảng trung chuyển lớn trong khu vực, rồi mới chuyển sang tàu cỡ lớn đi châu Âu hay châu Mỹ.

Cách tổ chức này giống mạng xe khách: xe nhỏ gom khách từ các huyện về bến lớn, khách chuyển sang xe giường nằm chạy đường dài. Hiểu nó giúp bạn đọc đúng những bản tin như "cảng nước sâu đón tàu mẹ", "mở tuyến đi thẳng sang Mỹ", hay "cảng trung chuyển ùn tắc khiến hàng chậm hai tuần", và thấy vì sao chuyện ở một bến cảng nước ngoài lại làm chậm lô hàng của một xưởng gỗ ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh.

Chiếc thùng thép làm thay đổi thương mại thế giới

Trước khi có container, hàng xuống tàu theo từng bao, từng kiện, từng thùng gỗ. Một con tàu có thể nằm cảng cả tuần để công nhân bốc dỡ bằng tay, hàng dễ vỡ, dễ mất. Container chuẩn hoá mọi thứ: một hộp thép kích thước cố định, khoá kín ở nhà máy, nhấc bằng cẩu, đặt lên tàu, lên xe đầu kéo, lên toa tàu hoả mà không ai cần mở ra. Thời gian tàu nằm cảng giảm từ nhiều ngày xuống còn chừng một hai ngày cho cả nghìn thùng.

Ngành vận tải đo bằng đơn vị TEU, tức là một container dài 20 feet. Loại 40 feet phổ biến hơn với hàng tiêu dùng tính là hai TEU. Khi đọc "tàu sức chở hơn hai mươi nghìn TEU", bạn hình dung được con tàu đó chở cỡ mười nghìn container 40 feet, chất cao nhiều tầng, dài gần bằng bốn sân bóng đá nối nhau.

Vì container rẻ và nhanh, nhà máy mới dám đặt ở xa người mua hàng nghìn cây số. Chuỗi cung ứng toàn cầu đứng được phần lớn nhờ cái hộp thép đơn giản này, cùng với những con tàu ngày càng to hơn để chia nhỏ chi phí trên mỗi thùng.

Một chi tiết người ngoài ít để ý: container phải quay vòng. Hàng từ châu Á sang châu Âu, châu Mỹ nhiều hơn chiều ngược lại, nên vô số container rỗng phải được chở về. Khi container rỗng kẹt lại ở bên kia đại dương, các xưởng ở châu Á thiếu vỏ để đóng hàng, dù tàu vẫn còn chỗ. Thiếu vỏ container là một kiểu tắc nghẽn riêng, từng làm cước tăng vọt trong những năm dịch bệnh.

Tàu mẹ, tàu gom và vì sao phải đổi tàu

Tàu mẹ là tàu rất lớn chạy tuyến xa. Càng lớn chi phí trên mỗi container càng thấp, nhưng tàu lớn cần luồng sâu, cầu cảng dài, cẩu cao, và chỉ dừng ở ít cảng để không mất thời gian. Hãng tàu vì vậy chọn vài cảng chiến lược làm điểm dừng chính.

Tàu gom là tàu nhỏ hơn chạy vòng ngắn. Chúng đi lại giữa các cảng nhỏ, cảng sông, cảng không đủ sâu, gom container về cảng trung chuyển để xếp lên tàu mẹ, và chở ngược hàng nhập về.

Cảng trung chuyển là nơi hai loại tàu gặp nhau. Container nằm bãi vài ngày chờ chuyến tàu kế tiếp. Cảng sống bằng phí xếp dỡ, lưu bãi, và có lợi thế khi nằm ngay trên tuyến hàng hải chính, ít phải đi lệch đường.

Đổi tàu thêm thời gian và thêm rủi ro. Mỗi lần chuyển tải là thêm vài ngày nằm bãi, thêm khả năng lỡ chuyến khi tàu mẹ đầy chỗ, người trong nghề gọi là bị rớt hàng sang chuyến sau. Một lô hàng tưởng đi ba tuần có thể thành năm tuần chỉ vì vướng ở bến chuyển. Chủ hàng có kinh nghiệm vì thế luôn hỏi trước lịch tàu mẹ ở cảng trung chuyển, không chỉ hỏi ngày tàu rời cảng Việt Nam.

Việt Nam đã có tuyến đi thẳng, sao vẫn còn trung chuyển

Cụm cảng nước sâu Cái Mép, Thị Vải ở phía Nam và cảng nước sâu ở Hải Phòng đã đón được tàu cỡ lớn, có những tuyến đi thẳng sang bờ Tây nước Mỹ hay sang châu Âu không cần đổi tàu. Đây là thay đổi đáng kể so với trước, khi phần lớn hàng phải đi vòng qua các cảng trung chuyển trong khu vực.

Tuy vậy, tuyến đi thẳng chỉ có ý nghĩa khi đủ hàng mỗi chuyến. Hãng tàu chỉ cho tàu mẹ ghé đều đặn nếu chuyến nào cũng lấp đầy được chỗ. Hàng đi những nơi ít tuyến, như một số cảng châu Phi, Nam Mỹ, Trung Đông, vẫn thường phải chuyển tải. Hàng từ các tỉnh xa cảng nước sâu, đặc biệt hàng nông sản đồng bằng sông Cửu Long, còn thêm một chặng sà lan hay xe tải để ra cảng chính.

Với chủ hàng, chọn đi thẳng hay trung chuyển là bài toán giữa giá và thời gian. Tuyến đi thẳng thường nhanh và ít rủi ro rớt hàng, tuyến trung chuyển đôi khi rẻ hơn hoặc là lựa chọn duy nhất. Hàng tươi sống, hàng thời trang theo mùa thường chịu trả thêm để đi nhanh; hàng gỗ, đá, vật liệu nặng thì ưu tiên rẻ.

Một chỗ tắc ở cảng ngoài nước đi về Việt Nam theo đường nào

Ví dụ giả định: một cảng trung chuyển lớn trong khu vực bị ùn tắc vì tàu tới dồn cùng lúc. Chuỗi phản ứng đi về Việt Nam thường theo các bước:

  1. Tàu gom chở hàng Việt tới nơi phải chờ ngoài khơi thêm vài ngày mới vào được cầu cảng.
  2. Container nằm bãi lâu hơn, nhiều lô bị lỡ chuyến tàu mẹ dự kiến, phải chờ chuyến tuần sau.
  3. Hãng tàu thêm phụ phí ùn tắc vào cước, chủ hàng xuất khẩu phải trả hoặc chia với người mua.
  4. Người mua ở châu Âu nhận hàng trễ, có hợp đồng phạt giao chậm; xưởng Việt Nam phải giữ tiền lâu hơn mới thu được.
  5. Ở chiều nhập, nguyên liệu như vải, linh kiện, hạt nhựa về chậm, nhà máy trong nước có thể phải giãn ca hoặc mua nguồn gần với giá cao hơn.

Người tiêu dùng ít khi thấy chuỗi này trực tiếp, nhưng nó lộ ra ở hàng nhập về chậm, giá một số món nhích lên, hoặc những dịp hàng xuất khẩu bị tồn bãi khiến giá thu mua nông sản trong nước chững lại.

Đọc một bản tin về cảng và container

Tin cảng biển hay có những cụm từ dễ hiểu sai. Mấy điểm nên để ý:

  • "Sản lượng hàng qua cảng": thường đếm cả container rỗng và container chuyển tải. Cảng trung chuyển có sản lượng rất lớn nhưng phần lớn chỉ là hàng đi ngang, không phải hàng của nước đó.
  • "Cảng nước sâu": nói tới độ sâu luồng và bến để đón tàu lớn; có bến sâu mà thiếu hàng, thiếu đường bộ kết nối thì tàu mẹ vẫn không ghé thường xuyên.
  • "Tàu lớn nhất từng cập cảng": là cột mốc kỹ thuật, không có nghĩa từ đó tàu cỡ ấy ghé đều mỗi tuần.
  • "Tuyến mới": cần xem tần suất, mỗi tuần một chuyến hay chỉ chạy thử vài chuyến.
  • Câu hỏi tự đặt: con số này đếm hàng nào, có gồm hàng trung chuyển không, so với cùng kỳ hay so với tháng trước?

Một điểm người ngoài ít biết: nhiều cảng trung chuyển trên thế giới nằm ở nước có thị trường nội địa nhỏ. Sức mạnh của họ không đến từ hàng của chính mình mà từ vị trí trên tuyến hàng hải và độ hiệu quả khi xếp dỡ. Vì vậy so sản lượng cảng giữa các nước để kết luận nước nào buôn bán nhiều hơn là so lệch.

Hiểu lầm hay gặp về cảng trung chuyển

Hiểu lầm: hàng đi qua cảng nước khác thì bị tính là hàng của nước đó. Hàng chuyển tải không làm thủ tục nhập vào nước có cảng, nó chỉ nằm bãi chờ tàu. Xuất xứ và nước nhập khẩu không đổi chỉ vì đổi tàu.

Hiểu lầm: xây cảng nước sâu là có ngay tuyến đi thẳng. Hãng tàu quyết định ghé dựa trên lượng hàng ổn định. Cảng cần đi kèm đường cao tốc, kho bãi, khu công nghiệp xung quanh thì mới hút được tàu mẹ.

Hiểu lầm: trung chuyển luôn đắt và chậm hơn. Với những tuyến ít hàng, đi qua cảng trung chuyển lại rẻ hơn vì gộp được nhiều chủ hàng lên một tàu lớn. Chậm hơn thì thường đúng, rẻ hơn thì tuỳ tuyến.

Hiểu lầm: cảng trung chuyển là đối thủ của cảng Việt Nam. Hai bên vừa cạnh tranh vừa bổ trợ. Cảng trong nước giành thêm tuyến đi thẳng cho hàng nhiều, còn hàng lẻ tuyến vẫn cần mạng lưới trung chuyển trong khu vực để đi được tới những cảng xa.

Tiền trên một container đi những khoản nào

Khi chủ hàng nói "cước tàu", họ thường chỉ nói khoản lớn nhất. Thực ra một container từ xưởng tới tay người mua gánh nhiều khoản, và cảng trung chuyển nằm chen giữa vài khoản trong đó. Bảng dưới là các nhóm chi phí hay gặp, mô tả ở mức nguyên lý:

KhoảnAi thu, khi nào phát sinh
Vận chuyển nội địa ra cảngXe đầu kéo hoặc sà lan chở container rỗng về xưởng đóng hàng rồi chở ra cảng; xưởng càng xa cảng nước sâu khoản này càng nặng.
Phí xếp dỡ ở cảng điCảng thu cho việc nâng hạ, xếp container lên tàu.
Cước biểnHãng tàu thu cho chặng biển, gồm cả chặng tàu gom và tàu mẹ nếu chuyển tải; dao động mạnh theo cung cầu chỗ.
Phụ phíNhiên liệu, mùa cao điểm, ùn tắc, rủi ro tuyến; có lúc phụ phí còn nhanh tăng hơn cước gốc.
Lưu bãi, lưu containerPhát sinh khi hàng nằm cảng quá số ngày miễn phí, hay gặp khi ùn tắc hoặc chậm làm thủ tục ở đầu nhận.

Ví dụ giả định: một xưởng đồ gỗ ở miền Nam bán hàng giao tại cảng đi, tức người mua lo cước biển. Khi cước tăng, xưởng tưởng không liên quan, nhưng đơn hàng mùa sau người mua ép giá xuống để bù. Cước biển vì vậy luôn vòng lại tới người bán, chỉ khác là sớm hay muộn, nhiều hay ít.

Câu hỏi thường gặp

Cảng trung chuyển khác cảng cửa ngõ thế nào?

Cảng cửa ngõ phục vụ hàng vào ra của chính nước đó và vùng lân cận. Cảng trung chuyển chủ yếu xếp dỡ container đổi tàu, hàng không ở lại nước có cảng mà đi tiếp tới nơi khác.

TEU là gì khi đọc tin cảng biển?

TEU là đơn vị bằng một container dài 20 feet, dùng để đo sức chở của tàu và sản lượng cảng. Một container 40 feet tính là hai TEU, nên số TEU luôn lớn hơn số thùng thực tế.

Vì sao tàu lớn không ghé mọi cảng?

Tàu càng lớn càng cần luồng sâu, cẩu cao, cầu cảng dài, và mỗi lần ghé tốn thời gian lẫn tiền. Hãng tàu chọn ít cảng chính để tàu chạy đều, còn hàng ở cảng nhỏ được tàu gom chở tới.

Hàng chuyển tải có làm thủ tục nhập khẩu ở nước trung chuyển không?

Thông thường không làm thủ tục nhập khẩu như hàng bán vào nước đó, container nằm trong khu vực cảng chờ tàu tiếp theo. Chi tiết thủ tục tuỳ quy định từng nước, nhưng bản chất là hàng đi ngang.

Ùn tắc ở cảng nước ngoài ảnh hưởng gì tới người Việt?

Hàng xuất khẩu giao chậm, chủ hàng trả thêm phụ phí, thu tiền chậm; hàng nhập như nguyên liệu, linh kiện về trễ. Hệ quả có thể là giá một số mặt hàng nhích lên và nhà máy phải điều chỉnh ca làm.

Có tuyến đi thẳng thì hàng Việt Nam có rẻ hơn không?

Không phải lúc nào cũng rẻ hơn, nhưng thường nhanh hơn và ít rủi ro lỡ chuyến. Giá cước còn tuỳ cung cầu chỗ trên tàu từng thời điểm, nên tuyến đi thẳng chủ yếu giúp hàng giao đúng hẹn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138