Khi cước vận tải biển tăng, người trả đầu tiên là bên ký hợp đồng thuê tàu, nhưng chi phí đó gần như luôn được chia lại: một phần người xuất khẩu chịu bằng cách hạ giá bán, một phần người nhập khẩu chịu bằng lợi nhuận mỏng hơn, phần còn lại đi vào giá bán lẻ cho người tiêu dùng. Ai gánh nhiều hơn tuỳ vào bên nào có quyền mặc cả lớn hơn, và tuỳ món hàng nặng hay nhẹ so với giá trị của nó.
Câu hỏi "cước tàu tăng thì liên quan gì tới mình" nghe xa, nhưng nó trả lời được những chuyện rất gần: vì sao có năm thương lái ép giá cà phê, giá gạo khi giá thế giới không đổi, vì sao đồ nội thất nhập về có lúc đắt lên rõ, vì sao một xưởng gỗ ở miền Nam nhận đơn ít đi dù khách nước ngoài vẫn cần hàng. Bài này đi theo đồng tiền cước từ lúc phát sinh tới lúc nó nằm trong giá bạn trả.
Cước tàu được hình thành từ đâu
Cung cầu chỗ trên tàu là yếu tố lớn nhất. Số tàu và số vỏ container thay đổi chậm vì đóng tàu mới mất vài năm, còn nhu cầu chở hàng thay đổi nhanh. Khi hàng dồn mà chỗ không tăng kịp, cước có thể nhảy rất xa; khi tàu mới đóng xong hàng loạt trong lúc nhu cầu yếu, cước rơi mạnh.
Giá nhiên liệu đi vào cước qua phụ phí. Tàu chạy bằng dầu nhiên liệu, nên giá dầu thế giới lên thì hãng tàu cộng phụ phí nhiên liệu. Các quy định giảm lưu huỳnh và giảm phát thải cũng làm loại nhiên liệu sạch hơn đắt hơn.
Quãng đường thật, không phải quãng đường trên giấy. Một tuyến buộc phải đi vòng, chẳng hạn tránh một eo biển rủi ro mà vòng qua mũi Hảo Vọng ở phía nam châu Phi, thêm cả tuần trên biển, tốn thêm dầu, và cùng một đội tàu chở được ít chuyến hơn trong năm, tức là chỗ trên thị trường co lại.
Mùa cao điểm. Hàng cho dịp lễ cuối năm ở Âu Mỹ đi từ giữa năm; trước dịp nghỉ dài ở châu Á, các nhà máy cũng đẩy hàng đi sớm. Mùa nào hàng dồn thì hãng tàu áp phụ phí mùa cao điểm.
Rủi ro và bảo hiểm. Tuyến có rủi ro an ninh khiến phí bảo hiểm thân tàu và hàng tăng; phần này cũng đi vào cước hoặc thành một dòng phụ phí riêng.
Cước giao ngay và cước hợp đồng: hai thị trường chạy hai nhịp
Các chủ hàng lớn như chuỗi bán lẻ, hãng điện tử thường ký hợp đồng cước với hãng tàu theo năm, giá cố định hoặc gần cố định. Chủ hàng vừa và nhỏ, trong đó có rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam, hay mua chỗ theo từng chuyến với giá thị trường lúc đó, gọi là cước giao ngay. Các chỉ số cước container mà báo chí hay trích, công bố hằng tuần, chủ yếu phản ánh giá giao ngay.
Hai loại giá chạy lệch nhau. Khi thị trường nóng, giá giao ngay tăng trước, có lúc gấp nhiều lần giá hợp đồng; doanh nghiệp nhỏ chịu đòn nặng nhất, lại còn hay bị rớt hàng vì hãng tàu ưu tiên khách hợp đồng. Khi thị trường nguội, giá giao ngay rơi nhanh, còn khách hợp đồng vẫn đang trả giá cũ cho tới kỳ đàm phán sau.
Chi tiết này giải thích vì sao trong cùng một thời điểm, doanh nghiệp lớn nói cước "tăng vừa phải", còn doanh nghiệp nhỏ than không thuê nổi container. Họ đang mua ở hai chợ khác nhau.
Món hàng nào chịu cước nặng nhất
Cước tính trên mỗi container, không tính trên giá trị hàng bên trong. Vì vậy cùng một mức tăng cước, món hàng rẻ mà cồng kềnh bị ảnh hưởng nặng hơn nhiều so với món hàng nhỏ, đắt. Bảng dưới là so sánh ở mức nguyên lý, các tỷ lệ là ví dụ giả định để dễ hình dung:
| Loại hàng trong một container | Cước chiếm bao nhiêu giá trị hàng | Hệ quả khi cước tăng mạnh |
|---|---|---|
| Điện thoại, linh kiện điện tử | Rất nhỏ, dưới một phần trăm | Gần như không đổi giá bán, hàng giá trị cao còn hay đi máy bay. |
| Quần áo, giày dép | Vài phần trăm | Biên lợi nhuận mỏng lại; người mua ép nhà máy chia bớt. |
| Đồ gỗ nội thất, gạch, đá | Có thể tới vài chục phần trăm | Đơn hàng giảm, có lúc bán không còn lãi; người mua chuyển sang nguồn gần hơn. |
| Gạo, cà phê, nông sản rời | Đáng kể, tuỳ giá mặt hàng | Giá thu mua trong nước bị kéo xuống để bù phần cước. |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao những năm cước tăng vọt, ngành đồ gỗ, vật liệu xây dựng và nông sản kêu nhiều nhất, còn ngành điện tử ít nhắc tới chuyện này. Nó cũng giải thích vì sao khi cước cao kéo dài, người mua châu Âu, châu Mỹ chuyển bớt đơn đồ gỗ, vật liệu sang những nguồn ở gần họ hơn, dù giá xuất xưởng ở đó cao hơn Việt Nam. Khi tính cả cước, khoảng cách địa lý tự nhiên trở thành một lợi thế cạnh tranh.
Lần theo đồng tiền cước: ví dụ một container cà phê
Ví dụ giả định để thấy cước đi về đâu. Một doanh nghiệp ở Tây Nguyên bán cà phê nhân cho một nhà rang ở châu Âu, giá thế giới không đổi trong cả mùa, nhưng cước một container sang châu Âu tăng gấp ba so với năm trước:
- Nếu hợp đồng quy định người mua lo cước, nhà rang châu Âu phải trả thêm; họ sẽ đòi giảm giá cà phê ở các đơn sau hoặc chuyển bớt sang nguồn có cước rẻ hơn.
- Nếu người bán lo cước, doanh nghiệp xuất khẩu trả thêm ngay; để giữ lãi, họ hạ giá mua cà phê từ đại lý, thương lái.
- Thương lái hạ giá thu mua tại vườn. Nông dân thấy giá thấp hơn mức họ đọc được trên tin giá thế giới và không hiểu vì sao.
- Ở đầu bên kia, nhà rang cộng phần cước vào giá bán cà phê gói; người uống ở châu Âu trả thêm một chút cho mỗi gói.
- Khi cước hạ trở lại, phần chênh dần mất đi, nhưng thường chậm hơn lúc tăng vì hợp đồng đã ký theo mức cũ.
Chuỗi này lặp lại với gạo, hạt điều, hồ tiêu, trái cây đông lạnh. Khoảng cách giữa giá thế giới và giá tại vườn không chỉ là lợi nhuận của người trung gian, một phần là cước, bảo hiểm, phí cảng, và nó co giãn theo thị trường vận tải.
Đọc một bản tin về giá cước
Tin cước tàu thường đi kèm con số rất ấn tượng. Vài điều giúp đọc đúng:
- Chỉ số cước là giá giao ngay trên một số tuyến: không phải giá mọi doanh nghiệp đang trả, càng không phải giá cho mọi tuyến đi từ Việt Nam.
- "Tăng gấp mấy lần": xem mốc so sánh là đâu. So với đáy sâu thì tỷ lệ nào cũng lớn; so với cùng kỳ năm trước mới có ý nghĩa.
- Đơn vị: giá thường tính cho container 40 feet hoặc theo TEU; hai cách tính chênh nhau gấp đôi.
- Phụ phí tách riêng: có bản tin chỉ nói cước gốc, trong khi phụ phí mùa cao điểm, nhiên liệu, rủi ro tuyến cộng lại có thể đáng kể.
- Câu hỏi tự đặt: tuyến nào, loại container nào, giá giao ngay hay hợp đồng, và tăng so với lúc nào?
Một con số đáng theo dõi kèm theo là số tàu đang chờ ngoài các cảng lớn và tỷ lệ tàu chạy đúng lịch. Hai chỉ số này hay báo trước cước sắp tăng hay sắp hạ, sớm hơn chính giá cước.
Hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm: cước tăng thì hãng tàu hưởng hết. Hãng tàu có lãi lớn trong những năm thị trường nóng, nhưng ngành này cũng có những năm lỗ nặng khi thừa tàu. Một phần cước tăng cũng chảy sang cảng, chủ bãi container, công ty giao nhận.
Hiểu lầm: hàng Việt Nam bán theo giá thế giới thì cước không liên quan tới người trồng. Như ví dụ cà phê, cước là một trong những khoản quyết định giá thu mua tại vườn. Giá thế giới đứng yên mà cước tăng thì giá tại vườn vẫn có thể giảm.
Hiểu lầm: cước giảm thì giá hàng nhập giảm ngay. Nhà nhập khẩu còn hàng tồn mua lúc cước cao, hợp đồng cũ chưa hết hạn, nên giá bán lẻ thường xuống chậm, có món không xuống.
Hiểu lầm: cước cao là do hãng tàu thông đồng nâng giá. Thị trường vận tải biển tập trung vào một số hãng lớn và các liên minh khai thác chung tuyến, nên câu hỏi về sức mạnh thị trường là có thật và nhiều nước đã xem xét. Nhưng những đợt cước tăng vọt chủ yếu đến từ lệch cung cầu, vì khi cung cầu cân bằng lại thì cước cũng rơi rất nhanh.
Vì sao ngành tàu biển cứ lúc thiếu lúc thừa
Ngành vận tải container có chu kỳ rất rõ, và chu kỳ này giải thích phần lớn những cú nhảy của cước. Khi cước cao, hãng tàu lãi lớn và đặt đóng tàu mới. Một con tàu lớn mất vài năm từ lúc ký hợp đồng tới lúc ra biển. Tới khi đội tàu mới đồng loạt ra khơi, nhu cầu thường đã nguội, thị trường thừa chỗ, cước rơi xuống dưới giá vốn, nhiều hãng lỗ.
Trong những năm thừa tàu, hãng tàu dùng đủ cách để giữ giá: cho tàu chạy chậm lại để tiết kiệm dầu và hấp thụ bớt chỗ, huỷ bớt chuyến, gọi là chuyến trống, đưa tàu cũ đi phá dỡ sớm. Người đọc tin thấy những cụm như "hãng tàu cắt chuyến" thì hiểu đó là cách giảm cung để giữ cước.
Với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, hiểu chu kỳ này giúp không hoảng khi cước lên và không chủ quan khi cước xuống. Nhiều doanh nghiệp có kinh nghiệm chọn ký một phần chỗ theo hợp đồng dài, một phần mua giao ngay, để không đặt cược hết vào một hướng. Đây là cách giảm rủi ro, không phải dự đoán cước sẽ đi đâu.
Câu hỏi thường gặp
Cước vận tải biển tăng ảnh hưởng gì tới người tiêu dùng Việt Nam?
Hàng nhập khẩu cồng kềnh như đồ nội thất, vật liệu, thức ăn chăn nuôi dễ tăng giá. Ở chiều xuất khẩu, giá thu mua nông sản có thể bị kéo xuống. Hàng nhỏ giá trị cao như điện thoại thì gần như không đổi.
Cước giao ngay là gì?
Là giá thuê chỗ container cho từng chuyến tại thời điểm đặt, lên xuống theo thị trường. Khác với cước hợp đồng ký theo năm, giá giao ngay phản ứng rất nhanh với thiếu chỗ hay thừa tàu.
Vì sao doanh nghiệp nhỏ chịu cước tăng nặng hơn doanh nghiệp lớn?
Doanh nghiệp nhỏ thường mua chỗ theo giá giao ngay và ít quyền mặc cả, khi thiếu chỗ còn bị ưu tiên sau khách hợp đồng. Doanh nghiệp lớn có hợp đồng dài hạn với giá ổn định hơn.
Ai chịu cước tàu, người bán hay người mua?
Theo hợp đồng, có thể là bên này hoặc bên kia tuỳ điều kiện giao hàng hai bên thoả thuận. Nhưng về lâu dài chi phí luôn được chia lại qua giá, nên dù ai trả trên giấy, cả hai đều gánh một phần.
Vì sao tàu phải đi vòng làm cước tăng?
Đi vòng thêm quãng đường dài tốn thêm nhiên liệu và thời gian, mỗi con tàu chạy được ít chuyến hơn trong năm. Chỗ trên thị trường co lại trong khi lượng hàng không đổi, nên giá thuê chỗ tăng.
Đọc tin chỉ số cước container nên lưu ý gì?
Chỉ số thường phản ánh giá giao ngay trên một số tuyến chính, không đại diện cho mọi tuyến và mọi doanh nghiệp. Nên xem tuyến nào, đơn vị container nào, và so với mốc thời gian nào.